 Salam her vaxtınızı xeyri kanal onu çiziləyiciləri müzakirə saatının növbəti buraqlaşından mən və fəfərə civar sizləri salamlayıram. Bugün qonağımız Ratsanallı inkişaf uğrunda qadınlar cəmiyyətinin sədri gendir üzrəm və təxəssiz. Şəhləxanım, İsmailələlə, şəhləxanım, qoş gördək sizə. Qoş gördək. Təşəkür edirəm ki, vaxta qonağımız olduğunuz. Çünki sizin bugünkü vərişimizdə iştirak etməniniz, çox önəmli məsəlilərə biz bir növbə işıq üzü salacaq gün üzü görəcək bəzim məsələr. Çünki pandemiya dönəmində də də həzırdı hələ də davam eləyir o karantin şəra eti. Ailə çişi şiddə tümiyyətlə qadınlara qarşı zorakılıq və diğer məsələr daha çox üzünü qabarıq dürürə və verdi. Və ilə həmin o məsələdən istəyərdim başlamak ki, biz 2020-ci ilin artıq mart ayınından hazırki zamanımıza qədər, yəni bu coronavirus belasından üzücəyi, karantin rejimində yaşayırıq, bir çox məhdud yətdər üzülə qarşı qarşıya gəldik. Və bu də təbii ki, aynəki problemlərin daha daq qabarmasına səbəb oldu. Və bildiğim qədərində siz bu sahədə maraqlı bir araşdırma daq qararmışsınız elə beliştən əvvəl özünüz bu haqqədə məlumat verdiniz ki, istəyərdim, bax bu məsələnin hazırda mövcutluq nə yerlədir, nə dələcə də pandemiya, ailə içim nasibətləri, ümumiyyətlə bu qadın zorakəlığına qarşı sizin apardığınız tədbirlərə nə kimi mənfi və müsbət təsir görsətdir. Çox sağ olun və faxanım. İlk öncə dəvət etinlis üçün sağ olun, bu növzunu gündəmdə sağ olun. Bələ, çox doğru buyrursunuz. Kəçən elənin sonunda biz bu bir araşdırma yəyi üçün vurduq. Bu araşdırma COVID-19 pandemiya sıl zamanı qadın hüquqları Azərbaycan prismasından götürdü, amma global dəyi şiqlilərdə qaxtıq, ona bu tənənsallarına müqlət gətərdik və ərsəyə bir hesabat bir infografik müklət gətərdik ki, onu da yetti bölüm üzrə təhləllilədir. Maraqlı çox tapıntılarımız oldu. Birinci, onu deyim ki, dünya üzrə bu artıq qəbul olunmuş faktı və dünya iqtisadi forumu hələ keçən ilin əvvəlində belə bir rəqəmlən ortaya gəldi ki, bir ilin ərzində, deməli, 20. ilin əvvəlindən 21. ilin əvvəlində qədər çilərdən qadınlar arasında olan o boşluq, yəni, gəndir bərabərsizliyi, bilirsiz ki, pandemiya qədər təqribi 100 yrə yaxın, daha dədirdiyse 99 yarım il kimi ölcülmüşdü. Yəni, bu nə deməkdə tam aşaqçılar üçün, bu, əgər hər şey bucur davam edərsə, bu adımlarla, bu sürətlə, təqribi 100 irli dən sonra Çinlən qadının quqları bərabər olacaqdı, sənə düzərində yox, əməl də, yəni, həyatda. Amma bu bircə il ərzində o ıqtisadi forumun hesablamalarına görü 36 il, bünya üzrə, bu rədən böyüdü, də səvr elin bircə il ərzində. Yəni, bu 135 il yarım oldu və əlbət də ki, şimdi o tamam fərqli bir alətlərinə hesablanır, amma bu orta bir rədəmdir. Məsələ, bəzi ölkələrdə biz bunu hesablama imkanımız olsaydı və qərəssiz hesablama imkanı olsaydı, mən əmələm ki, bu 36 il deyox, daha böyülardı. Çünki, bəzi inşaq etmiş ölkələrinin hesabına bu, hələ 36 əslində, bizim kimi ölkələrdə bu sözcüski, bu uçurum daha böyüktü. Bu, nə də üznə bir uza verir? Birincisi, hüquqlarda, ıqtisadi hüquqlarda, siyasi hüquqlarda, vədəni hüquqlarda, işrəkçəli imkanlarında. Ailə münasibətlərin də sözcüski, və bundan doğan zorakilıq növlərin də və zorakilıqı təhkə fiziki deyil, hər dəfə vurulamaq ısləyirəm və tamarşıçılar üçün də aydın olsun ki, biz əksər vaxtı fiziki zorakilıq olan daiv və yaxud çensiz zorakilıq onun da bunu bir zorakilıq olaraq qəbul eləyir. Əslində, hər şey çox bəhsiyyət valaca işarelələrdən başlayır ki, bunun da əslində tərifəyə psixaloşa zorakilıbdır. Bu şiddət məsq buradan qaynaqlanır. Və təhsürf ki, ölkə rədəmləri də hiç də də naqibəxş deyil, belə ki, rəsmiz statistika 76 faiz zorakilıqın axtıqını deməli qeyd eləyip deyibdir, 20-cidən 21-ə keçiddə, 21-dən 22-ə həllə rədəmlər hazır deyil, təqribə bu yununda 21-cirlər rədəmlərini biləcəyəm, və bu belə getir ki, biz deyək ki, əslində vəziyyət daha pisdir. Çünki, rəsmiz statistika hər zaman oldu ondan daha yumuşaq göstərməyə, meyillədi. Bu da təhcə niyətlə bağlı deyil, həm de ona görə ki, insanlar bu barədə məlumat verməyə meyillə deyilər, ona görə bəzi şeylər üzdə olduğu qədə, bir 10 o qədərdə axtda qalır. Yəni, 76 rəqəmi varsa bu əslində hərcan təbilini çalma və dəyər, hətta keçi gecikiri, vəziyyət bundan qaqqaq daha pisdir. Yəni, bizdə şeyləxan, bu, deyiliyiniz kimi, belə o məsələn istəyirdim biraz daha açaq ki, bizdə nədən, psixoloji, fiziki şiddətə məruz qalandı, kənardan müdaxil olanda elementar, polisəm racaq eləyəndə polis orqanları o qədərdə reaktör vermir, keç ərarva darasında olan söhbətlədə saba barışacaqlar. Amma nəticə ekibarıyla, siz deyilə şahidisiniz ki, nəticə ekibarıyla barışmaq yerinə qaldan qətlə yətirilir və bunu da halbuki dəfələrlə, yaxınları sonra məqbaat orqanlarla müsaybələrdə deyirlər ki, bizim qızımız haqqında biz dəfələrlə racaq elədiyik, amma ailəyi ki, münasibətdir deyə, polis də müdaxil eləmədiyi, nə bilim, kənar müdaxilədə olmadı ki, keç barışacaqlar biz pis olacaq və ya olan şeydir. Yəni, bax bunun qarşısını alınmaq üçün, biz cəmiyyət olaraq da bir şeyləri etməliyik, çünki ailəyi ki, münasibət diyəndə deyirlər ki, ərarva darasına girmək ilə, sonra səhəm pis olacaqlar. Hətta məsələ üçün elə həmin qadının ailə üzübləri də, anası, kardeşi də məsələ üçün bu bayaq məlumaklı olur, amma qarışmadıq, ailə dağılması. Yəni, bu düşüncədən biz necə kurtulax ki, bu qətirlərin pizdiki zorakılıqın elə deydiyiniz kimi, məsələ, psoloji zorakılıqın qarışısına alıq? O qədir bir sualı verirdəniz ki, bunu bir nəcə də edək də etməlisində? Yəni, sizin dediylərin əksində çox ağrılı bir məsələrdir, məsələ, hər şeydə oradan başlayı, qadın qətirlərin ərdə, ailəçi şiddətdə, məhşəz zorakılıqın da, yəni, bun hamsın başlamqıcı, yəni, camıhat nədir, yəni, gürsün, bu suala cevabda... Yəsində məsələ qaqqaq, qaqdara malikdir, yəni, bu bir mən alcağı vermək mümkün deyil bunu, amma mən bir nəcə qaqma açıma alcağı çalışacağım. Birinci, gəlim belə, bizim bir mədəniyyətimiz var, bir ənələrimiz var, bir ənələr üzərdə duran stiratiplər var. Bu stiratiplər növcutlu və nəsildən nəsilə ötürülür. Biz təsürk ki, hər bir ailədə yoxaraşağı, en vəziyyəti görə bilərik ki, analarmız nənələrimiz deyirsən, yaşında biz bunu etmişdir, biz dözmüşdir, biz döz yummuşdur, biz səbri etmişdir, səndə səbri elə. Yəni dövrün dəyişməsini, roğların dəyişməsini bilər, heç nə nəzərə alınlar. Yəni, bu birinci, yanlıslıqdır. Amma bu yanlıslıq var, bu və stiratiplər doğan yanlıslıqdır. Və qadını dözməyə vadar edər kən qadın başqa seçimlərini nəzərə almayaraq vadar etmək, cəmiyyətin marifləndirmək lazımdır. Cəmiyyətin marifsizliyi, sözsüz ki, məsələn, sütununda, yəni binə ürəsində qollan məsələlərdən bilir. Amma elbət ki, bizim çox böyük gözləriniz həmdi hükmətdən deyəni, hükmət bu sistemli işdir. Bərin dediği marifsizlik və o nənələr deyək ki, mentalistətə çox vaxtı istana edir, mən o dəri sevmirəm, mentalistəti günahlandıranda, sözsüz ki, onun bir izi var. Hər şey bilə, hər film mənada anca onun dərində yapar bu yanlış bir yanaşmalar. Bə hətta düşünsək ki, bu belə var, bunu belə tədri cənnəlbətəki dəyişməm mümkündür, də bu üçün də yenə sistemli iş lazımdır. Programlar lazımdır, marifləmə lazımdır, televiziyaya da çatımlı olan belirişlər lazımdır. Həm internet televiziyaya da, həm real televiziyaya da. Və s. məhdəblərə girmək lazımdır, hətta vaxtcalara uşa vaxtcalarına girmək lazımdır. Bu tipli marifləmə nə qədər irkən başlayarsa, bir o qədər daha yaxşı və sürətli nəticələr alabiləri. Bu bizim praksikamız deyil. Bu, inkişaf etmiş ölkələr məsq buralardan başlayaraq yerib və bir səhcə uşaqlara yönəlik eləməl deyilir. Biz bürün məhdəblərə girsək, uşaqlarla marifləmə işini afarmak çox azdır. Biz paralel məlimlərlə nə nafarmalıq, paralel valdeyinlərlə nə nafarmalıq? Yəni, o mühafizəkar nəsildi tərbiyə bilən ki, biz onların düşüncə tərzində bir balaca sualı şarələr nəyi çolmağa daxıl eləyə bilməsə demirəm tamlıxdan deyək. Buna da zamanlarımdır. Amma onu etmədən, təh ki, uşaqlara yönəlik, bu daha da bir zidiyyət dəşkil eləyəcək və uşaqları bir çaşkınıza gətirəcək. Çünki hətta məlin belə deyək ki, muasaq tipli olsa, evdi uşaq yedi valdeyindən fərdi bir mesaj görəndə, mesaj bir yana qalsın, modelləri görəndə, nə qələr uşaq öğüt nəsiət verirsən və özün onu eləyirsən sə elbətdə ki, uşaq gördüğünü təkrarlayacaq. Və ona görə bu zəncili qırmaq üçün əsaslı işləl lazımdır. Esaslı işlərdə, elbətdə ki, ilk öncə hükmətin üzərində, yəni, müvafiq dövlə strukturların üzərində düşən işdəki, süzsüz ki, medya, qeyri hükmət təşkilatları, akazimik sektir, buna tövvə verməlidir. Amma ana o xətti, sütunu hükmət görməlidir. Bu beləm qaldı ki, bizim insanlarımızın marifləməm məsələsində bilirsiniz. Bizdə bir neçə yenə də, dediğim kimi qat var. İnsanlar təhsüf ki, məncə, ən naraxaf edici yerlərdən biri oldu ki, psixolojiz orakılığı zamanında ayardə eləyə bilmirlər. Və bu kişiyə də qadna daətdir, bu yaşından fərqli olaraq baş verən bir şeydir, fərq olmayaraq baş verən bir şeydir. Məsələ, deyək ki, qadağa varsa, və yaxud da, məhdudiyyət varsa, bir təhqir varsa, bir az fərqli ton varsa, süz ki, bunun indi həmasını ayet etməyə bilərək biz psixolojiz orakılığa. Amma onu müəyyən etməyək üçünki, bu zorakılığı da yoxsa bu sədəcə yaxşı bir görüntü üçün gözəl bir sözlən istifadə eləyəm, mühafizə edirəm deyirlər, sənin üçün eləyirəm, zamana pisti sənə inanıram. Bak, bu ince hətli keçid arda qısa, çünki psixolojiz orakılığı mütləqdir ki, fiziki zorakılığa keçəcək. Hələ, aralarında bir psadi zorakılığı da var ki, bu psadi zorakılığı da baş verən halda mütləq ki, fiziki zorakılığa keçəcək. Və qabim seçim arasında qalır. Dözüm, nənəm, anam dediğim kimi, xalaların bir bilərim dediğim kimi, yoxsa başqa hərəkətlər eləyim. O başqa hərəkətlər nə olabilər? O başqa hərəkətlər biri boşanmadığı. Və bugün heyecan təbelini, hükmətlər, digər mütexəssislər də çalır ki, boşanma artıq demək olar ki, üç ailədən biri boşanır. Və bugün 21-ci ilin statistikası artıq onu göstərir ki, boşanmalaranın sayı son neçə ildə ən zirvəya qaqmış bir rəqəmdir. Və ya, də ki, boşanmasa qada nəyiniyə biləcək? Seçimi nədir? Ya ömür boyudu öz müəllədə? Ya, də ki, hansısa məqamda intihar eləmələdə? Çünki bunu da təhsür ki, biz görürük. Ya, daha fəmistət qurbanı olacaq? Yəni, ızdayama zorakəli quran və bu, hansısa bir mərhəddir fəmistədə keçmək üçün bir cə adımdır. Mütulək ki, bir qətil baş verəcək. Yəni, ya kişi qadını öldürəcəyə qadın kişini öldürəcək, təhsür ki, güç fiziki güc daha çox kişide olduğu üçün daha çox qadın qurbanı olacaq. Və bunların müqaisəsində boşanma ən pis haldımı, yəni, əgər, heç bir halda bu ailə yola gitmirsə, bunun günəlbəsi yanlış qoğulubsa və artıq mümkünsüzdür, bunların ünsiyyəti mümkünsüzdür, ziyalogu mümkünsüzdür, bu artıq məcrasımdan çıxıbsa, bu ailə nəyin bahasına olur olsun, saklamak yaxşıdır mı? Yəni, ailə dəyərləri deyiləm bir şey var və yenə deyiləm. Mən şəxsən, özüm çox mühafizəkə aram və çox konservativam ailə münasibətlərinə dair. Çünki, mən də istəyərdim ki, Azərbaycan ailəsində o çox düzəl ailələrimiz var, onlar qalsın, qorunsun, o dəyərlər cəndə qalsın. Amma bu qadının daima qurban rolunda olmasın, bahasına olacaksa, heç qalmasın. Heç qalmasın, yəni, yeni bir sistem qorulsun o zaman. Yəni, yeni sistem dəvişkən, elə burada siz qeydələrdiniz ki, məsəl üçün, hökumətin bir qolu da, məsəl üçün ailə və ailə qadın uşaq problemləri üzülə, orada rəhbər dəyişti, sözdə yeni nələrsə olunacaq. Yəni, məsəl bu yeni olunacaq, yeni olunanlardan biraz istəyərdin sizin dirilinizdən işlək ki, son da siz bu problemlə her zaman bu sahəylə sıxı məhdaçda vələyən bir şəxsiniz. Yəni, orada onlar da bağlı, həmin bu ailə problemlərinə bağlı, nə kim işləri görür? Yeniləyə doğru. Bilirsiniz, əslində bu dövür həm də Covid nə üst üslüslə düştü deyənə nələrsə istədiyimiz kimi müşahidə edəyə bilmirək? Çünki, məsəl üçün, mən ideya eləyə bilərəm ki, ciddi bir fərq yoxdur. Amma tutalım, komite dən kimse deyə bilər ki, yox biz bunları eləyirəm. Bu hərlə gözü görsəm, gözü görsəməm həməyədə bir ayrıca problemlərinə, ona gürəmət bir mənalı olaraq ideya eləmirəm. Amma mənim gördüyüm, mən müşahidə edəyim. Bu də ki, ciddi bir fərq görmirəm, sözün açıbı. Hətta, əndi, biraz bunun Covid-in də təsiri olabilər deyək ki, başka faktorlarında olabilər, əksinə bir pasivləşmə görürəm. Daha az tədbir görürəm, daha az bəyanat görürəm. Düzdü, bu tərəfdən də milli fəaliyyət planların qəbulunu da görürüyün. Amma baxın, 2020-ci ilin fevral ayında bir milli fəaliyyət plana qəbul oldu ki, səlipsi vabortlardan ümumiyyətləri prodüksya sağlamlara ayırdı. Noyabur ayında zorakılığından bağlı milli fəaliyyət planı qəbul olundu. Bu yaxınlarda də mənim müəllif olduqun bir 13-15 saylı bəyəmkənin təhlükəsdiyi şurasının qətnaməsi var. Qadınsürl də təhlükəsdiyi müəllif mövzusunda. Mənim müəllif etdiyim bir milli fəaliyyət planı var. 2019-cu ildə bunu hükmətlə təddim eləmiş deyik. İllər bu, 10 illi ihlər boyu müharibə şəraatində yaşayan bir ölükəkimi bu planı olmama artıq yaxırçılığıdır. Amma müharibə baş verdi, o plan yeniləndi, yenilənməkdədir və bu bir niçə gün bundan öncə bir tədbirdə de oldu. Bütün signallar onu işare edir ki, bu yaxın da bu planda də mənli təddim olacaq qəbul olacaq. Amma birisiz bu özü özlüğündə çox güzəl bir halda ki, bu planlar var. Çünki qanun olması yetmir. Əlbət də qanun işlək meqanyizmana keçik yəndə milli fəaliyyət planı bunu onu bir tərki bizsəs ediyonu. Yəni, o olmadan biz heç şuraya qanun işlədə bilməriyik. Amma milli fəaliyyət planı hansı formada qəbul olunur. İçtimayi dinləmələr var mı? O qanunla hələri əl çatımlıdır mı? Heç olmayan insanlar üçün qalsın, mütəqəsilə üçün çatımlıdır mı? Mən 25 ilə yaxımdır bir hükmət kaşqulatı sektirində, bir nə xalq kaşqulatı arı sektirində çalışan bir kəs kimi, mənim ona çakımlıqım yoxdursa və mən orada istədiyim tövvəm verə bilməyəmse, təcrübəmlə, bilimləm, bacarıqdan qaynaqlanan, hətta müəllif olduğum milli fəaliyyət planın yeni versiyasına tövvəm verə bilməyəmse, bəncə bu ancaq formalı xətirinə qəbul olunan bir milli fəaliyyət planı və bunu kimsə mənə başkasına deyə bilməz. Çünki iştrahçılık olmadı zə haldə. Hətta mən mütəxəssiz iştrahçılığını deyirəm. Amma ideal və əlbəttəki bütün tərəflərlə, yəni, o qanunlar, o milli fəaliyyət planları kimlər müdəli olsa, hər kəs icmalardan işlənilməlidir, onların səsi dinlənməlidir, onların eşi dinlməlidir, onların ehtiyajları deyimətləndirilməlidir. Mütəxəssislər, özdə mütəxəssislər də çarpaz mövzular üzrə. Eyni milli fəaliyyət planına baxməyərək ki, mövzu sanki qabbi sülvətəlükəsidir deyəti, amma buna təhsid tərəftəndə baxmaq lazımdır, səhiyyət tərəfindən də, ve quqq muhafizət tərəfindən də, Yolub mu bu baxış hökumət səviyyəsində deyir, aşaqı səviyyədə tərəflərə əsla olmayıbdır? Və ona görədə, yəni, mən burasını qənaç bəxşə hesab etmədiyim üçün, təhsüf ki, ciddi bir dəhəşili görmürəm. Amma yenələ deyirəm ki, ümid eləyirəm, yəni, bir qədər ümid eləyirəm ki, ümid eləyirəm ki, bu, biraz da pandemiya ilə bağlı olduğu üçün, biz daha yaxşı işləri görə biləcəyir, bu yaxınlardakı, yəni, inşaAllah, olacaq görəcəyir. Yəni, inşaAllah, demək də başqa çağrə bil qanur, ən azından pəssinmiş olmaxla da bir nəticəyə varabilirməyəcəyir. Şəhqam, eləyirəm, məz o qanunlardan söz düşmüşkə, selektivab bortlar və üzücətirəm, reproduktiv sağlamlıq və ailə fallaşması haqqında bir qanunla iəsi də, elə bunu da sizdən, veliştən öncə söyp edədik ki, yəni, 13 illə artıq da ki, bu qanun niyəsə qəbul olunur. Fəxonun niyəsini istiyəri sizdə müzakiri də ki, bu, bunu niyəsi nədir və bu qanundan nəkinlə qorxulu məqamlar var ki, təhlükəlidir nə qarası məqamlar var ki, hükümet hələ, yəni, bunu milli məclisə təlqidim eləyip müzakiri, daha dursun, milli məclisə bu müzakiri olunur, olunur, olunur, ama hələ yekün nəticəyi varmamışıq. Baxın və xan, yenə də bəyax dediyim mözumun davamı kimi, deyə bilərəm ki, 2009-cu, 2008-2009-dan etibarən başlayıb bu qarası, ismələn bildiyim qədəri ilə, bu qanun lahəsi mövcud olur. Ən birinci versiyasını görmüşəm. Bu başvurları bunu çək, bundan əvvəl. Ondan sonra bildiyim qədəri ilə, ən azıb əşdəfə o qanun lahəsi dəyişib. Yeçbirdən bütün cəhlərə rəxmən, bütün münasibətlərmə və ilə imkanlarımə rəxmən, mən onu əldə eləyə bilməm üçəm. Və onu bəyi nəxalq təşkilatlarla dərabər elədiyə bilirsiniz ki, əksər baxlı bəqvət mutiqli qanunları və millifələt onları qədə eləyəm. Hansısa, bəyi nəxalq təşkilatın dəstəyə inən eləyir. Onı x-firtizasından istifad eləyir, bəzən maliyəmkəmlərinə istifad eləyir, bəzən, deyək ki, münaqət istifadasında məsələr. Mən məsəlçün, konkret olaraq bu planı bilirəm ki, bəyi mümkün əhalifonduyundan birlikdə, yəni, onlarla əmək taşlıq çiərçibəsində eləmişəm, təsəb edilin ki, bəyi mümkün əhalifonduyundan illər boyu işləyən bir insan kimi, mən üçün çatımlı olmayı bu sənət. Yəni, üzüxaqı vəyliblər, başa salıqlar, amma deyiblər keçir paylaşabilməri və eləm, paradaksal hissədə budur ki, bunun paylaşması, yəni, bu açıq olası sənəttə, bunu hər kəsin, hər kəsin müdaxilə təfsəyə vermək, təklif vermək imkanı olduğu halda bu imkanlara dəqməm, mən onu əldə eləyə bilmirəm sə, ona görə mən sizin sualınızın ikinci sesində də tamlıqlancağa verə bilmirəm. Çünki, mən onun ətmini görmənişəm, deyənəm. Mən dələkli ilə deyə bilmirəm, orda problem nə dədir. Amma bəzi, deyək ki, milli meclisin üzlərinlə bilirək, çünki onlar görürlər, qan olay həsini. Eşikliyemizə görə suraqat analıqla bağlı orda bir neçə bənd var ki, onlara haçılıq doğurur. Məsələ, burası nədə ki, hətta onlara haçıl, ya bir başqa bərinlara haçılıq doğurursa, hər bir halda bir qanun, onu çilərzində masa üzərində olması çox gününc bir aldı. Üstəlikdə dəhvələrlə bu bütün bəyi nəxal təşqılaqların hesabatlarında gedibdir, təfsiyələrdə gedib. Hətta bu əmkinin SIDO komitəsi var ki, tam haçılışlar üçün deyim ki, alabınlara qarşı bütün növ ağrı seçgiliya son qoyma komitəsinin adı və eyni alqı sənədən qan mələt səhəni adı SIDO-du. Ona gedib bir sacayla SIDO diyəri istinadə iləri, Azərbaycan 95. ildə onun üzbüdü və 4-5 ildən bir mütəmadir olaraq hesabat verir, gördü işlərdə barədə, ən sonuncu Azərbaycan'a baxış 2015. ildə Fevralayın 18-u olub. Üç həftə sonra təfsiyələr paketi həmin SIDO komitəsi Azərbaycan'a mütləq şəkildə dəbə olunası, bu təfsiyələr paketi sonuncu 17 sahə üzrə 74 təfsiyəni özündə əhat etmişdik ki, həmin uri prosesu sağlamlı haqında danında oradaxil idi. Amma buna rəxmən məsəlçəli nə iləri iş var? Artıq 15-dən bura 6-i il keçipdir, 7-di ildə hətta keçip, və təhəsif ki yenədirəm, heç sənəd belə çatılı deyir. Və bu problemləri, yəni bu gecikmələri, bu gizlinləyini, dövləs sirikimi, yəni bu qanunun qorunmasının arxasında isə bir çox problemləri var. Bunlardan da bilir də məsəl, rəfrodüksil sağlamlığın tərki bisisəs olan selektiv aborçlardır. Çünki bilirsiniz ki, mətbət olaraq biz də buna çox digət göstərir ki, selektiv aborçlar artıq Azərbaycan'ın bir müddət sonra demodrafik böhranla üzücə gələcəyini, siz də demiş kəni artıq təbil çalınmalıda, yəni sos işarəsi verilməlidir ki, çünki biz bu bil yandan deyir ki, tip inkişaf eləyir, amma tip nədənsə yaşlıqa doğuru, əvvəl ultrason cihazları yoxuydu, cinsiyyəti təyinə elməyolmadı. Amma indi, elə bil ki, sanki bu qiz övlatları cəmiyyətin bir belasıdır. Yəni elə qiz övlada görən kimi aborç olunur, nədənsə bizdə də bu oğlan sevgisi, oğlan uşağı sevgisi, qizi hər zaman atalar misalında da artıq qiz yüklü düz yüklü, nəbəlin qızını dövməyəndiz, nədənsə atalar misalları, hər zaman qadınlara qarşı şiddətiyin, ayrı seşkilinin əsası ilə oradan da gəlir. Yəni bax bunu, hükümətimizdə duranlardır, başında duranlardır. Yəni bunu bu qədər mi anlamırlar ki, bu selektiv aborçlar yarın bizim özümüze qarşı, bir növə silahı özümüze qarşı yönələcəyir. Bunun orada bir ağırlı bir baş bilədiyi kəsi yoxdur ki, bunu bir cəmiyyətə həmin o qanunu qəbul eləyənlərə bir çatdırsın. Üsüsüs ki, var. Yəni, ətiraf edək ki, bizim milli məclisimiz yətərincə sərbəs deyik ki, o qanunun qəbulunda son söz sahibi olsun. Farmal olaraq son söz sahibi olabilə bilər, amma qeyri farmal biz bilirik ki, göstər iş gəlməsə hər hansı bir qanunun və yaxud digər bir sənədin qəbul olunması mümkündə edir. Ona görə, bunun bir az daha yüksəyə baxmaq lazımdır. Qaldı ki, həmin konkret olaraqsını dediniz məsələ eləyik. Yəni, tam asıl çıvar üçün məcə maraqlı o var ki, dünya üzrə artıq neçənci ildə, Azərbaycan 2. yerdədir silip siwaburtların, göstərcisi nə görə, ən yüksəyi göstərcidin, silip siwaburt nə deməkdir? Bətnində, ananın bətnində qızdə öldü o halda, onu sönü sürəttə həmin amləli kəsmək ki, uşaq, qız uşaq dünyaya gəlməsin, əvvəzində uşaq növbəti dəfə olan uşaq dünyaya gəlsin. Yəni, bu bir niyətlə nə olan bir şeydir. Birinci yerdə deyəmən Çindir, amma bir neçə ildən sonra gəl, hiç nə dəyişməsə, yaqın ki, biz birinci yerdə yalacaq və bu, elbətdə ki, mənfim bir dinciliyə olacaq. Çünki, çeni artıq məyən tədbirlər görməyə başlayıb. Bizsə başlamamışız, biz. Yəni, belə də alşaqfə, yəni də ahır mövzudu, iri mövzudu, bir kelməsində deyim. Səliksi və burdvar bir nəticədir. Nəticədir, yəni bir fəsatdır. Bunun səbəbləri tam fərqlidir. Bunun səbəbləri sizin deydiyiniz kimi, qız yüki, düz yüki, o milli deyək ki, falqlı oradan irəli gələn, hansı ki, onu da sorulamadır. Fəlqar ki, zamanımız olaydı, mən deyərdin. Çünki, bizim də daha bir projəmiz var ki, orada biz əslində atalar sözlərin və deyimlərinin klasik tərcüməsini sual altına qoyruq və yenidən baxış keçiririk. Çünki, onların yaranlıqı dövürləm, büyünkü dövür, fərqli bir dönem olduğu üçün, o dövür üçün aktual olan bir şey, bu bir dövür üçün birinci aktual değil. İkinci sədər, o müddəti keçən deyimlərin əksəriyyətində təhrif olunmuş məna var. Yəni, o yerdəki var, onu da belə açmağa gətirir. Yəni, nəsək ki, buna zamanımız yoxdur, gəlim, mən bu tərəfləndeyim. Hətta sizin dediğiniz kimi olsa belə gəlim, baxaq bu, niyə baxş verir? Və əslində bu, hər zaman olubdur. Oğlanı meyilli, oğlan sevgisi, yəni bizim o qız atlarımızda kifayət, yətər bəsdir, bundan qaynaqlanıb. Amma fərqlili əmsalı aşağı düşürb. Bu nə deməkdir? Nəsəl artırma əmsalı var. Əgər ki, bizim nənələrimiz, ammızın əvlaqları 6-7, 10-12 varıydısa, bugün ota stastik Azərbaycan aləsində əslindir ədəm 2.2 deməkdir. Demələ, hər bir ailədə məxsam iki uşaq dünyaya gətirməyə qənda düşünürlər. Üçşah olanda da o? Üçşah əlumda artıq bu ciddi bir yüklüm, ihsadi yüklüm. Və bu iki rədəmi artıq həmin siliksibab orta qədəm qoyur. Çünki birinci hamiləlik əksər vaxtını daxilə olunur. Hər getmir hələ, daha ikinci şans var. Səhsən bir, ikinci hamiləli səhsən bir faizi demələ, eqər qız dövlüdürsə birinci də qızıydırsa kəsilir. Bu da daha bir dəqəm. Stasiç-i dəqəm, bu yəni təşkilat tərəfindən, bizim təşkilat yok. Binahak təşkilat tərəfindən qorulana otaq var əqəmdir. Bu nəyi göstərir? Bunu göstərmir ki, ailələm üçün üçüncü əvladı dünyaya getirməyə artıq fəlaqət nəticəsidir. İkinci də, ikinci uşağı qız olmasın deyə, amma nəyin bahasına olan isteyin var deyə, aqə bizim kifayət qədər mənaviyyaflı xalqımız var. Bütün bu mənaviyyata rəğmən bu adıma gedirlərsə, dimələ bunun ciddi bir satsal qısaadə yükü var, bəzi inancıdar var və qısaadə yüklən nələn gelir. Yəni, bu bilir ki, heç bir halda üçüncü uşaq dünyaya getirə bilməyəcəy. Ona görüyox ki, onu saklayabilməyəcə. Onu bizim dinləm dəsək bir tərəfə çıxartabilməyəcəy. Yəni, onun cəyizidisi qız qısa cəyizini oğlan qısa, deyək ki, evin əşini dələ bilməyəcəy. Burası bir yana. Bir də, bir yenədə bir düşüncə tərdi var ki, oğlan olsa, oğlan doqsan mütlətmən yaşlanda mənə baxacaq. Dimələ, bu nəyə gətirir? Niye oğlan uşağı vəldəyənə baxma? Baxsın, bir özləd olaraq amma satsal sistemini o gündə olmalıdır ki, vəldəyən bugün 30 ildən sonraki vəziyyətini düşünərik, bugün qız əvladının bətində tələf eləsən ki, oğlum olsun ki, mənə baxabilsən, qızın baxabilməyəcə özgə er evində olacaq. Yəni, baxın, burada da bir neçə qat var və bu da yenədə gəlir satsal iqtisadi səbəblərə qətirə çıxardır. Mağarifçi deyə, müəyyəyən cahelli uğlan, oğlan hamsı süs ki var çi cənaradan qaldırmaq mümkündür. Mağasir çox növlü dəşənq, innovativ lahələr var. Bugün mağasir o satsal medya gözlüdür. Çox az bir vaxta əgər strateji bir plan olsa, o alətlərlə qısa bir müddətlə, hətta ən o cəhalət yerlərində biləm müəyyən gəlir insanların düşüncə təzini dəşməm mümkündür. Amma onun arxasında bir satsal tərəfi de olmalıdır, o dəstəyə olmalıdır, programlar olmalıdır, insanlar için mümkənlər çatımlı olmalıdır. Bunlar olan halda, məncə qətiyən cins fərdi olmaz. Şəhama eləpə, buradan bir maraqı məqaması istəyirdin toqunmaq ki, misə üçün bizdə yanımduramsa analıq qaktalı yoxdur. Misə üçün, Rusya də bildiğim qələr, hər əvladı üçün döblət bəllə bir məbləq verir və hətta həmin o məbləqin hesabına ailələr o əvladlarının yeri gəlsə bank hesabı olur. Çox rahat şəkirdə, hətta ən pis uçsa şəraiti olan ailə belə əvlad doğurmaqa maraqlı olur ki, döblət mənə o kapitalı verəcək, maddi dəstək verəcək əvladımın, bizdə isə hələ uşaqpulu müzakirəsi gedir. Yəni, bir çox millət vəkirləri elə başta nazir olmaqla deyir ki, əhdiyəcə yoxdur uşaqpumuna, bu güyəki saxta kiloga mellələcək, nə bilim, uşaqların sayı artacaq, nə qəzəl artsın? Yəni, uşaqpulu yəni, nə qədər hansı bir uşağı saklanmaq olar ki, yəni, zaten sizin dediniz kimi, hər şey gəlirdirənir, sosyal iqsadi vəziyyətə. Bu da yenə gedir, çıxır, yenə yuxarılara hökümətə ki, hökümətin belə bir strategiyası olmalıdır. Həm cəmiyyəti uşaq doğurmaqan belirləndirsir, həm də həmin o selektiv abortun qarşısına alsın, siz dediniz kimi? Yəni, bir valdeyin, əgər 180-200 manak ilə qayıdə mühtacdırsa, təbii ki, o qıl uşağını istəməyəcək ki, elin oğlu mənə baxmaz. O, həc, öz oğlu da bəllə olunur, baxır, baxma. O da bir ayrı fərziyədir. Yəni, bax bunun üçün, biz niyə üçün bə bu məsələləni, bu qədər qabardırım ki, siz dəməndə bilirik ki, Azərbaycan hər zaman Avropa integraksiyaya, nə bilim, qəlbiz tarı falan filan, yəni, bəzi halarda özümüzü də örnək dedirik. Yəni, biz niyə bu yaxşı örnəkləri götürmürük? Eləmin o analı qabitalı ilə bağlı, də yer bəsdə ilə bağlı? Birisiz yenidə, bu sualdı elə bir sualdı ki, bunu hər mütəxəssiz fərqli bucağıqdan cağıv verə biləm. Mənim bucağım budur ki, hər bir, biz siz problem təkə burada deyilə haqım. Bütün sistemdə problem var. Və bir növ, əgər bütün bədən xəstədirsə, bir barmağı sağlam olabilməsiniz. Yəni, sen bu bir barmağı sağlamda bilməsiniz. Bədəni bir tüvblikdə malcə ilə məlisən. Bak, burada da eyni vəziyyətdir. Sistəmdən ara haçılıq varsa, bunun qanun verici tərəfi var. Bunun, deyək ki, programlar tərəfi var. Bunun, qarruksa tərəfi var. Bu, qarruksanın qarşısını alabilirdik mi biz? Biz satsal aylələrə veriləm növvünətlərin hansı tərzə paylanmasına belə deyilək mi? 190 manad faciərsə məsəl üçün, insanların 190 manadını buradan götürürdülər, buradan gedirdilər, o matı üstündə qoyu cərmə verirdilər. Hələ onun icrasını deyirəm. 190 manadın məbləq tərəfini demirəm, 190 manadın ümumətlə hansı siyaqlarla verilməsini, o qərarları demirəm, yəni, oralarına demirəm. Yəni, bir tövblikdə çox yabırçı formada unizamlandı. Yəni, bir tövblikdə çox yabırçı formada unizamlandı. Hər bir halda satsal tərəfi təmin olunmasa, biz bu məsələrin heç biləm, satsal təhçə yetərlə deyilir, biri siz daha növ vəcilikdə mükləq olmalıdır. Parlament paralir olaraq mütəxəslərlə işləməldir. Satsal müdafiə fondu mütəxəslərlə işləməldir. Özdərin mütəxəsləri yetmir buna, bunu etraf eləməyə lazımdır. Və isələn dəyişəri üçləni kampanyətlə mübarətdir. Bunun biri siyansiyda iradədir. Biri kapasitedir, yəni, birik və bacara, bir də risursdardır, yəni maliyar risursdarı. Döstəricilərimiz var ən azından, amma kapasitedə də də mən diyərdim, hilə bir ciddi axtsaqlığımız olmayıb, hətta olsa belə risurs var deyəni, sədə hər bir zaman daha yaxşı limonələr cəlbələyə bilərsən, birqəslər cəlbələyə bilərsən, sonuçta bu bir xidmətdir. Olmayan tərəfi siyasi iradədir. Hər zaman mənə soruşurlar ki, hükmət niyə maraqlı olmasın ki, qadından kişinin bərabər olmasın, əslində və bunu eləyə bilsə, diyək ki, digər hüquq bozuntuların fonunda bunu yaxşı limonəkimi göstərə bilər. Nici eləyə bilər ki? Bircə qaxtanı çıxarandan sonra hansı məqamlar çıxır. Qadın hüquqları necə kemlə eləyə bilər ki, məkmələ bərabər vəziyyətlədir? Hüquq mühafizə urgunların işək bərabər vəziyyətlədir? Yəni mümkün deyir. Hə ki, biz diyək ki, bərabərli var, kansı tutsa bunu verir, hüquqları verir, amma əsaslı və niyyətli islahatlara ihtiyacı var. Sadece söz üzərində deyil, əməl də var. Ona görə bu balaca mikra işləri, mikra deyilə, hər biri dediniz nə həngi bir sahədir, nə həngi bir problemdir, həm onun səbəbi var, həm onun özünün də fəzatları var. Amma bununlarda yenə komplek şəkil deşləmək lazımdır. Biz balaca bir şey düzəldir, digərləri xəstə saklamakla heç də rəməm mükün deyir. Bu, bulaşmış vəziyyətdə görürük. Sizin sözlərinin nətçəsində odur ki, bizim bu qadın hüquqlarıdır, həmin bu rəpəduksu sağlamlıqdır, müyətə qanun vericilikdir. Bu, bir növb, bütün bu sistemi xərçənq xəstəriyi əla alıktır. Bunu, yəni, biz bir şəkildə müalca ilə sağatmaya çalışırız. Demokratik mühüt olmalıdır və faxanın. Demokratik mühüt olduğu halda hər kəs öz payını gətirəcək. Ailik bir nəfərin üzərində qalıqsa gədər qazanları qazansana mümkün olmayacaq. Ailən, hər bir üzvü qətirməldi ona. Mən biri dimdiyində diyəki risursunu gətirəcək, biri hansısa diyəki bilini bacağını gətirəcək, biri elini çirməli bu işlə ilə məşğul olacaq. Bizim ölkəmizdə təhsif ki, medyanın tövfəsi çox ağızlığı özünüz medyanlə nəyə yaxşıbirsiz. Bətandaş cəmiyyətin vəziyyəti 2014-dən Eğtibarəm bərvaqlı Hər dəfə diyəndə deyirəm ki, 2014-də qədər demək deyir ki, dağılıyıdır. Sadece 2014-dən sonra olanlar, 2014-də qədəri bizə daha yaxşı görürsədir. Bütövlikdə qeyri hükmət təşkilatı sözü hər zaman anti-hükmət kimi tərcimi olundu ondan bir növdə. İnsanların şorunda, hükmətin şorunda bunu bir çox yövbəyət. Grafiyenlər, irməni pərislər, stabilləşməyə mane olanlar, siyasi diyəki istabilsizliyi burada dövləttirdiyə, daha şəhdə bəzə qanılıyım araxlara və s. Və bu, o qədər yanlışdı ki, mən elbətdə ki, mən istisnə eləmirəm ki, belə insanlar təşkilatlar da olub, amma bu, hər çektir de olubdur. Hökmətin içində də belə insanlar var. Hazırda da var, və kifayət qədər yoxarı kürsülərdə oturublar həmin insanlar. Onlar daha təhlükələ deyilməyə, onların resursları müqalisəsizdir. Bütün vətəndaş cəmiyyətin, vətəndaş cəmiyyətin nə verirdi, nələr vermedi ki, 14-ci ilə qədər. Kifayət qədər vətəndaş cəmiyyətin gusurları var idi, süsus ki, bir şəkârıqda problem var idi, həm rəhilsizlikdə problem var idi, və təbii ki, təsadıfı insanlar da qanılır idi, və təsadıfı da var yani. Amma bu da bir təsadıfı idi, təsadıfı insanların olmasında bir təsad idi, ülkədə işsizliyi var idi. Təbii ki, işsizliyi, bütün işsizliyi düşünürlər ki, mən hərdədər çox qazanan bir qazanç sektirikimi bakırdılar. Niyə? Çünki biznesdə əldə işli şərayat yoxdur. Əgər biznes sektirində da mümbüt şərayat olsa, əlbət ki, insanın iştirmayı fəallıqa meyli olmayanda, gəli biznesi ilə məşquurlar, hər hansı bir sahədə. Orada da yoxdur, burada da yoxdur və nəticə etivari ilə biz belə bir məzərəyindən üzrəyik. Vətəndaş cəmiyyəti ən azından 35.000 əməh müqaviləsindən işçi işdədirdi. 35.000 işçi təsəmrəliyin. 120.000 nən yoxarı xilmət müqaviləsindən əməkdaşları var idi. Bir milyondan artıq ve nifcarları var idi. Və burada malifləndirmə de var, burada mühafizə de var, burada mika-krizizdə de var, ıqzadil ahələrdə var, sasa-l ahələrdə var. Görün, hər kəs o din deyində bayaq dədiyim kimi, valaca bir pay, valaca bir tövfəsdir. Pis-i yaxçlı, ən pis-i belə nəsə gətirirdi. ən bacaraxsızı belə nəsə gətirirdi. Amma indi yoxdur, sıfırdı. Bu yaxında bir belə nəxalq təşkilat deyir ki, biz belə küçük bir qeyri rəsmə araşdırma elə deyik, ən çoxu yüz təşkilat var ülkədə ki, bir tədbir keçirsən o yüz təşkilatı dəvvət eləyip fikrini sormağa layıq olan təşkilatlar o var. Təsəmrəliyin, görüncə qət o. Azərbaycanda min, nə qədər? Dört min, beş yüz. Resmi rədən, dört bin, beş yüz. Aqtiv deyirəm, aqtiv. Yəni, əvvəcədən deyirlər ki, min üç yüz mü? Min iki yüz aqtiv təşkilat var. Yəni, işləyəni, iki min on dördə qədər. Demələ, on dördə qədər resmi rədən, dört min yüz qeyri yaxqlan keçmiş təşkilat. Yəni, təqrib-i yarısını, təqrib-i yarısını işlək təşkilatı mü? Yəni, əvvəcədən deyirlər ki, laq eləkdən keçirəndə, min üç yüz təşkilat, çox aqtiv de sizin dediniz ki, məfəliyək göstərir. Yəni. Yəni, əvvəcədən deyirlər ki, o min üç yüz təşkilatdan deyirlər ki. Və təsəbin edin ki, ucu zirədən mələm üçün bələ şox oldu. Çünki, məsələ, adətən bəyənə haqq təşkilat var. Daha belə mülaib davrama açalışılırlar. Bir qədər hansısı işi görən insanları da yaxşı təşkilat kimi hesablamama meyillidilər ki, bu da uların təbii kimi isyasıdır. Onların yüzü bizim yaqın ki, əllimiz deməkdir. Hətta belə olmaz, mərkədə daha da eləkdən eləsək. Yəni, burada biləsiz söhbət nədən gedir? Burada söhbət pul oldu, umadı işləyənlərdən gedir. Məliyyə, risursları qıttı. Qıttı ona görəki qanın veciliyikdir. 2014-də dəyişir, məliyyə risursları yoxdur. Təşkilatlar üçün də, İmkan vermir ki, biliklərinə bəcarıq varın, millətə satsanlar. Çünki, grant üzərində qurulub dehdə sektorunun bütün münevrəsi. Biznes fəaliyyətə keçir mümkündür. Normal ölkələrdə, grant var nəm bərabət, bir də o xət var ki, əlbət də pul qazanı mü. Kitabı satabilərəm və onun eləkdən gəlir, dəli, təşkilatı. Amma bizim qanın veciliyikdə o boşluq mümkündür ki, ondan istifadə eləyərik, yolzun mümkündür və həmin təşkilatın başını belə yasalma mümkündür. Onun gibi, heç qəst risqə getmir. Yəni, bilirsiniz, yenə də burada da qaqqaq problemlər var. Amma dediniz məsələ, siz dinə təsəvr edin ki, 4.100 təşkilat qeydiyatda olduğu müddətə 2014-də bunların qadın təşkilatların payası cənaq edərəkdir. 200-dən aşağı. Bu, qəhdə sektirinin 5 faizindən aşağı deməkdir. Ördə 200-dən də mən hələ çox səxaybətlə deyirəm size. Yəni, onun üçün də təşəbizqlublarda sallarırıq, hətta məsəl, bilək ki, fəaliyyətə o qədə. Yəni, qadın sözü varsa, yətər 200 maksimi, əslində 180-dür, və qədə gittəyəsəm. Təsəvr edin ki, o 180-in, nə qədəri qalarsıca? Demək ki, eğer belə haq təşkilatlar, aktiv qəhdələrin sayeni 100 deyirse, o qadın təşkilatları yəni? Yəni, yenə də deyirəm, var, bir təbbik keçiləndə 30-dırq da bizim keçmiş əmkarlarımızı dəvət edə bilirik. Keçmiş ona görə deyirəm ki, bəzləri artıq keçik edəcək sektöründə artıq deyirəm. Var deyəcəti sektörün təcrübəsi, 8-9-u artıq bu asılı vəziyyətdə qalabilmirlər, oluxları yoxdur, dediblər akazimik sektirini mələmli eləyələ, biz nasıl sektörə gəlir, ümumiyyətlə ölkədən köçü bilər. Bir təbbik keçiləndə yenə də bu insanları bir yeri toplanmaqla bir 20-30 nəfər ortalığa gətirməyolar. Amma deyəti fəaliyyəti kimi, bir fəaliyyətləri məhsulları deyək ki, nəhticələri var mı ortalığa qoymağa? Təhsif ki, yox. Çox əvki, bu məsələ, mətbaqda da o qədəli şıqlandırılır. Məhsələ, medya savadılığı nasıl yardım toqmaq? Çünki bizdə də bax, son illə rəvzində, ümumiyyətlə, həm pandemiya dönəmində də təsir elədi, yəni, mətbaqda da biraz qısıtlanmağa çalışırlar. Həl-hazırda medya qanunu, birinci orku, nəquşdan yanı oluramsa, qəbul olunur prezidentin elə o gün qunaxlarımızda olunur, zakir elədi ki. Yəni, bu sahələrdə əsasən, nəzarətdir daha da bir növdür, o keməri ən son dəliyə qədərs deyirlər ki, bu, təngid eləyən şəxsdər olmasın, hər şey ölkədə gürlük-gülistanlıqdır, bütün sahələrdə gözünüz götürmür, inkişafı. Yəni, niyəsə bax, bu məsələdə mətbaqda da artıq boğmaqa çalışırlar? Çünki mətbaq bilirsiniz, televizyaları izləyəm, başta nəva şodur. Yəni, ehtiyacı olanı da, olmayanı da, çardıb orada, yəni, ailə münasibətləri, ümumiyyətlə, bilməyən şəxsdər orada əhkəm kəsirlər, nə bilməsləyət verirlər, neyindirlər, yəni, çox birabırçı bir vəziyyətlədir. Bax, istəyərdə, mələ, bu sahədə də bildin qədəlilə sizləyə keşirmirsiniz. Bax, bu medya sabatılığı inə, mətbaqın ümumiyyət də həm cəmiyyəti, həm hükümətlə cəmiyyəti, elə qeyri hükümet təşkilatlarının bir növbü körpür olunu oynamasıyla bağlı, bax, vallaha, həbəm bir əstiyyərdim söz açalım. Həm nünəyətməm. Aray üçün deyim ki, keşkilatımızın 20 ildiyi bu ildə yəvul olunur və onun düz 10-12-dən ətibarəyən, biz medya ilə sıq əməktaşlığı özündə ətibarəyən vahələr keçirməşi. 2013-də deməli bir qatalı qətirməşdik ki, tədli bir 400-ə yaxın orada jurnalistrə, medya vasitələrin adları var idi ki, onlar gəndir mevcisində, maraqlıdılar ya da yazıları artı, gəriya patunçal maraqları var və onları qatalıqlaşdırandan sonra sisi ilə təlimlər, fədli bucaqlardan keçirməşi, elanlar eləmişi, mətbaq konferensiyaları eləmişi, kim qoşulmak istəyibsə qoşulub, yə ki, hansısa maraqonlar da olub, müsaibəgələr olub, mükafatlandığımız insanlar da olub, hətoları, xaricə yaparmışıq ekspertsizasını, yəni mükafatlar ondan əbərdim. Hər zaman böylə sıq bir əməktaşlığımız olub. Məsələ, hissələrdən biri olub ki, əlbət də ki, medya dili, qadın dili i nən, yəni qadın mövzusuna uyğun bir dildə, yəni azından bu mövzuları ışıqlandıranda gəndirə həsaslı olmalıdır. Gəndirə həsas jurnalistika altı bir termin olaraq, dünyada var, təsürəf ki, bizdə ona ait bir vəsaid və yaxud deyək ki, əsaslı bir şələ o tarqqa yoxdur. Bir neçəl bundan əvvəl bildiyim qədər elə, Avropa Şurası küçük bir təşəbbü sələmişdir və qanun vahesinə o bir neçə bəndi qəbul etməyələn bağlı, mən də mütəxəsiz rəbundaydım deyəni onu bildim, amma bir tövbəklikdə, əgər medya qanununda problem varsa, onun bir yəki müdəxasını yaxşı olmasın, umumun vəziyyəti dəyişmir. Bir də, hər zaman bir rəsmi qatı var işin, bir də qeyri rəsmi qatı var. Rəsmi qatı sənədlər deyək ki, siyasətlər, standaflar və s. yerində olmaqla mərabə, əvvət ki, insanlarla işləməyə lazımdır. Jurnalistlərlə, mütəxəslərlə, medya mütəxəslərlə işləməyə lazımdır ki, bu məsələl ümumiyyətlə nəzər alasın. Yəndir, sizə həsals-jurnalistikə nədir? Yəndir, həsals-jurnalistikə bütün sizin deməlidir işlərinizdə, məsullarınızda xüsusi gəndir indikatorları var ki, o gəndir indikatorları bir keflis kimi, yəni bir protokol kimi, eləcənə üzülsən quş qoymaktan siz biləcəsiz, nə dərəcə də dimətləndirmən övdə. Və bunu hər bir məhsula gönəlik eləmək olar. Bir yazı yazılırsa, onu bir yoxlama siyasi kimi, qarşısına qoyu, bu buna cavir elə bir juri kimi. Təlbaxta qədər ki, bu bərdiş halına alsın. Təlbaxta qədər ki, artıq jurnalistlərin işinin iliyinə keçsin bu. Bu mümkündür, bu çox normaldır. Və bu, ümumi jurnalistin də təhcə gəndir baxımından deyil, ümumi saballıqında artıram məqamlar var burada. Biz çox nara haçılığımızı bildirdik 2016-cu ildə, bir hesabat yenə, bir araşdırma, hesabatan yətinlaşan bir araşdırma ərtəyə gətirdik. Azırbaycanda Qadın Gətinlərin mediyası, hansı bəziyyətlədi 2017-də. 2016-ya qədər yetti ili tamamen qeymətləndirdi, özə rəsmi mənbələrdən qeymətləndirdi. Yəni, dəxir işlə nazi-yəm kriminaxronik, əslə mayintörün gələdi, medya mayintörün gələdi, yəni, o dədi bu dədi yox, konkret baza elədi, dəlik, flən kəs, flən vaxtı, flən rayunda, flən insan tərəfindən gətlə yətirilipdir. Bu rəqəmlərlə təsəvriliyin, ildik rəqəm nə qədər çıxdı sizdə, bir məsələn qoydum keçdi mobilsi məsələyə qaydəcən medya məsələsinə, ildik rəqəm nə qədər çıxdı? 4 kategoriyada deyim sizi, intizarda saklamayım. Bir qətil var, qətilə cəhd var. Bu iki, texəbbüs, intihar və intihara texəbbüs. Çünki bəyi nəxalq metodaloyiya görə, femnistid deyəndə intiharıda bura daxil eləməyə lazımdır. Çünki intihar olması yedi, femnistid olacaktır, belə bir fərziyə var. Və bu 4 kategoriyanın bütövlikdə birləşdir isə ilə tədli bir 500 kezdir məhdi bu. Təsəbrilin 500 kez olanın birincisi dəşət bir ürədəmdir. Möbəlsəl üçün deyim ki, iğnə də bir-ikil bundan əvvəl, Yurcistan qeyri hükmətləş qılaqları, böyük bir hərcan təbulini çaldılar ki, 5 ildə 300 femnistid kezimiz var. Bizdə isə 500. Bizdə bir ildə 500 və ətraf eləyətdir, o 500 deyilir sə də, mələk, 500 nəlbələ en azından 3 o qədərdə var. En azından, mən əsində daha böyük etmalı eləyirəm. Çünki mələl müşahidələrəmə görət, həllə bir ondan biri gəlir. Bizdə Qursamlılar, bunlara biraz... Elbəstə, bir də ki, bizdə gədiyatı yoxdur da, bunun, yəni, femnistid-i femnistid kemi gədiyatı yoxdur, bu təsnifat yoxdur, ona görə statistikədə yanlış verilir, başka kategorialardan gədiyə olunur, o gətirilər. Və bura gətirəndə onu demək istəyirəm ki, biz həmin araşdırmanı eləyəndə ayrıcənə bir medya bölməylədir, çünki medya mayintu oringələ deyimiz üçün, o bizim mənbələrdən biri olduğu üçün, biz onunla bərabə dəşətli bir tapıntımız oldu. Biz medya da qadın qətirilərbə ümumiyyətlə zorakılıxallarının hansı və ziyyətlə şıqandırılmasına şahid olduğumuz üçün, araşdırma bucağımız olmasa belə biz ona ayrıcənə bir bölmə həsrələdəyi təsərələyirəm. Şəkillərinə, yəni... Və burada da iki e-becərtəndənsə var. Çün çox, nə təvəb edin, primitif tərzdə və qeyri peşəkar tərzdə fəqdimat, ki, burada da birinci, yəni, etqa qanunlarına da, yəni etqəyə də rəayət eləmirlərdə tutan insanın adını və s. eləcətallarını verirlər ki, bu ümumiyyətlə yanlışdır. İkinci də bəssit formada fəqdim eləmək. Yəni, sanki adı bir hal kimi, qeyri adı bir hal kimi deyil, insanlara elə təzdə çatırma ki, bu dəşətli bir xəbər kimi deyil, bu oldu. Bir də üçüncü qatıda var ki, hər zaman qadını orada günatlandırmaq. Yəni, jurnalist sanki bir hakimdir. Virdiklə qor, hətta baxşılığında belə qorur ki, məsəlçün, telefon danışıqlarına görə, onu elə bir əvvəlcədən bərayatik etirir. Hətta qıskançlıq var, çünki, qıskançlıq. Qıskançlıq normal bir şeydir, ona görədə insanı öldürməyik. İnsanı öldürməyiv var. Və yaxud da insan telefonundan artıq danışıqsa, bu rənin düzünü vaxtında tök müyibsə, bu şuanı vaxtında diya ki, səsini kəs müyibsə, bu artıq qətlə vahid bir kəs kimi, bu ya 11-da qşam evə gəlibsə, 11-da onun nə işi varıymış kimi. Bir səs həmin o dediğimi söz siriyatiflərin, mühafizəkar yanaşmanın davamı kimi, elbət də cəmiyyətin bir səsi olaraq, medyada bu cəmiyyətin balasıdır, hissəsi deyir və sözsüz ki, cəmiyyətin problemi həm də medyada eksini tapacaq. Ona görə, biz də çox çalışırıq ki, müəyyən indi standartlar yarada, hal hazırda konsuptual çərçivə və üzərində işdirik ki, gələn il üçün inşa olmaq, çox böyük bir işdir. Ona görə, mən bunu mərhələ, mərhələ eləməyət tərəfdə arayıq. Beynə haq mütəxəslər düzə köməyilir, o cümlədən alman mütəxəsisləri. Və biz bu il, konsuptual gəndrə həssas jurnalistikanın konsuptual çərçivəsini mərtəyə gətirmək istəyirik. Və burada da bir örne olaraq deyirəm və bunu həgətən görürlən deyirəm. Təsəbri deyim ki, həmin sənədəri ərtəyə gətirilməsin məhəllələrin hər birində bir lavasi tə bundan məşğul olan insanları cəlb edirik. Yəni, medya kaptanlarımız özümüz yazmırıq, bir qadın təşkilatı olaraq yazmırıq. Biz sandaca mümbü çəraj yaradırıq ki, bir qrup insanlar, bu iştə maraqlı olan insanlar, bir ərsəyə gəlsin də, biz onu fasilit atsa eləyə, lazım karzin atsan eləyə, bəni haq mütəxəssizləri. Yəni, işin onlar görsün. Yəni, işin onlar görsün. Əlbət də onlar daha yaxşıdır. Biz kərarın görürsüz, onlar daha xıldan görürlər. Yəni, gəndir mütəxəssizlə. Onlar da o medyanın sahənsində, o sahən onlar yaxşıdır deyilərin görürlər. Bə, o dinləc edilər, işivər çürəkcəyə o məsələsi kimi. Yəni, yəni, bə, inni hala hazırda, on nəfəri bir brub seçmiş ilə o müxtəlif səmiyyədə. Yəni, orada da kişi qardın balansın, saklamalı çalışmışı, yaxş məsələsini, çaban nəslilən, yaxşlı nəslimi hafizərikə məsələn. Çünki onları biz heçür, inklusiv bir yanaşma olmalı, heçür biz onları məsələdən tracistan kənarda qoyabilməri, əxs halda yenə də bir qanadlı uç kimli uçacayıq. Ona görə, hər bir tərəfin narhaççılıqları, fikirləri bilgərə bir araya gəlməldik ki, biz də həqətən faydalı cəmiyyət üçün faydalı olabilecə bir sənəd qətirək və inşallah da növbəti illə də o sənədəsəyə gəlməsir onun dəkiliyi nəparmaq, onu hər bir medya grumunun masaüstü bir dəlimak kitabçasına çevrilmək niyətimiz var. Çox idealı sesləməkdir bir əlum. Yəni, müdərəlikin kanalı onun üçü də unutmasınız. Yəni, və əhtiyac olarsa elə əminliklə deyə bilərəm ki, hər zaman kanalı olunç bu sosial məsələ, rəmiyyətlə bu cəmiyyətini arahat eləyən məsələrə biz hər zaman önəm veririk. 10 nəfəri seçilmiş grubdan kanal onun üçün rəhbələyindən numayəndə var. Çox gəlməkdir. Yəni, buna sevindir. Və əmin edim ki, bizdən orada olacaq, saca etir üçün dərim ki, nə zaman, yəni, bu mövzulara kanalı olunç olaraq da hər zaman açılır. Yəni, bu bütün mövzu da, bu yünki sizdə qonak davət eləməkimiz, Vəlişimizin sonuna yaxınlaşırıq. Və çox maraqlı bir elə vəlişin əvvəlində də siz qeydələdiniz ki, bu post-conflikt mərhələsində qadınların rolu, ümumiyyətlə bu məsələdə, bu prosesdə qadınların iştirakı. Yəni, biz 27 il, yəni, 28 il, 1992 dən bu yana, 22 il dən ta 2020 ilə qədəli işxalqın və qalan torfaqlarda, ümumiyyətli, oradan köçükün düşən qadın, uşaq, en çox zələt çəkən onlar oldu, çünki çox əssas qurupuydu, kişilər bir şəkildə, necə deyələr o ağır şəra etdən çıxabildilər, amma yenə də yüks qadınların üzərində idi. İndi də yenə münaqışə bir növü həll olunupdur, əksər torfaqlarımız işxalqdan azad olunupdur. Yəni, yenə də orda bu sürh qurcubuquna da, yenə qadınlardan bəhsil illər ki, qadınlar hər zaman bağışlayıcıdır, mərhəmətlidir. Yəni, bu, istəyərdən bu məsələ edətə olun, ki, vizdiyim qədərlə bu sahədə də siz mərhət göstərsiniz. Yəni, bu etaptan əkim işlər görünür. Çünki, dövlət başlısı də hər zaman müraciət eləyir ki, bir qey yaşayış məsələsi var. Bu prosesdə həm qadın qadınlarımız, qadın qədəlükmət, bir dər çox iştirahçı qadın olarsa, biz burada daha çox naliyyətlər eləyəcək. Sizcə bu prosesdində hal-hazırda qəna etmək, şıtmıyı, və diğer məsələləri istəyərdim, bu mələrdə daha şəx. Bu prosesin yaxşı tərəfləri və mənfi tərəfləri var. Üspət tərəfləri odur ki, ümumiyyətlə dil-hükmət təşkilatların dəhəri sanki daha çox görsəndir bu proses. Ümumiyyətlə münavdışa müddətində deyir, məhərivə müddətli və məhərivədən sonraki müddətlə. Çünki istər, bir nəxalq vəkillik mərhələsində, istər, diyək ki, indi bəqqak işləri mərhələsində, istər, sülqlı oracılığı mərhələsində elbətə ki, vətəndaş cəmiyyətinin rolu danılmazdı və bu bütün dünyada, yəni bir patın var da, bir nümunə var ki, vətəndaş şəhəti hansı növdə tövvə verə bilər bu proses. Ona görə bunu danmaq mümkün deyir. Və sanki bəyaq dediniz ki, müdəvlək başçısı, davimiyyətlə və hükmət məhəndələrdə daha çox vətəndaş cəmiyyətinin rolu qabardaraq bu mövzuya yaxınlaşdırır, yaraşdırır. İndi baxın, paradox da ondan ibarətdir ki, 20. ilə qədər sülqlı oracılığı prosesi tam fərli əhval ruhuyada gedibdir. Çünki əksinə, sülqlı oracılığına məşğul olan insanların vətən xaynedi vədək. Bəli, bəli, vətən xaynedi və o həmin o qihdi qanun vericiyi deyəcəndə üç mənfi patliddən biri kimi elməni pərə satqınlar və s. Amma əndi, eni insanlar daha da vədəki dəyərli oldular və təcrübələrlə görə, əlaqələrlə görə, məyəyən o körpü salma etləyən cəxut o körpülər mövcudur. İllər bu, bəni xalq təcqılaqlardan. Bir yerdə riyanal və bəni xalq elahələr eləmişi. Sözsüz ki, bu çatınlılıq, bu bir gün əmələ gələn bir şey olmadığı üçün bəllerin imlərin əməydi və bu əməydən istifadə eləmə gərarı sanki var. Amma birisiz bu qanun vericiliyi elə bil vəziyyətdə de ki, heçür mümkün deyil ki, bu sahədə olsun tövfə, bu sahədə olmazsan, ya bu qeyri xökmət təcquqaqlarının fəaliyyətinə uygun qanun vericiliyət dəyişilləri olmalıdır ki, həm qeydiyatını, həm fəaliyyətini, həm malələləşməsini nizamlayan bir qanun vericiliyə olsun və təşkilatlar da normal fəaliyyət göstərməyəm də bir də güzlənsinlər. Çünki hələ 2016-cı ildə belə bir nimətləndirmə yenə de oldu. 2016-cı ild 14-dən cəmi üç yıl sonraydı da, yəni 16-də daxil eləsək. O baxıda üçün nimətləndirmə olmuştur, deyilmişdir ki, bəni hal təşkilat eləmişdir. Deyilmişdir ki, vətəndar cəmiyyətinin kəfəstini bərpəyələmək üçün 14-ci ilə bərabər 3 ilə yaxın vaxt var. İndi 8-ki zil keçibdir. Mən deməyəm ki, 8-ki zil vaxt lazımdır. Amma əlazından üç-dördür lazımdır ki, insanlar təşkilatı bacarıqları, infrastrukturunu, deyək ki, insan rüsuslarını bərpəyələsinlər. Və biz 14-ci ilə qayda bilmək yaxı, bu 8-ci zildə o qədər dəyişi ilə dünyada vaş veribdir. O qədər yeni programlar, innovativ yanaşmalar var. Biz əslində daha ali bir səbiyyə getməyəm. Çox uzun bir yolumuz var. Yəni, o dəyələndirmə varsa da onun fəaliyyətə keçməməsi ve o qanun vericilikdə özəksinin tapaması, bu məsələnin həllə də bütün dobiçiləyimizə rəğmən yenidə çox ləng getməsi, çox bələ mücəriyyət formada getməsi, sanki bir insanın iki dodağın arasında olan bir qərardır. Hər kəsdə, mən bunu edirəm, bu tövbsiyələri təzədən gələn bir baxaq. Hansı tövbsiyələri təzədən baxaq? 2014-də qanun bu dəyişiləndə o tövbsiyələr faketini bir sıra beləyədə, əkumət təşkilatları qoymuşlar ki, bunlar olunmalıdır. Təkrar-təkrar o prosesu uzaklıqca biz ilk öncə özümüzü arxaya salırıq. Yəni, bir vətəni olaraq inanın ki, çox yedi dəyi. Çox yedi dəyi. Yəni, gəlirəm, yəni də sizin məsələnizə sürkuruculuğuna bağlı. Və elə, rolu var. Vətəndaş cəmiyyətində rolu var. Amma bir dəndə şey deyim, 30-28 il bundan əvvəl o proses gedəndə, qadın icmasının, yəni, daha doğrusu müharibədən əziyyət çəkmiş insanlar var. Burada ailələr var, da onun qadın ismi var ki, onların ihtiyacları hiç vaxt nəzər almamış. Nə qabben, nə kişinin? Nə psixoloji dəstək gördü? Hiç nə. Nə deyək ki, o məskun ulaşmaqla bağlı? Niyə görə bu olunurdu? Birinci, spontanıydı, force majorıydı, buna hazırıqsızıydı, bunun psixoloji kərəflərdir, emotional shockuydı və müvəqqəti sözü varıydı burada ki, bu müvəqqəti de, ebiyox növbətsində bu fazla ki, müvəqqəti deyil. Ən azından üzümü deyilir ki, müvəqəti olmayacaq. İnsanlar yenidən, təzidən orada məskun ulaşmalıdırlar. Və bu prosesdə niye həmin insanların ehtiyajları nəzər alınmır? Onların istəyirləri nəzərə alınmır? Bu 30 il də onlar ona haqiləmədirlər mi? Və bu 30 il də onlar hansı transformatsalardan keşdilər. Burada təhkə psixoloji məqam deyil. Bu da çox məqamlar. Bu da satsaldır, bu da iqtisadir, burada bilik və bacarıqlardır. Turpaqla işləyən insanları diyək ki, qeri bina evinə salmaq uygunsuzduqu var. Çox bəsiddən tutmuş, çox nəhəq məsəlilədə qədər var. Və gündür bücələşməsi aləti var. Yəni, bu da bizim icadımız deyil. Bu dünyanın icadıdır artıq. 30 ilə yaxın yaşı olan bir alətdir. Bükəməl bir alətdir. Bu gündür auditi ilə bərabər gündür bücəsi aləti tədbiq olunmalıdır ki, həmin məqtəblərin tikintisində bərpa işləridir bu. Körpələrin tikilməsində xəstəxanaların və s. Həri deyək ki, o infrastrukturu qoyanda, məsq adımların ihtiyacları nəzər alınmalıdır. Və bu, nə icma səviyyəsində nəzər alınır, nə mütəqəssiz səviyyəsində nəzər alınır. Siz bəq çox haqlı buyurdunuz. Bizim təşkilatımızın 25-20 ildik təcürbəsindən deyində size təqribi bir 10-12 ildə biz bu mövzu da var bizim içimizdə. Çünki büc bütövbüklükdə 5 program üzründə işləyir. Və bu 5 programın biri də sürkurucul oldu. Bütün tə isəsə deyil, məsq adımların rolunun artırılması, artılmasına yönəlik iki lahə keçiririk. Yəni, standart bir işimiz var ki, bu işi ildə edirə etirə, həm də təkminləşdirir yolda. Kankret bizim təcürbələrimiz var, biliklərimiz var, bacağı rıxlarımız var. Təsəbirləyəm, bunu belə istifadə etməyəm, meyil görmürəm. Mən burada istək görmürəm. Yəni, qaqalı bir mühürdə, necə o milli fəalətlə fanları keçirilirsə? Örtülü qaqlar arxasında nələr olur, nələr bitir, yəni? Və təsəbirləyəm, baxil, yəni də milli fəalətlərinə keçirəm, ahırıncı milli fəalətlərinə 2020 cilin uyabrında qəbul olundu. Zorakılığından bağlıdır, mənşəl zorakılığından bağlıdır. Təsəbirləyəm, mənşəl zorakılığı haqında qanun 2010 cil də qəbul olundu. Onu milli fəalətlərinə 10 il sonra 20 cil de oldu. Amma o belə digər sektorları cəlb eləmədi, onun hazırlanmasına cəlb olunmadı mütəxəssislər. Və nəticə etibarı nəyə əldə elədiy, 5 il planın 1 ilə qəbul olumuş ili də daxil eləmişdilər, hansı ki, bu absurd bir şeydir. Noyabrda qəbul olundan planın 20-ci il də daxil olmuşdur. Amma bunu qoyran bilgana. İstanbul Qanviensası kimi, ən önəmli məsələlələrdən belə heç bir cümlə ilə planda gedməyəmdir. Bu necə ola bilər? Yəni, üçünki eləbaxalə, belə eləştən əvvəl o məsələydə toxundur ki, Türkiye də ilə bilgəcəni çində İstanbul Qanviensası ilə nüniyyətdə hökumət çıxdı, bəyanat verdi ki, o gərəxsiz bir şeydir. Biz qətiyyən qəbul eləmirik və nüniyyətdə qoşulmaktan vaz keçirir. Yəni, Azərbaycan üçün də bu sənət önəmlədir. Çünki Türkiye də bu sənətdən imtina elədiyikdən sonra, Azərbaycanda bildiğim qədər elə bundan bağlı bəyanatlar doldu ki, biz o yolu getiniyət, çünki çox əhkəyaş duyduqumuz bir sənətdir. Bak, niyə Azərbaycanda? Nədənsə biz yaxşı şeyləri deyil, pis şeyləri hər zaman örnəyə alıraq ki, a, bu, bizə zələr verəcək, yox, bu, bizə gərəyik. Yenə də həmin mentaliti, diğer və məsələləri, əvvəl əhbər pusaraq, vaxt bu problemləri yaradılır. Sözsüz ki, o var. Amma gəlim belə deyədə, qarraş ölkənin nə qədər səhdəm, əvvəl əsən bunu təlbi dəliyəndə deyirlər ki, sən Türkiyə haqqında mənfi bir şey tanışməyən, Türkiyə haqqında danışmıram ben, Türkiyəanın qələri haqqında danışıram ki, bu da bir o günün istisnə eləmək, atılan artım, çox yanlışdır. Türkiyə təhsür ki, qadınları qarşı zorakilət göstəricilər nə görə, mənim yüksək, rəqəmlərinə malik olan bir ölkədi və bunu qadın təşkilatları, hansı bir şüqurlər olsun ki, çox gücdürlər və onlar üçün işləməyə şəra etməyəm ki, var. Onlar təsəriləm ki, tün dünyaya cahar çəkilər ki, bu artı qansıl fəsadlar nə üzə qoyru ölkəni? Bu bir. İkisi, çox düz deyirsiz. Pis misaldır, bu pis misalın dalıncı gitməyə olmaz. Amma gəlim belə deyədə, bu misalın dalıncı Azərbaycan gitmədi, belə bir fəaliyyət planı da ondan öncə qəbul olundu və İstanbul Kamiensası orada yoxuydu. Ondan da bir az qabağa git sək, vayaq dediğim o SIDO kontəsinin ahranıcı icmalondakı 74 töfsəyə qəbul olunmuş da, onun biri de İstanbul Kamiensası nə bağlı, müvafi qadın var idi. Amma 2015-dən bura qədər təsəriləyək. Yə, pis demək yolar ki, tüzklərə bu dəfə qabaqlamışlar. Biz kəyili ondan öncə ona əhəmiyyət vermədir. İstanbul Kamiensası nə həmiyyət verirlədir və bunun da səbəbləri sözcüsü ki var. Çünki İstanbul Kamiensası çox nət bir şəkildə bir paket dəyişikləri və islaqqları masal dərinə qoqur ki, onları etdim deyip etməmək mümkün deyir. Yə, əsas, yəni buradan bilməyənlər üçün də təbii ki, izləcilərimizi əksəriyyət etməyə olar ki, bəlkə də xəbərsizdə o əsas müddala haqqıda stiyərdin bir məlmaq verək. Çox deməli şaq həli fəaliyyət özündə əksətirən, həm previntif, yəni profilaktiv qarşısını alma tədbirlərinə bələ, muhafizə tədbirləri yəni etirən, ən başa düşülən misalunu deyim ki, məsələ, sığmacaqların yaradılmasıdır girməsi, və ne sığmacaqlardan kanardab, si xaloşa satsal və diyək, yardımın bir pəncərəsiz eminə verirməsin, imunələri var ki, İstanbul Kamiensası. Yəni, bunlar üçün də birisiz, yəni də deyirlər. Bunu niyə etmək mümkündür? Bu çox qəşəmdir nümunə olar. Bu qəşəmdir nümunə üçün islahat lazımdır. Məhkəmələrin işi başqa cürga etməlidir. Karutsaya bir dədər fəvli müstəviyyə keçməlidir. Bu arsız mümkün deyil ki, ona görə də İstanbul Kamiensası adlı bir sənədə imza atılmır və imzadan sonra hələ bir ratifikat seməl həlləsi də var. Yəni, imzasa belə atılmır. Yəni, həlləvi öhdəlik deməkdir. Və o öhdəlikdir ki, bunu etdim deyip etməmək mümkün deyil. Ona görə artıq kürəyemizdə o qədər, yəni, öhdəliklərimiz var insan haqlarıyla bağlı ki, iki ildən bir, umum, dünya, icmalında daima biz onsuzda təngidə olunuruz. Və son olaraq, bu qədər yüklə biz məhs bu qadın hüquqları ilə bağlı, nəb də gendirməsələri ilə bağlı. Bir süre, yəni, bir saat ərzində sadaladığımız toxuna bir deyimiz qədər müzakiri etdiyimiz məsələlələrlə bağlı. Yəni, bizim sırtımızda bu hüçlə, biz nəyə hara gedəcik? Yaxşılığa doğru, yəni, danışlıqlarınızdan belə görəm ki, biz yaxşılığa doğru getmirik. Amma ən azından bu heç olmasa bir pisə dəyik doğru getmək üçün, yəni, son olaraq, buradan elə özümüz tutaq müdirliydi ki, biz hüquqmet nümayəndələri izləyirlər. Yəni, nələri etməli elbirliydir ki, yəni, bu bərbat vəziyyət daha da bərbatlaşmasın? Birincisi, elbət hüququmətə istəyin, mürajətini və bunu hər kürsətdə deyirəm, rəsmi təbbirlədə də deyirəm. Vətəndaş cəmiyyətinin işi bərqə olunmadan, hüququmətin niyyəti hətta belə olsa, rəsustarı olsa, təbəssisi olsa mümkünsüzdik ki, o işdəri olar tək görsünlər. Çünki, vətəndaş cəmiyyətin bir misiyası, bir funtsası var ki, hüququmət ona eləyə bilmir, bu tamamlayıcı funtsadı. Bu tamamlayıcı funtsasız hər şəkə özlərində qalacaq, bu bir. Ona görə, ən birinci işlərdən biri, vətəndaş cəmiyyətinin işini deməli, dediyatını, fəaliyyətini və mallərəşməsini asanlaşdıran beynəxalq təşkilatlarını, doğru təşkilatlarını, vətəndaş cəmiyyətinin mümkün eləyəni Azərbaycan'da qanun vericiliyəm, mümkün bədər təiz dəşili olmalı. Üstəlik də bizim açıq tərəf taşlıq plakvurmasında bilirsiniz ki, artıq status-umuz, sual altında, dədə olsun, sual altında deyək, çox yaxın qətdə. Bir araxada ləvqılamış də bizim orada açıq mədən eləyəmdir. Biz deməliyəm, deyilə aktiv status-dayaq hal hazırda, amma artıq yaxın bir neçə həftə ərzində Azərbaycan haqqında qərar veriləcək ki, o da böyük ətimaldan mümkün bədər olmayacaq və bu pritsin zəndə olacaq. İlk bu ülkə olacaq ki, biz oradan xarici olacaq. Ər bu qərar veriləcək, biz onu ikil bundan öncə bir təhər yaxlar yaxardan vətəndaş cəmiyyətinin ufuzu var etsə, girişi çıxşı var etsə onlara, biz bunu saxamağa çalışdıq, amma təhəsür ki, ikil də olunmayan işlər özü özünü və vəlidik ki, bu siyasi iradə təsürkələ mövcud deyil. Bu hükmətə olan müracaqin bir də əziz təmaşaçılar. Qadınlı kişili, hər şeyi özümüzdən başlayır. İlk öncə öz mariflənməyimizə, hüququqlarınıza və ünsiyyətimize davranışımıza deyikət eləməli. Ailə daxildə mikro-demokratik mühüt yarada bilir isə, demələ, bizim cəmiyyət olaraq da o mühütü artırma imkanımız olacaq, hər şey özümüzdən başlayır. Mariflənməy, örgənəyi, hüququqlarımızı bilək və ailə də qarşıqlı hürmət mühütünü yarada bilək. Bundan başlasaq, bu ki, bizim nəzalətimiz altında olabilecə bir şeydir. Bunu eləyə bilsək, məncə bizim şansımız var. Və elə sözünü də bu müvət bir şeyi de son olaraq qeydirəmək eləyəm ki, siz də deyilmişkən, bizim adətimizdə, ənənəmimizdə də her zaman qadına hürmət, necə dirlərətmə misal da var cənnət anaların aya xaltında da. Nəzə biz məsqə şiddət göstərəndə psixoloji, fiziki və diğer şiddətləri göstərəndə, nə nəzəsə o gözəl şeyləri biz yaddan çardırıq və həməndə diğer bizim mentalitetin gərəxisiz şeyləri yadak üçün. Əhalın ciddi bir agressiyası var. Bu gizli bir agressiyada, amma bu mütamadə olaraq, hansısa balaca məqamlarda özünü göstərir. Bu qadınlara gönəlik deyil. Bu bütünlükdə bir agressiyada. Sadece qadınla bir qurban doğunladılar müvəqəti olaraq. Təhsür ki, bu agressiyanın qarısı mənbəyi alınmasa, qarısı alınmasa bu çox dağdıcı bir fəlaqət doğuracaq bir mərhəliyə gətirib çıxara bilər. Bu da əlvətə ki, satsal iqtisadi vəziyyətlə bağlıdır. Bu söz süs ki, insanın quların durumu ilə bağlıdır. Məhkəmələr sistemin ədalətsizliyi ilə bağlıdır. İnsanların o ədalətə çatımlılığı ilə bağlıdır. Və sahir və eləxir. Sol sizin söylədiklərinizi belə bir rejimə etmək olaraq ki, bu gedişinə sosal partlayış və həmin o agressiyanın bir növbə saci qadınlar üzərində partlayışı olmayacaq. Yəni, o agressiya qadınlarda özünü əksilətirməyəcək. Ümumiyyət də cəmiyyətdə bu qədər problemlə üzüləşən bətəndaşın ahırda bir partlayış etməsi qarçınılmazdı. Şüphəsiz. Və bəmi sizin suanıza bir qadının tıstatı ilə deyim. Qadının təqri bir əliyə yaxın yaşı vardı. Məcburi keçgün icmasındaydı bir neçə il əvvəliydik ki, o vaxtı agressiya, dərəcəsi bundan qeyli aşağıydı. Dedi ki, bəlam, və elə dövrməni yoldaşın. Hər akşam demək olar, gəlir dövr. İnanırsan sevinir ən deyir. Qoy gedib deyir ki, çöldə bağırda kim isə dövb türməyə düşməyətəsə, məniniz özün ne iləsin yazıq? İşsizlə, güçsüzlə, pul qazanmır, yeç bir işə düzəlmir, başqa ne iləsin? Gəlsin mən dövzün, evsiz oysun. Yəni, deyiləcəyə o bir söz varı şəxsiz. Şəxsiz. Yəni, bunun qarşısında, artıq deyiləcəyə bir kelimə yoxdur ki, yəni, ən azından mənə dövüsün, bir də mən türmə qafları yəni, cəzə məslələrin qafsında. Dörün əksindən, nə qədər fərliyə bucaqlar var burada? Təxsəfi, məqamda var, qadın mahiyyətini də göstərən, ölkənin mahiyyətini də göstərən, problemin dərinliyi, eləyi, hər şey var burada. Çox əfsuslar olsun. Yəni, istəməzdir ki, bu notdan verişimizi səllandıra. Amma, optimist olaraq, hər şeyimizdən asılıdır. Mələlə, siz də burada çox güzəl müracaq etdiniz. Əslində sizin, xatırlayıram, 16 günlük bir zorakılığa qarşı aqsıya da çox yaxşı siz plakatlar hazırlanmışsınız. Orada da çox keşə bir söz var da, haqqını özün qoru. Yəni, bütün bu dediklərimizin əslində elə özümüzdən başlamalıyıq ki, həm haqqımızı qoru malıyıq, ədələ əslində çıxmalıyıq. Şu aramızda bucır səslənirdir ki, haqqımız əslində var, biz səndi ki, ona səhidlənməliyik. Yəni, bir də, mentalistiyat olaraq kim nə deyir, cəmiyyətdə o nə deyir, bu nə deyir deyir. Yəni, en başlıca özümüzdən başlamalıyıq ki, yəni, biz nə deyərik? Yəni, bizim üçün yaxşı olan nə deyir. Ümud edirəm ki, bu bir saat ərzində sizin faydalı fikirlərimizdən, həq qətən də, dəyərli fikirlərinizdən elə qadınlarımızla, kişilərimizdə faydalanacaq və haqqımızı sahib çıxacıyıq, çünki sahib çıxmasaq sonumuzda yoxdur. Yaxşı deyir. Zəkilə saatimizləyiciləri bir saatlığı vəlişimizin sonuna çaktıq, çox maraqlı vəlişiydi. Ümud edirəm ki, siz də maraqla əziz qonağımız raktınalı inkişaf olduğunda qadınlar cəmiyyətini sədirir, gəlindir üzrüm-i təxəsiz Şəhləx hanım İsmailin dəyərli fikirlərini çox ehtiyaç duymağa, yəni, eşitməyə ehtiyaç duymağa dəyərli fikirləri həm siz həm biz buradan çox faydalandıq və ən sonunda da yenə də nəticət ekibarilə qərar verən organlar üçün də buradan yaxşı misajlar verilmiş oldu ki, gələcəkdi müdəlirlik ki, onun bəhləsini görəcək. Bir daha həmiz vəciləmizə həm də əz qonağımıza çəşəkür edir. Ümud edirik ki, bir müdət sonra biz yaxşılına doğru xəbərlərlə müzakirəmizi davam etdirəcik. Gələn görüşlərə qədər. Sağ olun, sağolun.