 Saum əziz dinləyicilər. Bir-birindən maraqlı yazlarının səslendiği yazın çoxuya görələşinin növbəti buraqlışı efirdədir. Bu dəfə Emir Aslanun ədlaflıqın rasyonlaşdırılması yazsını səsləndirəcək. Dinləyin və dinlədin. Yol boyu ancaq ölkədəki vəziyyəti düşünür, alman münbir fikri gəlir. Hiss edirəm ki, gün kəsdik sə daha da pəstimizləşirəm. Başverənlərin dəxşəti ilə insanların laqeydliyi arasında ki, paradoks vahimə yaradır. Məhkəmənin qarşısı insanlarla doludur. Həm-ı absur diyadır izləmək üçün, buraya doqlaşım. Tanıdıq simalardır. Hərdən düşünürəm, Azərbaycanda sağlam düşündüğünü hesab elədiyim adamların hamsını tanıyram. Doğrudan da sayları çox azdır. Məhkəmə prosesin əvvəlindən sonuna kimi saxta uydurma oldu. İçində birəs şüphəsi olanlar üçün də məlum olur. Başverənlərdən ümutsiz səsində qəzəbli irslidir. Biz kədərlə olanları izləyir. Başverənlərin dəxşətini özümüz üçün aydınlaşdırmağa çalışırım. Amma mənim əraqlı gələn iləli sürülən absurd, məntiksiz, əs bir sağlam ağla sığmayan iddihamlar deyil. Bu iddihamları iləli sürən proqror onu müdafi edən hakimlərdir. Arada qısa şəkildə romantizmə dalıq proqrorun qəfil fikirini dəşib iddihamın saxtı olduğunu deyəcəni çəyala izlək edər səfəyəm. Proqrorun isə prosesin əvvəlindən sona kimi müthüş özünə inamlı çıxşı idəli sürülən iddihamın qızığınlıqla müdafi etməsi hami kimi mən dədərlən sarsıdır. Proqrorun bu hərəkətlərində anlan verə bilmirəm. Bu, açıgaşçar yalanı müdafi edir, tamamilə yalan danışır. Amma arada mən eləyə gəlir ki, o danışdırı yalanlarına möhkə mülanır. Ağılın sağ titiləşdirilməsi. 8 May 1919-un zillə Rusya də anında olunq, sonradan Amerika migrasiyədən Leyan Fəstinger sxolu yəsa həsində yeniliyə imzadır. Onun 1957-in zilliyyə yazdırıq, kagnitiv distansın nəzəriyyəsi işi bütün dünyada məşğurlaşır. Fəstinger yazırdı. Fərtdə mühtəlif uygunsuz idiyaların eyni anda mövzudulması, insan da mativasiya gücü yaradır. Bu güz vasitəsi ilə insanlar öz hərəkətlərin idiyalarına uygunlaşdırmalar vəzənə müvafik həyat şəra idləri dakhirində idiyalarını öz hərəkətlərinə uygunlaşdırmağa çalışırlar. Fəstinger çox inatsı ekspermentör olup, o kagnitiv distansın əzəriyyəsini subud etmək üçün son dərəcə müləkçəp təcrübələr keçirdik. Bu təcrübələr nəcləsində o insan ağımın rasyanolaşdırmağa meyildi olduğunu aşırlayıb. Gey, rasyanolaşdırma psixoloji müdafəyə mekanizmi kimi çox keni şəalim. Bu mekanizm vasitəsi ilə insan əslində doğru olmayan, riyallıdan uzaq fikirlərlə, hislərinə, hərəkətlərinə haqqazandırmağa onları ən uygun yoldan izah etməyə cəhdidir. Rasyanolaşdırma özünü hərməti korumağa, məsuliyyətdən yayınmağa və günah hissi keçirtməməyə köməkədir. Keçirlən təcrübələrin birində insanların bir qisimdə bir dolar. Dicərinə 20 dolar verilir ki, onlar yalanlanışsın. Təcrübənin sonunda məalum olur ki, bir dolar alan insanlar, dedikləri yalanlara 20 dolar alanlardan daha çox inanır. Onları daha qızığınlıqla müdafiədir. Bu təcrübə bir çox başqı ölçələrdirə keçirilir, nətəcə yenə aşağı yuxarı eyni olur. Bu, niyə bilə olur? Həstingir izah edir ki, bir dolara görə öz yalanını haqqazandırma asan deyil. Aqı, siz əvvəl aqır ağırlı və praktik insansız. Aqırlı və praktik insanlar isə ziddi əsaslar olmadan xoşa gəlməz hərəkətlər töretmirlər. Nəticədə, siz öz sözlərinizi geri götürə bilmədiyinizdən, pulu qəpiç quruşaldığınızdan öz fikirlərinizi hərəkətlərinizə uyğunlaşdırmağa çalışırsınız. Onu etməkdə məqsədiniz isə özünüz haqqda olan təsəhürlə etdiyiniz hərəkətin uyğunsuzluğunu disansını yumşaltmağa çalışmaktır. Marağlıdır ki, 20 dolar alanlar, sonradan deyirdilər ki, vəli və yalan demişəm, yalan də deyimində fərqində edim, amma aqı buna görə bizə 20 dolar veriblər. 20 dolar alanlar daha azdi sanansı hiss ediblər. Onlar öz yalanlarına pulun çoxluğuyla haqqazandırıqlar. Fəstingirin bu nəzəriyəsi insanların bir çox ziddiyətli tərəflərini izah edirdi. Fəstingirin nəzərisi haqqında kitabın müəllifi psixolog Lauren Slater yazırdı. Fəstingir bu nəzəriyə vasitəsi ilə o günə qədər hamıya sirqalan bir hadisəyə açar tartdı. Qareya mühərbəsində Sinirlər tərəfindən əsir götürülən Amerikal askərlər çox asanlıqla kommunizmə inanmağa başlayır. Bunun üçün Sinirlər hez bir işyəncəyə təziqə yol vermətən Amerikal askərlədən anti-amerikan əssələr yazmaq tələb edirlər. Bunu yazan Amerikal askərlərə bir az düğü və çiçik şakalat dilimlər verirlər. Bələ yazılar yazan Amerikal askərlər sonradan komunist ideyalarına tapınmağa başlayırlar. Bu fenomen çoxlar nə qərbə qələr? Çünki hamı inanır ki, beynin yığılması üçün ciddi təbliqa taparmak və ya böyük məblərdə rüşvətlər vermək lazımdır. Amma disans nəzəriyəsi subut edir ki, insan onun fikirləri ilə uyğun gəlməyən hərəkətlərinin qarşılığında nə qədər az mükafat alırsa o bir o qədər fikirləri dəyişməyə meyildi olur. Bütün bunlarda nəsə insanı alçaldan bir məntil var. Həgər siz bir parça şəkala da bir kutu sigaliyyətə bir ovuz düğə görə satılırsa, o zaman siz bu ahmaq hərəkətinizə haqq qazandırmaq üçün inandırcı səbəb tapmalısınız. Aqı hətçimizinə ahmaq həsa beləmək istəmir. Bütün bu təcürbələrdən sonra insanlıqa qarşı inamını itirən F. Stinger yazırdı. İnsanlar öz iki üzlüklərinə haqqazandırmaq üçün inanılmaz düşüncə cimnası qasili məşhul olurlar. F. Stinger-i görə insan rasional varlıq deyil, rasionallaştıran varlıqdır. F. Stinger bu tapıntılarını sonunda insanlıqa olan inamını itirir. Amma maraqlıdır ki, oğun apardığı təcürbələrdə böyük çoxlub eyni davransa da çox azqisi insan fərlil davranır. Həmin bu insanlar yeni paradigma yaradan, şüphi edən düşüncəsini şərha etə görəyəm yox. Şərha eti düşüncəsinə ideyasına görə dəyişənlərdir. Onlar laxçox azdır. Aq həmin o məhkəmənin qarşısına gələnlərdir. Azərbaycında zəmiyyətin böyük ismi Məhz bu, kagnitiv dissanansdan əziyyət səkir. İnsanlar eyni anda bir-birini təməlində ziddi olan fikirləri ideyalarda şirkir. Çox hastanılıqla bu ideyaları da mövzur şəklərə qurban verir. F. Stinger-i dediği kimi, onlar rasional varlıqlar deyil, rasionallaştıran varlıqlardır. F. Stinger-i təcürbəsində ki, bir dollarlıq insanlar zəmiyyətimizdə ağırlıq təşlidir. Ölkədə qeylən milyarlarla pulun qarşılığında təbii ki, min dollar elə bir dollar çim bir şeydir. Bütün bu bir dollarlı proqruolar, hakimlər, həkimlər, müəllimlər və digər sosial quruplar, özlərini hərmət isini qurmaq, mən sualiyyətdən yaha qurtarmak, öz iki üzlüklərini haqq qazandırmaq üçün hərəkətlərini rasionallaşdırmaqla məşğuldurlar. Həksalda aldıqları xırdı qurşlara nezə haqq qazandırabilərlər ki, tariqdə dissanansdan yaha qurtarmacağıran insanlar azı olmayıb. Amma ən güzəlini zərdüşməyə yenidib. Düşüncənin sözün və hərəkətlərin uyumlulu. Allah təbiyyətana kozmus, həs kimi şüphədən məhrum etməsin. İnsanlar dəyərlərini ideyalarını şəra etə təslim etməsin. Amin.