 Salam yazın çox yaq verilüşünün dəyəri dinləciləri, bu gün size böyük yazısı Leif Tolustoyun 1902-ci ildə Tsar II Nikolaya yazdığı məktubu ox yazar. Tolustoy bu məktubu yazar kən çox ağır xəstiydi və ona elə gelirdi ki, sağolm yazar. Məktubda ki, fikirlər günümüz üzün aktualdır, lazımıdır. Bizdəməs bunu nəzər alaraq onu sizlər üçün səsləndirilik. Məhtun dilimizə araz gündüz tərzum edib. Dinləyin və dinlədin. İstəkli qardaşım, bu məktubumda çardan çox bir insana çağırış elə deyimləm və bütün insanları özümə qardaş bil deyimləm, size qardaşım deməyi daha uygunsaydım. Bundan başqa da mən indi ölüm ayağında olduğunu və bu məktubu o dünyanın kəndarından yazdığım üçün sizi belə çağırıram. Çox steyrem ölməmişdən qabaq, indiki fəaliyyətinizlə bağlı nə düşündüğümüz size sattırım. Bu fəaliyyətinizin nəzəliyindən aslı olaraq, milyonlarla insanlara və sizin özünüzə də hansı böyük xeyirlər gətirə biləcəyindən. Həbələ, fəaliyyətinizin indiki öndə dəvam eləcəyi təqdirdə, insanlar və sizin özünüzün hansı böyük bəlalar töyrədə biləcəyindən söz açımaqı gələkli sayram. Qazamatlar, sürcün yerləri və qatorgalar cinayət işlədiynə və siyasi fəaliyyətini görə dursda qolunmuş, yüz millərlə insanlarla dolub daşır, indi bu tutulağınların sırasına əməksi insanları da qatmağa başlamışlar. Sənzuranın yasaqları artıq gülün səviyyə çatıb, hətta ötən yüz illiyyin qırxın zillərində də obiləsət olmamışdı. İnsanların dini ayrı səsikliyə görə təqib olunması, heç vaxt indiçi qədər böyük və amansız meyiyas almamışdı, və gəttikcə daha da geniş və amansız olmadığı davam eləyir. İşlərin belə yamanlıqa doğru gedişindən yararlanan və öləklərin də bizdən sonra qoyd dünyanı sələparsın, düşünən adamların sizi buna inandırmağa çalışması və bunu bazarması aydındır. Ancaq çox təcüblüdür. Sizin cim bir adam onlara nəzi inanır? Həbələ, onların məsləhətlərinə qulaq asaraq, qarşısı alınmaz bir hərəkəti dayandırmaq üçün bu qədər yamanlıqların törədilməsinə qol qoyur. Aqı insanlıqın daimi olaraq yamanlıqdan yaşılıqa, qaranlıqdan işıqa doğru inkişafın dayandıracaq bir gücün olmadığı bütün aqıllı adamlar üçün cünkim aydındı. Siz aqı bunu bilməyə bilməksiniz. İnsanlıqın bize bəllə olan bütün tarix boyunca onun yaşadığı həyat, həbələ bu həyatla bağlı olan iktisadi, iştimai, dini və siyasi formolar ara vermədən dəyişilmiş, qaba, amansız və anlaxsız formolardan daha yumşaq, insani və anlaxlı formolara kəsmişdir. Müşavirləriniz size bunun belə olmadığını deyirlər. Hər yerdə, şəhərlərdə və fabrik savurların yerləşdiyi məskənlərdə ordu bölmələr çeşi seçir və onlar dövüş patronları ilə əliyalın xalqın üzərini cəndərilir. Artıq bir çox yerlərdə qanlı qardaş qırxınları baş vermiş və belə görünür qabaq da yeni, daha amansız qırxınları nolacaq da qasılmazdır. Beləliklə də, hökümetin belə qaba və amansız siyasət ucbatından əməksi insanlar dövlət bütçəsinin durmadan artmasına baxmaya raq, çox olabilsin elə bütçəyən artmasına görə il ildən daha da yoxsullaşır və bu gün artıq azlıq səkmək, xalq üçün normal bir hadisəyə çevrilmişdir. Bütün bunlar isə, toplumun bütün təbəqəsindən ulan insanların hakimiyyətə qarşın arazılığını və düşmənsilini yaratmışdır. Bu gün ki, Rus toplumunda özünü göstərən bu fəlaqətli durumun isə, açı qaydın görünən bir niyəsi vardır. Görünür xalqın iləliyə doğru inkişafını dəyandıran köməksiləriniz, onun xalqın yararı üçün edildiğinə və sizin rahatlıq və təhlükəsizliyiniz üçün xərulduğuna sizi inandırabilmişlər. Beləliyə olduğu kimi olabilsin hansısa çayın aqınını durdurmaq olar. Ancaq insanlığın tanrı tərəfindən müəyyən olmuş iləliyə doğru inkişafını saxlamaq, hətcır mümkün deyildir. Siz deyə bilərsiniz, sar yaxşı və azgöz olmayın adamlardan özlə köməksilər toplayabilər, bəd bəxçilikdən sar bunu bazarabilməz. Bunun niyəsi isə onun öz yan yövrəsində olan onlarla adamdan başqa həs kimi tanımamasıdır. Bu adamlar isə hansısa təsadüflərdən və çirkin yollardan yararlanmaqla sarın yaxın səvrəsinə düşmüşlər və özlərinin yerini tutabiləcək daha ağırlı adamların sara yaxanlaşabilmək yollarını bargüzləri ilə bağlayırlar. Ona görə də sar öz köməksilərini, iştimai işlərə dərətən minnərlə təpərli, bazarıqlı, gerçək, intələklikli, vicdanlı adamların arasından deyil, ancaq bomarşəlin dediyi belə adamların arasından sətməli olur. Adi və bazarıqsız ol. Ancaq kölə təbiyyətini olsun. İstədiyim mərtəbəyə qalqa bilərsən. Çox olabilsin, masquada və ya başqa şəhərlərdə olan da, küsülərə təşilşən, uğraq ışqıraraq, arxanıtsa qaçan kütlərin davranışlara sizi çaşdırır və yanlış olaraq bunu xalqın müdləgiyyət rejimində və onun təmsilcisi olan sara sevgisi kim dəyələndirirsiniz? Bütün bunların xalqın size olansa doğaqətinin təzahiri olduğuna inanmayın. Bu, hər şeylə marahlanan bir kütlədir və onlar gündəlik həyatlarında görmədikləri istənlən qeyri adi təmaşa ya belə uşaq zəsna mara göstərirlər. Xalqın size olan sevgisinin göstəritisi saydığınız bu çox saylı kütləni çox vaxt polis zorla toparlayıb sizi qarşılamak üçün sıraya düzür. Bununla da, size olan xalq sevgisinin yalancı görüntüsünü yaratırlar. Örnək üçün, vaxtilə babanız Kharkovda kiçilisəyə baş dəkəndə onun ağızına dək adamla doğdu olduğunu görüb, bunu özünə olan xalq sevgisi kim dəyələndirmişdir. Əslindəyi seki senəli dolduran adamların çoxusu mülkü paltarca inmiş polis patrulları idi. Birdən siz də mənim kimi sarın yolu üstə dəyanan çənlilərin arasında olabilisəydiniz. Bütün dəmir yolu boynca sıralanmış və arxasında qoşunun dəyandığı bu çənlilərin nə danıştığını eşitsaydınız. Qışın soyuqunda və yağışlı palsılı cünlərdə, yaxın çənlərdən qovularaq bura qətirilən, atsusuz cünlərlə yolqırağında dəyanıb sarın hasancarlıq çətəzəyini gözləyən bu adamların, yəni, xalqın girsək numayəndələrinin nə dediklərin eşitsaydınız, bu deyilənlərdən nə mükləgiyyət rejimində, nə de onun başında dəyanan kimsəyə sevqidən əsər alımət də tapabilməzdiniz. Soncaqlar, əhalinin bütün təbəqəsindin olan adamlar yalnız hakimiyyətin fəaliyyətini seçilmədən mühakimiyyə eləyip pisləməklə yetinmirlər. Elət sarın özünü də qınayır, hələ dəsən onu soyub eləsalmadanı seçinmirlər. Mükləgiyyətçilik, artıq bir hakimiyyət forması kimi çöhnəlmiş və vaxtı kəsmiş bir hadisədir. Ona görə də belə bir hakimiyyət formasını hindi olduğu kimi ancaq zoraki vasitələrlə qoruyub saxlamak nümkündür. Dövlət adamlarını cüzlimi harcə eləməklə, məzguri sürücündər, ədamlar, dini ayrı səskiliyə görə təkiblər, çitav və qəsətlərə qadıqa qoymaq, Hal qarasında təribiyəsizliyi, pozqumluğu və amansızlığı yaymaq yolu ilə belə bir rejimin ömrünü uzatmağa çalışmaq olar. Elə sizin də çarlalınız dövründə də bu işlər davam etməkdədir. Sizin halq nümayəndələrinin qanuni tələblərini alçaldıcı bir təzdə anlamsız xəyallar adlandırmağınızdan tutmuş özünü idare formalarını zəiflədərək, məzguri idarəsiliş formalarını üstünlük verməklə, idarəsilikdə hərz məldik yaratmağınız, adamların dini baxışlarına qöld təqib olunmasını dəstəkləməyiniz, hakimiyyətin xalqı zəhərləyən mağarlarla al ver eləməyini buyurmağınız, ən sonunda insanlara bədən cəzası verilməsi ilə bağlı qanunun saklanmasında göstədiyiniz inaççarlıq və bu sıradan olan çoxlu fəaliyyətləriniz bunu deməyə əsas verir. Siz özünüzün yümcül ağırlı çöməksilərinizin sözlərinə uyub, yümcün olmayan bir məqsədə cən atmasaydınız. Xalqın cələcəyə doğru inkişafını dəyandırmaq bir yana qalsın, onu artıq vakti çəsimiş yaşayış formularına qayıtarmak üçün çalışmasaydınız, indi özünü göstəlməyə başlayan fəlacətlər də baş verməyəcəkdir. Zor açılırlı xalqı anca əzmək olar, onu idarə eləmək olmaz. Bizim çağımızda xalqı idarə eləməyin təç bir yolu xalqın yamanlıqdan yaxşılığa, qaranlıqdan ışığılığa doğru gədən qarşısı alınmaz inkişafında ona başsılı eləmək olabilər. İndi xalqı yalnız onun gönəldiyi bu məqsətlərə yaxınlaşdırmaqa çalışmaqla idarə eləmək üçündür. Bu işi bəzərə bilmək üçün, hər şeydən öncə xalqı öz istəklərini və ehtiyazlarını demək üçün imkan yaratmaq. Bu istəklərin və ehtiyazların nə demək olduğunu eşitmək, sonra isə bunları yalnız bir təbəqəlin deyil, xalqın bütün təbəqələrinin, ən çox da onun əməkti hissəsinin xeyrini ora xalətməyə çalışmaq lazımdır. Mən eləyə qədir ki, Rus xalqını öz istəklərin dilə gətirmək üçün imkan verilsəydir, o, bunlara deyərdir. Əməksi xalq ilk öncə onu aşağılayan və hüquqlarını xozan qanunlardan yaxı qurtarmak istədini deyərdir. Sonra isə xalq öz mənəvi təlabatına uyğun olan, sərbəst hərəkət, sərbəst uxmaq, sərbəst inans azalıq istədini deyərdir. İnsanlığın yaşadalı bütün dönəmlərdə, həyatın yaxın sağlarda cəsəkləşdirilə bilən daha yaxşı pilləsini kəsmək istəyə yaranır. Bilirəm, mənim bu düşüncələrimi sizin köməksiləriniz aşır yüncülahıllıq və həyatı anlamamaq kimi dəyələndirəcəklər. Ən çox da mənim torbaqın xalqın imumi mülkiyyət nə verilməsi ilə bağlı dediklərimi, dövlət idarəsiliyinin tətinliklərinini anlamamaqımda yözəcəqlər. Ansaq mən bunu çox yaxşı bilirəm. Xalqın üzərində getdikcə daha da çox zor açılı eləməkdən səkim məyin yalnız bir yolu vardır. Bunun üçüncələç qarışa qoyduqun məqsət, xalqın istəklərinin kəsəkləşməsi üzərində qurulsun. Aq nəyin kəsəkləşdirilə bilini bilin məcəini anlamamaq üçün öncə bunun üzərində ciddi şəkirlə düşünmək kələktir. Vələ bir düşüncə isə, bütün bunların nəyin ki, yerinə getirlə bilən işlər olduğunu, həm də vaxtının yetiştiğini və zəruhulini göstərir. Ona görə də vaxt itirmədən bu işləri yoluna qoymağa başlamadan başqa bir çıxış yolu yoxdur. Ona görə də indi hakimiyyətin qarşısında duran birinizi vəzifə, xalqın öz istəklərini və ehtiyazlarını deməyə mani olan bu zülmi aradan qaldırmaktır. Kiminse özü üçün xeyri saydığı nəyisə deməyinin qarşısını almaq üçün, oun ağzını bağlamaqla biz bu adama yaxşılığı elə bilmərik. Yalnız xalqın böyük çoxluğunun istək və ehtiyazlarını öyrənməklə onu idareləmək və ona yaxşılığı eləmək olar. İstəli qardaşım, bizim bu dünyada yalnız bir ömrümüz vardır. Siz bu ömürünüzü əzablar içində kesirməklə tanırının insanlar üçün qoyduğu, onları yamanlıqdan yaxşılığa, qaranlıqdan işlılığa gədən yoldan sağlamaya həs edə bilərsiniz. Bu ömrünüzü xalqın istək və ehtiyazlarını öyrənip onları ödəmək də sərfələyə və beləliklə də öz ömürünüzü tanrıya və insanlara qulluq eləməklə sevizlər içindələ kezirə bilərsiniz. Sizin bu dünyada ki, ömrünüzüsün tanrı qarşısında taşırdığınız məsuliyyə qat-qat böyükdür. Sizin əbədi həyatınız bu məsuliyyəti anlamağınızdan aslıdır. Tanrı size bu ömrü hansısa yamanlıqlar töylətmək ya da onları da iştirak etmək yaxud da ona qarşı dayanmaqdan boyun qacırmaq üçün deyil. Yalnız onun iradesini yerini getirməyinizüsün vermişdir. Tanrının iradesiyse insanlara qarşı yalnız yaxşılıq eləməyi buyurur. Onlara qarşı yamanlıq eləməyi yasaxlayır. Ona görə də adamların qarşısında deyil. Tanrının qarşısında dayanı bununla bağlı düşünün. Və tanrının daha doğrusu öz vizdanızın dediği kimi də hərəkit eləyin. Vələ bir yeni ömür başlayarsınızsa, qarşınızda hansısa maniyələrin çacağı sizi qorqutmasın. Quru açsan üçün deyil öz ruhunuz üçün. Daha doğrusu Tanrı adı üçün çalışsanız bu maniyələrdə hissi olunmadan özü özün aradan qalqıq yox olacaktır.