 Wel, ik ben nu de trots bezitter van een aantal replicas van zijn prachtige schilderijen, waarin zijn visie op het leven, op een onafvolgbare manier wordt uitgedrukt. Dans met de stenen, spanningsboog, dans met de stenen bijvoorbeeld. Hoe iets staat is als een steen kan dansen of betrokken worden in een dans. Dat is iets dat Willem kon het combineren van verschillende denkbeelden en visies, en vooral het open staan voor de veelzijdigheid die het leven te bieden heeft en de wetenschap. Ja, het is grappig dat je me vraagt van wat is de kern van het boek, want eigenlijk zou je kunnen zeggen dat dit een boek is wat niet echt een kern heeft. Willem biedt een overzicht aan perspectieven op het wetgevingsproces en op het idee van legaliteit en democratie. En juist door die veelheid van perspectieven laat hij zien waar het om gaat. En waar het om gaat is dat we het recht dus niet als een ding of een instrument moeten begrijpen, maar als een kunstwerk wat wordt gemaakt door die veelheid van perspectieven. Willem heeft vanaf zijn eerste werk en ik heb hem inderdaad meegemaakt en ben met hem in gesprek geweest vanaf begin jaren 80, 80 heeft steeds geprobeerd om via fragmenten van teksten en beelden mensen aan het denken te zetten. En in dit werk heeft hij een soort kaleidoscoopgeboden van gedachten die bij hem zijn opgekomen en die met andere wilde delen in de hoop daar weer antwoorden om te krijgen. In die onderverdeling, in tien verschillende non-mooi eigenlijk, er zijn tien aspecten van het wetgevingsproces, laat hij zien hoeveel perspectieven daar wel niet op zijn en wat de waarde van die perspectieven is om een soort kritisch perspectief of een toetsingskader te bieden voor de huidige manier van omgaan met wetgeving en democratie of de manier waarop we dat met elkaar begrijpen. Maar door juist die pluriformiteit heel inzichtelijk in kaart te brengen werkt hij toch toe naar een eigen kritisch standpunt. Dus de gelaagdheid, zou je kunnen zeggen, is een methode. Maar het is ook een principe, want hij zegt dus eigenlijk ook van er is niet één waarheid, er is niet één manier om de werkelijkheid te zien maar we kunnen uit de veelheid van manieren om naar de werkelijkheid te kijken wel zelf ook een nieuw perspectief toevoegen. Op een onna volgbare erudiete wijze heeft hij heel wat uteurs bijeen gebracht waarvan men op de eerste zicht niet zou vermoeden dat hij iets zou schrijven over instrumentalisme, bijvoorbeeld Aristoteles zelfs in die tijd dacht men er al over na, hij beschreven de wet als een pijl. De pijl die wordt dan gericht op een doel, net zoals wet als instrument op een doel gericht is. Maar dat is natuurlijk, en dat wisten de atteners ook al, zoals zegt Willem, dat is natuurlijk problematisch, een pijl die kan ook wel afwijken door een plotse windvlaag bij voorbeeld. Maar wat me opviel was dat hij ook aandacht besteed aan Isidore van Sevilla en hij maakte de verbindenis tussen de klassieke oudheid en de nieuwe vragen van mensen na de Volksverhuizing en hij deed dat door naar de bronnen te gaan, naar de oorsprong van uitdrukkingen de etymologie speelde en een belangrijke rol en het is fascinerend hoe Willem Witteveen deze draad van Isidore van Sevilla oppakt en de actualiteit ervan laat zien om te reflecteren op de manier waarop in wetgeving en in de taal van recht en politiek mensen elkaar aan het denken zetten, aan het denken zetten ook over de vraag hoe ze met elkaar en met de levensvraange moeten omgaan. Dus wat je wat steeds terugkomt in Willem's werk is eigenlijk zijn nadruk op de autonomie van de samenleving, van dat de burgers zelf echt aanzet zijn in het wetgevingproces en in het democratisch proces en dat degenen die het politiek primaat hebben niet moeten denken dat zij zelf de spreekbaar zijn van de democratie maar dat ze eigenlijk de samenleving moeten faciliteren in het zelfreguleringproces. Hij wilde zelf zijn eigen ideeën niet echt met harde hand doordrukken maar hij wilde eerder een dialoog beginnen, een debat aangaan en in dat debat zou de waarheid wel aan het licht komen of zou de beste weg wel duidelijk worden. Veel eerder dan zijn eigen stempel te drukken wilde die toch vooral een sfeer van openheid en dialoog creëren. Wat ook interessant is is de titel, de recht als kunstwerk geeft eigenlijk heel erg goed aan wat Willem bedoelt met goede wetgeving. Eigenlijk komen daar in drie elementen samen. Dus het gaat over een stuk ambachtelijkheid van het wetgevingproces is niet iets wat we kunnen technologiseren of mechaniseren maar het is een ambachtelijk proces, een woordingsproces waar we met heel veel zorgen en aandacht mee om moeten gaan. Dat zou je kunnen zeggen, het eerste aspect van het kunstwerk. Het tweede aspect van het kunstwerk is dat we moeten zien dat recht niet dus niet de mening van één groep is of één idee of een instrument, maar dat het de mening omvat van een grote groep mensen. Dus dat goede wetgeving brengt verschillende perspectieven samen en dat maakt het een kunstwerk. En dan in de derde plaats moeten we het recht en de wet met respect behandelen. Want je kan niet denken van nou ik kan het nu gewoon omvormen want het is anders en het is een instrument of maar een ding. Nee, net als een echt mooi kunstwerk is de wet ook op een gegeven moment niet af, nooit af zou je kunnen zeggen. Maar ook iets wat een soort van eigen in en rente waarde heeft en waar we dus met respect mee om moeten gaan. Dus Willem is zeker geen radicale hervormer. Hij zou zeggen van we moeten met heel erg veel zorgvuldigheid dat wat is bejegenen omdat het een eigen in en rente waarde als kunstwerk heeft. Willem was heel erg aanwezig, maar zonder geruis en helemaal zonder geruis. Dat zie je ook aan zijn bijdrage aan de politiek, aan de eerste Kamer. Hij kon, ik heb dat ook meegemaakt in debatten die ik soms met hem mocht voeren van achter de regeringstafel en hij kon werkelijk heel goed dingen op scherp zetten zonder harde of grote woorden te gebruiken. Ja, ik vind het een persoonlijk boek omdat het zijn betrokkenheid bij Nederland, bij de samenleving echt enorm goed laat zien. Willem is iemand die werkte vanuit een enorme toewijding aangek de maatschappelijke dialoog over recht, over wetgeving, over democratie. En vooral als hij zijn stem verheft in zijn schrijfstel, dan hoor ik die betrokkenheid. Dat vindt het een emotioneel boek en het maakt het ook leuk om te lezen. Dus ook al laat hij zoveel verschillende perspectieven zien. Je hoort ook heel erg duidelijk waar hij zelf staat. En dat hoor je door de manier waarop hij schrijft, eigenlijk door de persoonlijke toon in zijn schrijfstel.