 Hərbini Azirin ikinci piyada diriziyasının rəhisi nə göndərdiyi 18 Noyabr 1919-cu yıl tarixli 309 saylı tam məxvi əmrindən alınmış məlumatlara gürə son vaxtlar əskərlər arasında xüsusi ilə onların getdiyi fəhdə klublarında Bağışevik təbliğatı xeyliqüzlənmişdir. Hisslələrdə Bağışevik təbliğatının yayılmasının bütün məsuliyyətini yüksək vəzfələdə hisslərin xüsusi ilə komandirlərin üzərini qoyaraq, bu təbliğatının qarşısının alınması üçün aşağıdaki tədbirlərin görülməsini əmrədirən. Bir, adamlara bu təbliğatın bütün fəvaqəti izah edilsin. İki, bütün Bağışevik təbliğatçılardan Azir bəcanın qatu düşmənləri olduqları izah edilsin. Üç, bütün qazarmalara güzlü nəzarət edilsin və Bağışevik təbliğatı aparan şəxslər dəlxal həbs olunusun var. Dört, qazarmaların yerləşti yer ağzilərdə hez bir kənın şəxsin oraya gilə bilməməsi üzsün, eitibarlı növbətsilər olsunlar. Beş, hisslələrin bütün rütbəli şəxslərini eilan olunsun ki, Bağışevizmə uyan şəxslər şəhərdən kənanlaşdırılacaq və qanunla ziddi təzəlandırılacaqlar. Lənciran. Nağbə-i şəxsləmanlı xatirlərində bu böyledəki vəziyyəti belə təsirədir. Bakı düşməndən tamamilə təmizlənə bilmişdir. Ancaq Rus qüvvvələrinin bir hissəsi, lənciranın qazasını öz işxallara altında saxlamağa nail olmuşdular. Azərbaycanın bir hissəsi olan lənciran da düşməndən təmzilən məliddir. Ağrusların əlinində olan xəzər dənəzin hərbi cəmləri də Bağışevik düşməni olduğu varə xaldı. Müşdərək Rus mənafiyi naminə, lənciran dəki Bağışevik qüvvvələrini kömək edirdilər. Nörupaşa, lənciranda olan son Rus qüvvvələrini də dənəcə dökmək məqsədi ilə lənciranın sərhəd konuşusu olan İran da Türk ilgine mensub və qəhərmanlıqlar elə məşhur olan şahsəvənlərlə əlaqə yaratılmasını və onlarla biricə lənciranda ki Rusları oradan qomub çıxarmak istəyirdi. O bu vəzifəni Hüsamətdin bəyləməni tapşırdı. Bizdə vəzifəmizi yedində getirmək üçün Salyan'a gəttik. Oradan İranə keçməyə hazırlaşıldıq ki, bir qara xəbər gəldi. Yəni, Türkiyə məhlub olmuş və müqavələ bağlanmışdır. Biz Bahçia deyil, cənzəyə qayıttıq. Soradan öyrənir ki, Türkiyə mundurası hazırsını yerində getirmək mezburiyyətində qalara, İngilislərin İstanbul-u ışıxalətmələrindən sonra, proda qurulmuş tefi paşa qabniyeti teleqrafla Türk ordusunun Azərbaycan'dan sınasını Nörupaşa'ya əmrətmişdir. Azərbaycan dövlətinin və qalqının istinadcağı Hova-un Osmanu dövləti çökmüş və Azərbaycan Yalgız və arxasız qalmışdır. 1919-un zilin iyunu ədək lənkəran Rus ışıxalında qalır. Lənkəran doğumlu Mehmandarov oranı əhazat etməyə nəil olur. Hər bir nazir səmədbə Mehmandarov'un lənkəran qəzasının əhalisində dörd iyun 1919-un zil tarixli müradətindən, Azərbaycan cumhuriyyət-i hücumətinin iradesi iləmən lənkəran qəzasına vətəndaş müharibəsini bir dəfəlik kəsmək qayda qanun yaratmaq yerlə ahalinin zalın və qatirlərdən kurtarmak üçün dəstə gəndərirəm. Azərbaycan qoşunları Azərbaycanın ayrılmaz tərki bir səsi olan bu yerin bütün millətlərdən olan ahaləsü üçün qanunun çoluğun və ədalətin müdafiətcisi kimi gəlir. Silahlı qüvvələrin himayəsi altında olan ölkənin bütün sahələrinin idarəsiliyində təhləs alınmadan mülki idarəsiliyik bərpə ediləcəkdir. Bununla yanaşı xəbərdar edirəm ki, hər hansı şura, qəmidə yaxud muğan risubu qası şəklində nəz bir özbaşını təşkilatın olmasına yol verilməyəcəkdir. Lənkəran qazasında yalnız Azərbaycan cumhuriyyətinin hakimiyyəti tanıcaqdır. Bu onun səran zanlarını yerinə getirməyənlər, giyansı kimi hərbi dövrün qanunlarını uyğun məsuliyyət taşıya zəqlər. Xəbərdalı edirəm ki, Rus ahalisində qarşı heç bir qarətə və zor açılıqə yol verilməməldir. Çünki onlar da qəzanın digər millətlərinin numayəndələri ilə bərabər hüqqulu Azərbaycan cumhuriyyət və tanıcaqdır. Hər üzül silahlımi qavimət ölüm cəzasi elə cəzalandırılacaqdır. Və qoşuna belə halılarda amansızlıqla fəaliyyək göstərməyə emrədirəm. Bu barədə, bu bəya digər bəhane ilə əhali qoşunlara yaqud hakimiyyətə qarşı qaldıracaq şəhslərin hamısına xəbərdalıq edirəm. Öz növbəmdə mən dəsləriyyəsində qoşunların əhaliə heç bir zərəl verməməsi və mülkə əhaliə qarşı hər üzül zor açılıqədənləri ciddi cəzalandırmaqı emrətməşəm. Azərbaycan qəzəti 3 August 1919-un zil sayında yazırdı. Qarabağın hayatında daha əlamətdər bir hadisə bu 29-30 il ucunları oldu. Bu cünlərdə Qarabal özünün ən əziz və sevimli konaqlarını, çənzə gubernatoru Rəfi B.O. nəşayət etdiyi başın hazır Nəsibbə Yusibbəylini və Hərbi Nəsir Səmədbə Mehmandarovu qəbul etmək sevincini yaşadı. Konaqlar Ilun 29-un da xan kəndinə gəldilər. Orada qoşunların parada oldu. Parada başın hazır Nəsibbə Yusibbəylik əbul etdi. Ilun 30-un da əziz konaqlar şuşaya gəldilər. Şəhərdə konaqlar ruhanilər və əhali tərəfindən tut süreçlə qarşılandılar. Sonra konaqlar azadlıq meydana gəldilər və burada ruhanilər və əhali tərəfindən nitqlər söyləndi. Səvab nitki söyləyən başın hazır, Müsləlmanların başqa millətlərin numayəndələri ilə diz yanaşı yaşamalarının zarurliliyindən danışara qeyd etdi ki, bumsuz Azerbaycanın cifahı mümkün deyil. Nağıbə eşyax samanların kitabında dövrün mürəkcə vəziyyətini anlama baxmında marağlı bir fakt var. Nağıbə yazır. Aghı Vardiyası General Denikin 1919-un zildə testiz müxtəlif hadisələr töyrədərək cümhuriyyətimizi hədələməkdə idi. Dövlətimiz və xalqımız bunların hədələrini əhəmiyyət vermirdi. Bir ziyafət samanı General Denikin hədələrindən söz açılmışdır. Dövlətimizin xalqımızın və ordumuzun fikirləri eyniydi. Gərəcəkləri varsa, görəcəkləri də var. Ziyafətdə olanların hamsı öz fikirini bildirmək üçün cümhuriyyətimizin hərbin aziri. General mehmandarlıya baxırlar. Polat iradəli 75 yaşlı qoza aslan, ayağa qalkaraq ətirafına göz qəzdirir və sözə başlayır. Əziz övladlarım, General Denikin hədələrinin nə mənası var, nə qeyməti. Denikin məni Rus millətindən, sarınlam və ordusundam, yaxşı tanır. Və yenə çox yaxşı bilir ki, mənim kəmandanlı etdiyim Rus orduları, daima Rus ordularından üstün olmuştur. Övladlarım, mən bütün gənzliyimi və enerjimi Rus ordusuna sərfəddim. Nə xoşbəhd, insanam ki, bu ıxtiyar yaşımda millətimin milli ordusunu qurmaq mənə nəsi buldu. Gördığımız ordumuza kəmandanlı etməkdir. Mənim kəmandanlı etdiyim ordunun üzərlə, Denikin, zəsaret edib gəlməz. Dinzəlin və nəşənizi pozmayın. Həmin kitabda Türk qoşunları Azərbaycanının gedən sonraki vəziyyətlə bağlı, daha bir maraqlın yansı. Üç nə fərliş bir numayəndə həyəti vaxtillə ilan ənzələsinə sığınmış İngiliz güvvvələrinin kəmandanı General Thompson'la görüşmək məksədi ilə ənzələyə gedir. Birinci dünya müharibəsindən qalir çıxan İngiliz güvvvələrinin mağrur General Thompson həyiyyətlə müzakir aparmaqın lüzum görməyir. Və son söz olaraq, bizim öyrəndiğimizə görə Azərbaycan xalqının ümumi arzusundan doğan bir resmublikə yoxdur. Ancaq Türk kəmandanlığının intriqasilə təşəküptə haqmış bir hücumət vardır. Madam ki, siz bunun əksini itdə edirsiniz, o halda gəliyip təddiqat aparır, deyir. Bələliklə Azərbaycan xalqını və hücumətini saya almayan General Thompson, ənzəl Dolan İngiliz güvvvvələrini paçaya gəlir. Eyni zamanda Rus generalı Biserokovda Ruslardan və Ermənlərdən təşkil olunmuş güvvvəsini paçil imanına çıxarır. İngilizlər və Ruslar xalq arasında ayrı ayrı məzmulu bəyan namələr yayırlar. Ermənlələr və Ruslar sevinc isərisində şənnik ettikləri halda, Azərlə Türkləri isə kədərli dərdli halda hücumətlərinin nə qərar verəcəkləri gözləyərdilər. Bələ bir vəziyyətdə Azərbaycanın dövlət rəesi Mərhum, Hətəlikhan, General Thompsonla görüşür. Onların söhbətləri çox mübahisəli və sərt olur. General Thompson Azərbaycan Cumhuriyyətin tanım adamını, müddəfiq olan Rusların torbaxına gəldiyini söyləyir. Hətəlikhan isə Azərbaycan xalqının qərarı və isteyi ilə Azərbaycan Cumhuriyyətin və istiqlalının eğlan edildiyini və bunun bütün dünya dövlətlərinə bildirdiyini söyləyir. Hətəlikhan sözlərinə davamla siz böyüş bir millət və böyüş bir imperyasınız, eyni zamanda mədəni bir millətsiniz, bizim istiqlaliyyətimizi tanımalısınız. Deyir. General Thompson da bu söylədikləriniz siyasi şeylərdir və iki dövlət ərasında cərayan edər. Halbuki mən bir əskərəm çabanı verir. Hətəlikhan da madam ki, siz əskərsiniz, mən də istiqlaliyyətini eğlan etmiş Azərbaycan Cumhuriyyətinin baş naziriyyəm. Biz sizi buraya dəvvət etmədik, sizdən ölkəmizi tərk etmək tələb edirəm. Deyir. Bu covaq karşısında General Thompson tərzümətsiyyə dönürək, baş nazir həzərlərinə söyləyin ki, hər hansı bir hər bir güvvənin çıxırmaq üçün hər bir güvvəyə sahib olmalıcə rək. Bildiğime gürə qurduğun üçün hüriyyətin ordusu hələ qurulmamışdır. Deyir. Hətəlikhan tərzümətsiyyə, general həzərəklərinə söyləyin ki, o yalnız hər bir birləyə malikdir. Yə, halk güvvvələrinin ne olduğunu bilmir və ya, hər xalqı Hindistan xalqı zənnədir. Biz Azərbaycan tüksləri istiqlaliyyətimizi eğlan etməmişdən öncə, yüz yüminə qilə Rusəs kərini halk güvvvələrimizin gücü ilə süpürüp sərhədlərimizdən çanara attıq. Əcəl inat edərlərsə, bir oğuz İngiliz həsiyyənin dəncə tökmək, qəhrəman xalqımızın gücü ilə birini səsatlıq məsələdir. Anzah bizini onlardan pislik görmək, nə de onlara pislik etmək istəyirik, çabanı verir.