 Değilizleyicilerimiz her vahtının saranınız kıyıl olsun. Değilizleyiciler bugün efrimizde günümüz için, özellikle Türk dünyası için çok önemli bir meselakını konuşmaz diyecek. Herhalde biz öten iller arasında Türk devletleri birliğinin onun önce genişin yaradılması ve bugün de bu yönde atlan adlımları şahilik ve onları değerlendiririk. Ama Türk dünyasının Türk devletleri birliğinin başka adlı siyasada desek bir araya gelmesinde tabii ki ve yenge problemler var, tehditler var, onun tabii ki inşafik faktörler var, onun karşısında duran sorunlar var. Buyunki bir ilişim bizde de bizmez. Vakti danışmak tehlike. Ve çok değerli bir unağımız var. Bize kardeş Türkiye'den Örmetli Alemimiz, dosyinti doktor, Ömer Kul. Koşluk, Ömer Bey'i salam diyoruz. Salam Ömer Bey her vaktiniz kıyıl olsun. Merhabalar, Azerbaycan'a, Can Azerbaycan'a dostlara çok çok selamlar İstanbul'dan. Bizden de selam olsun İstanbul'a. Bir daha eee hoş gördük, her vaktiniz kıyıl olsun diye. Değerli hocam herhalde bizim için eee bugün çok önemli bir mevzudur. Bu Türk dünyasının geleceği hem nigeranlık hem görürlüğü, sevetler belinin eee dağılmasından sonra sanki bir eee fırsatlar fırsatlar yarandı bundan ötürü. Ama bugün Türk dünyası için ilk önce eee inşaf faktorlarından danışa Türk dünyası neze inşaf etmeli de ölke önce bu vakti danışa. Sonrası eee tehdit ediler ve bizi yani Türk dünyasında tehdit edeyen yüzler hakkında sohbetinizi davam ettir. Buyurun hocam. Hay hay. Şimdi bundan eee otuz beş kırk sene önce bugün yaşanılanları eee bugün ortaya konulanları konuşmuş olsaydık birileri iki insan eee bu konuda derdi olan dert denen hedefi idale olan insanlar bir araya gelselerdi ve bugün Türk dünyasına yönelik yapılanları eee yahu şöyle yapılsa acaba nasıl olur diye birbirine sorsalar muhtemelen amyana tabirle söylüyorum eee yahu saçmalama böyle bir şey olmaz denirdi eee bugün bağımsızlıklarının otuz otuz birinci otuz ikinci yılında eee Türk dünyası bir noktaya geldi. Evet bu nokta gurur verici eee ama gurur verici olduğu kadar yanında eee bu otuz küsür yılda eee daha iyi bir noktada olabilir miydi? Veya daha iyi bir noktada olabilmesi için problemlerimiz nedir? Hangi konular üzerine ağırlık verilmeli? Eee sorularını da sormak gerekiyor tabii. Evet eee güzel bir dişatlar eee faydalı işler gurur verici hadiseler yaşanıyor. Ama bunun yanında birçokta problemimiz var. Onu da görmek gerekiyor. Eee zaman içerisinde eee bu fırsatı verdiğiniz eee için davet ettiğiniz için teşekkür ediyorum. Programı da ben dilimin döndüğünce bu konuları da eee değinmek eee isterim. Eee ama gelinen noktada en basitinden Türk devletler teşkilatı diye bir teşkilatın kurulmuş olması bağımsız Türk devletleri başkanlarının eee bir araya gelip eee burada problemleri dillendiriliyor dilendiriyor olması, hedefler koyuyor olması, karaba işgal altındaki karaba topraklarının eee azat edilmesi noktasında eee Türkiye'yle Azerbaycan'ın birlikte hareket etmesi eee bunlar tabii ki gurur verici eee hususlar ama daha fazla ne yapılabilir? Eee çünkü daha fazlasını hak eden eee bir milletiz eee bağımsız devletlerimiz var. Dünyanın stratejik konumunda bulunuyor. Bu devletler yer altı, yer üstü kaynakları açısından eee çok çok eee münbit arazilere sahipler eee stratejik eee ehemmiyetleri var. Dünyanın merkezindeler ama dünyada hak ettikleri noktadalar mı? Veya da dünya yönetiminde eee o birliklerini kurup, birlikte hareket edip istedikleri neticeyi alabiliyorlar mı? O paylaşımlarda hak olanları eee alabiliyorlar mı? Veya buna eee bunu düşünüp buna göre hareket edebiliyorlar mı? Eee bu soruları sormak, eksik olan yönlerini tamamlamak ve bunun için de sabırla, sabırlığı mücadele etmek gerekiyor. Teşekkürler hocam. Herhalde bugün eee tüz dünyasının inşaf faktorlarından danışarken eee yani gelişme faktorlarından danışarken eee bizim özümüzün inşaf vektorlarımız var. Hem eee Avrupa'ya hem Arap dünyasına bizim inşaf faktorlarımız var bundan bağlı. Ve ben düşünüyorum ki en büyük inşaf faktorlarından biri de eee günek eee doğu yani belediyek, canım şergi Asya'dır. Bunun neci değerlendirirsiniz? Mesela tüh dünyasının eee Kareya, Japonya eee ve diğer devletlere diğer belediye Silvizasyalara temel dünler olan eee inşaf vektorlar nece değerlendiririz? Şimdi eee benim çok önemse diyeyim. Altını da çizerek birçok konferansımda anlattığım eee bir anektotla eee sizlere bu konuda biz izahatta bulunmak isterim. Malum tarihte eee Moskof Harbi deriz biz. Osmanlı Rus Harbi bin sekiz yüz yirmi yedi yetmiş sekiz savaşı veya Osmanlı tarihlerindeki eee ifadesiyle doksan üç harbi diye eee olan savaşta bu Doğu Cephesi'ndeki o Ruslar Erzurum'a kadar işgal etmişlerdi. Doğu Cephesi Komutanı Ahmet Muhtar Paşa'nın eee özel kalem eee savaştaki kalem katibi eee yazmış olduğu kitabına başımıza gelenler adını koymuştu. Onun ön sözünde eee Mehmet Arif Bey der ki ben tarih ilmine hiç önem vermezdim. Hatta tarih ilmini biliple bilmemek arasında bir fark da görmezdim. Eee hatta diyor eee tarih ilmini bilip bunun üzerinden konuşanları eee kendini beğenmiş ve ukala adlederdim. Lakin sonra anladım ki başımıza her ne hal geldiyse tarih bilmemezlikten geldi. Şimdi şayet eee sadece günü düşünerek günümüzdeki yaşantıları olayları eee düşünerek geleceği göm vermek isterseniz yani tarihi göz ardı ederek olayları değerlendirme cihetine giderseniz doğru bir yön bulamayacağınızı doğru hedefe nihayi eee ulaşılması gereken hedefe ulaşamayacağınızı eee düşünen birisiyim. Dünya üzerinde hayatınızı idam ettirmek için hangi mesleği yaparsanız yapın. Eee o sizin hayatınızı idam ettirmeniz için elzemdir gereklidir ama bir şey bilmek gerekiyor. O da tarih. Eğer tarihi doğru okuyup anlayabilirsiniz bugün yaşadığınız problemlere çözüm bulabileceğiniz gibi muhtemel önümüzdeki süreçte de gelecekte de hangi problemlerle karşılaşabileceğinizi ve onların üzerinde üstesinden nasıl gelebileceğinizi anlayabilir buna dair fikirler ürete bilirsiniz. Evet Türk dünyasının eee olayı bu de bu anlamda değerlendirdiğinizde geçmişte Türk dünyasının eee içerisinde bulunmuş olduğu durum nasıldı? Sorusunun cevabını bulabilirsiniz. Halde duğu da Türk dünyasının durumu eee nasıl sorusuna bir cevap bulabilirsiniz ve bu ikisini bildiğinizde önümüzdeki süreçte gelecekte bu işin nereye gitmesi ve nereye gidebileceğine dair de bir fikir üretebilirsiniz. Şimdi evet Türk dünyası eee dünyanın merkezinde diyelim. Ve bu merkez eee stratejik olarak ehemmiyetli, yer altı ve yer üstü kaynakları açısından önemli ve aslında insan popülasyon açısından da önemli. Ve bu dünya yani Türk dünyası eee merkezinde eee Azerbaycan, Kazakistan, Özbekistan, Türkmenistan'ın olmuş olduğu Hazar havzası olarak da ifade edebileceğimiz bu bölge eee evet muhtezebatını ve ilerlemesini bir yöne doğru yapmak durumunda. Bu eee şöyle bir talihsizliği de var ama bu coğrafyanın bunu da kabul etmek gerekiyor. Yani bu coğrafya bir tarafında Rusya Federasyonun olduğu ki bu Rusya Federasyonu ta bin beş yüz elli iki de eee kazanın bin beş yüz elli altıda da Azsarhan'ın işgal edilmesinden bin sekiz yüz yetmişlere kadar bir süreçte eee Rusya tarafından çok acımasız bir şekilde eee yıkılmış, tarımar edilmiş, eee demografik yapısı değiştirilmiş ve sonuç itibariyle burası çağırlık Rusyasının hava kimiyetine girmişti. Ama eee ondan sonra gelen sovyetler döneminde de bu bölge yine eee sovyetlere komünizme ve Rus olmamaya karşı eee bir direniş göstermişti. O da çok acımasız bir şekilde bin dokuz yüz otuz dörde geldiğimizde eee ortadan kaldırılmıştı. Ama bu yetmiş yıllık sovyetler döneminde de burası eee Rus ve komünist olmadıklarının mücadelesini vermişti. Sonu çitibariyle bu bütün yani bin beş yüz elli ikiden itibaren bu süreç eee sovyetlerin dağılmasına kadar eee Rusların yapmış olduğu siyaset neticesinde Rusya orasını bir arka bahçesi olarak görmüştü. Bir tarafında da eee tarihte belki de ilk defa Çin Seddi'nin dışına taşan eee Çin Komünist Partisi Den Xiaoping'le beraber hele şimdiki Şijin Pink'le beraber eee bu coğrafyanın ikinci eee Aminatabir'le söyleyelim Akbabası gibi burada bulunuyordu. Yani bir tarafında Rusya'nın bir tarafında Çin'in olmuş olduğu bu coğrafyada eee üçüncü bir güç olarak da Batı ve onunla beraber eee önde de Amerika Birleşik Devletleri geriyordu. Herkes kendi milli menfaatine çıkarına hareket ederken bu coğrafyada Türk devletleri eee Türk halkları da eee kendi mukadiratlarını, geleceklerini şekillendirebilmek, varlıklarını devam ettirebilmek için bir varlık mücadelesi eee yapıyorlar, yapmaya devam ediyorlar. Önümüzdeki süreçte de yapacaklar. Ha bunun eee yayılma alanı nereye doğru olabilir? Yani Rusya'ya doğru olduğunda karşılaştığınız problemleri veya Rusya'nın beklentilerinin ne olduğunu hepimiz tarihten biliyoruz. Yani tarihin o kadar önemli olduğunu boşuna öğrenmiyoruz bunları. Eee muhtemelen eee bundan sonraki süreçte de eee Rusya idarecileri yine bölgeye farklı bakmayacaklar. Aynı şekilde Doğu Türkistan'daki uygulamalarını görüp işte bu eee kuşak yol dediğimiz bir kuşak bir yol eee projesiyle beraber Çin'in bölgeyi üzerinde yapmak istediklerinin ne olduğunu eee net bir şekilde son on yılda biz gördük. Eee o zaman bu genişlemenin bu genişlemenin veya varlığını kalıcı bir şekilde devam ettirebilmenin bölge ülkeleri aslında eee bir yönünü bulmak gerekiyor. Yani daraltıldığınız da bir yere sıkıştırıldığınız da bunun size fayda getirmeyeceğini, dünyayla entegre olmanız gerektiğini, ekonomik olarak halkınızın refahı için eee farklı projelere farklı açılımlara sahip olmanız gerektiğini eee hepimiz kabul edebiliriz. O bunun da bu bölgenin eee batıyla bu Türkiye üzerinden olacaktır ve Doğu'ya doğru eee bir genişleme alanının eee bulunması ve onunla beraber güneye doğru eee bir genişleme alanının olması gerekiyor. Eee tabii burada örnek de alınması gereken ülkeler var. Örnek alınmaması gereken ülkeler Eee bir tarafınızda Rusya'nın bir tarafınızda Çin'in bir tarafınızda İran'ın olmuş olduğu bir coğraf ya da siz nefes alabilmeniz için. Eee tabii orada bir de bu Türk dünyasıyla ııı Türkiye'nin ve Batı'nın ııı arasını bozan bir ııı tampon devlet var arada bir de ııı Ermenistan var. Tabii bunu Ermenistan'ı biz ne Rusya, ne Çin, ne de İran gibi ııı ulusal uluslar arası ve bölgesel bir bilgisayar olarak değil de bir tampon bölge yani o bağı koparmak üzere oraya getirilmiş uygunu kurulmuş uydu bir devlet olarak düşüneceğiz. Eee şimdi bütün bu şekli coğrafyayı düşündüğünüzde eee bunun üzerinden eee bunu üzerinize atabilmeniz ve yani hak ettiğiniz noktada olabilmeniz için çalışmalar yapmanız gerekiyor. Örnek almanız gereken yönetimler var. Kore diyoruz ama Kore'nin güneyini örnek almak gerekiyor. Eee teknolojik olarak Japonya'da çalışma ahlakını örnek almak gerekiyor. Ve tabii ürettiklerinizi eee veya eee çıkarmış olduğunuz enerjinizi eee satabileceğiniz satıp geriye döndüğünüzde de ülkenizin eee kalkınması için, refah için, eğitimi için harcama yapabileceğiniz dünyayla entegre olmanız gerekiyor. Ama biz şimdi baktığımızda tam kendi aramızda Türk dünyası kendi arasında tam anlamıyla entegre olamamışken veya bu entegre olunması için eee buna birçok maniha varken dünyayla entegre olmak nasıl olacaktır eee sorusuna da bir cevap aramak gerekiyor. Evet zorluklar vardır. Ama biz biliriz ki her zorluk veya bir kaos ortamı ki dünyanın şu anda ben eee bir kaos o doğru sürüklendiğini düşünüyorum. Bu her zorluk veya her kaos ortamı yeni fırsatlar doğurur. Işte Türk dünyası Türk dünyasını yönetenler, Türk dünyasının akademisyenleri gazeteceleri, brokratları, tüccarları bu yönde kafa yormalı ve bunun üzerinde siyasetleri belirleyip uygulamaya çalışmalı. Çok teşekkür ederim hocam. Mesela bizim kamerada bir sorun yarandı ama devam edilir. Eee demeli bizim için önemli olan bana bir sual var. Türk dünyasının geleceğinece görünür. Ve de bu sürpetlerinizin davamında Türk dünyasının geleceğine ilgili defkirlerinizi almak isterdik. Evet eee şimdi az önce kısaca üzerinde durdum. Bundan otuz otuz beş sene önce eee düşünülemeyen, hayal edilemeyen konuşulduğunda ya böyle saçma böyle olmaz mümkünatı olmayan konuları eee konuşmaya gerek yok diyebileceğimiz bir ortamda bugün eee çok daha farklı şeyler eee konuşuyoruz. Eee o da işte diyelim ki eee bu Türk Devletler Teşkilatı da vücut bulmuş bir hal var. Ama tabi o Türk Devlet Teşkilatı'nı anlatırken eee biz şunu da biliyoruz ki bugün Türk Devletler Teşkilatı'yla ilgili Türk dünyasının entegrasyonunu sağlayacak eee düşünceye, plana, projeyi itiraz sesleri geliyor. O itiraz seslerinin başında eee tabii eee Türkistan coğrafyasını eee arka bahçesi olarak gören eee Rusya var. Eee bir tarafında Turan dediğimiz bu coğrafyada Turan isminden veya Türk birliğinden eee hazımsızlık duyan bir İran var. Eee bir tarafında biz Şangay işbirliği örgütü üzerinden gördük. Eee orada Türkiye'nin olmasını istemeyen hatta bölgede hiç olmasını istemeyen Türkiye'nin hiç olmasını istemeyen eee Rusya'nın Ukrayna Savaşı'nda zayıflamasını bir fırsat bilip eee buraya abanmak isteyen bu bölgeye daha fazla girmekle burayı eee kendine rahmetmek isteyen bir Çin var. Eee bütün bu dediğimiz eee devletlerin dışında eee bir de Batı'yı burada eee burada Batı'nın da eee ilerleme kaydetmek eee bölgeyle olan bölgenin eee enerji eee potansiyelini değerlendirmek, çıkarmak ve Batı'ya taşımak isteyen bölgedeki siyaseti belirlemek isteyen bir Batı ve Amerika var. Eee şimdi eee hal böyleyken yani bu kadar sizin bir araya gelmenizi istemeyen bir araya gelmenizi milli çıkarlarına ters gören kuvvetlerin olduğu yerde ben soruyu şöyle sormak gerektiğini düşünüyorum. Türk devletleri eee ne yapmak istiyor? Sizin bir araya gelmenizi, entegre olmanızı, ekonomik ilişkilerinizi, kültürel ilişkilerinizi, siyasi ilişkilerinizi, askeri, stratejik ilişkilerinizi geliştirmek arzusunda olduğunuzda buna karşı çıkacak ve olmaması için mücadele edecek devletler eee her zaman var olacaktır. Yani dün de vardı, bugün de var, yarın da var olacaktır. Ama ben bunlar var oldu diye eee bu coğrafyanın Türk milletinin haklarını, hukukunu eee savunmayacak mıyız? Veya da bu ideallerin gerçekleşmesi için çaba göstermeyecek miyiz? Tam tersine eee bunların gerçekleşmesi için mücadele etmemiz gerekiyor. Bir kere eee önce biz eksikliklerimizi te eee tespit edip yani doğru teşhiste bulunup tedaviyeyi ona göre yapmamız gerekiyor. Hamasetle bu işlerin olmayacağını artık bu geçen otuz yılda biz çok net bir şekilde gördük. Ve şunu da biliyoruz ki bağımsız Türk devletlerinin hepsinin kendi içerisinde ve komşularıyla da problemleri var. Bu problemleri kendi iş dinamikleri içerisinde çözmemiz gerekiyor. Ve bunlar çözülmediği sürece yani eee bağımsız Türk devletlerinin sınır problemlerini, su problemlerini eee içerisindeki etnik problemlerini eee derim Hazar Havzası'ndaki Hazar Deniz'inin kullanmasıyla ilgili problemlerini çözmediği ve kardeşlik hukuku içerisinde bunları değerlendirmediği sürece o büyük projelerden bahsetmenin eee zor olacağını düşünüyorum. Sevindirici olan şudur. Işte en son eee Semerkand bildirgesinde kardeşlik hukuku üzerine katılan devletlerin beyanı problemleri çözme samimiyeti. Bir başka şeyi daha da söylemek gerekiyor. Evet eee zikrettiğimiz bu devletler bir Rusya değil, bir Japonya değil, bir Çin değil, bir Amerika değil. Yani ekonomilerinin ne durumda olduğu, yönetimlerinin hangi aşamada olduğu eee içerisindeki problemlerin neler olduğunu artık bütün dünya biliyor. Hal böyle olunca burada eee bir ne diyelim rüştünü ispat etmiş. Evet dünya devleti eee dünyada güç sahibi devlet olmasa da bölgesel anlamda eee ettiğinin karşılığını alabilen bir güç olarak eee bundan önceki süreçte bir devletin eee Türk devletleri arasında bir devletin çıkmamış olması belki bu otuz yıllık eee gelinem noktada otuz yıllık istenilen sonucun alınamamasını doğurmuştuk. Ama şu son iki yıldır ümit yani bütün Türk dünyasını da ümitlendiren hadisenin mesela burada Türkiye'nin eee Azerbaycan'a vermiş olduğu destekle Karaba eee savaşında eee Ermenistan ordusunun yerle bir edilmesi. Mesela Türkiye'nin eee Libya'yla yapmış olduğu eee bu Akdeniz'deki eee münhasır ekonomik alan anlaşması ve Libya'da Beğmen'in de tanımış olduğu eee hükümete Türkiye'nin verdiği destekle orada söz sahibi olması. Ben psikolojik olarak arka planda Türk dünyası devletlerinin ve onları idare edenlerinin hatta basınının akademisyeninin evet ya her şeyi veya bir şeyi yapabilmek için eee acaba Rusya ne der sorusunu sormamaya başladığını bundan cesaret aldığını. Bu anlamda da eee ben arzu ederim ki eee Kazakistan'da Özbekistan'da, Azerbaycan'da bütün Türk devletleri çok güçlü olsunlar. Ama bunlar içerisinde mevcut da birisinin ön plana çıkması eee uluslararası siyasette eee söz sahibi olmaya başlaması, haklarını savunması ve bunun da karşılığını az veya çok alması psikolojik olarak ben Türk devletler teşkilatı üye devletlerini ve onları yönetici yönetenleri eee motive ettiğini düşünüyorum. Ümit ederiz bundan sonraki süreçte bu başarılar yani bu devletlerin uluslararası anlamda eee başarıları bu birlikteliği hızlandıracaktır. Işte diyelim ki Türkiye'nin eee son dönemlerde eee milli savunma sanayisinde eee IHA ve sihaları üretmiş olması, bunları ihrac etmiş olması, eee kendi mühimmatını neredeyse yüzde seksen derecede artık milli olarak üretmesi, ben eee Türk devletlerinde motive ettiğini, onları yönetenleri de halkı da motive ettiğini düşünüyorum. Evet olumsuzluklar ve çok yapılması gereken işler var. Ama gidişatın doğru olduğuna inanıyorum. Bunu biraz daha hızlandırmak gerekiyor sadece. Biraz daha eee münasebetleri sıkılaştırmak gerekiyor. Bu sıkılaştırılan eee ilişkiler de eee daha farklı alanlarda politikalar belirlenebilir. Ve bu politikalar hayata geçirildiğinde eee farklı bir noktaya bizi taşıyabilir. Bunun için eee hiç zaman kaybetmeden. Yani sadece eee devlet başkanlarının bir araya geldiği güzel temennilerde bulunduğu eee konferanslar, toplantılar değil de daha aşağıda svi toplum örgütleri üzerinden, akademi üzerinden, ticaret üzerinden, sosyal kültürel faaliyetler üzerinden de bu eee ilişkileri devam ettirmek gerekiyor. Ben önemli hususun bu birliği savı eee daha iyi noktaya getirecek en önemli hususunda eee inanıyorum bu latin alfabesine yani ortak alfabeye geçme noktasındaki çalışmaların nihayi bir hedefe varmasıyla doğru orantılı olduğuna inanıyorum. Şimdi kolay değil Üfat Bey, kolay değil bu işler. Şimdi siz yetmiş yıl Çarlık Rusya'sı dönemini bırakıyorum. Yetmiş yıl Sovyat Rusya'sı idarese altında Müslüman ve Türk olmadığınızda dahil ağır propagandalara maruz kalmışsınız. Ve eee o Nikolay İlmizki'nin eee ortaya attığı dil üzerinden eee Türk halkını eee millileştir, sizleştirme ve dinsizleştirme siyaseti ve onların sanki ayrı birer etnik unsur olduğuna dair propagandayı siz otuz yılda ortadan kaldıramazsınız. Yetmiş yıl ağır bir şekilde buna hucum etmiş, buna düşmanlık etmiş ve sizin gençliğinizi aminane tabirle mankurtlaştırmış ve sonraki dönemde de ülkeleri yönetenlerin kendi rahle-i tedrisatından geçilmiş olduğu Pölütbura veya da KGB yetiştirmesi insanların yönettiği bir coğrafyada eee siz otuz yılda Türk ve Müslüman gibi işte milli siyasetleri belirleyecek ve bunlar için bir ideal olarak buna bakabilecek ve bunu da sonuçta Türk birliğine çevirebilecek bir yapıyı otuz yılda kuramazsınız. Bu mümkün değil. Ama bütün bunlara rağmen o psikolojik eşik halkın, halkların eee birbirleri olan teveccühü bin dokuz yüz doksan bir sonraki süreçte gidiş gelişlerin artması, ticaretin artması, bazı devlet kurumlarının işin içerisine girmesi oğlumu neticeler doğurmuştur. Burada sadece ya neden daha iyi noktada değiliz diye hayal kırıklığına uğramaktan neyi daha az yaptık, neyi daha fazla yapmalıyız ki daha iyi bir noktada olalım sorusunu sorup buna göre hareket etmek gerekiyor. Onun için bu konuyla ilgili sözüm eee ümitçiz olmaya gerek yok. Gelinen nokta hiç küsüm temmemesi gereken önemli bir noktadır. Ama bunun üzerine daha fazla ne koyabiliriz ve bunu nereye taşıyabiliriz sorusunu sorup o sorunun cevabı için çalışmak gerekiyor. Çok teşekkür ederim hocam eee madem ki siz sabitler dönemine işare ettiniz. Biz eee tük dünyasını tehdit eden gücülerden danıştık az önce. Mesela tehmini tük dünyasını tehdit eden gücüler deyende bizim coğrafyada eee burada maskvanın adı çekildi Rusya'nın sonra Çin, Çin rejimi, kaminist rejimi bunlar tük dünyasını tehdit eden rejimlerdi. Sonra bizim konuşu İran'ın tük dünyasında münasipetini biliriz. Bir de bütün bunların yanında Bahtın'ın gerbinde tük dünyasında bir gerezli münasipetine zaman zaman şahit olmuş. Bak Bahtın'ın gerezli münasipeti, Çin'in uygur Türklerine olan münasipeti, zulümü bu kadar açır diye. Ve Rusya'nın Türkler olan illerle bu şekilde asimilasyon ve müstembeke siyasetinin kökünde neler dayanırız. Diğer gün güzel olsa her bir aklında tükirlerimizi yeşillik. Evet eee yani yine döneceğiz Rıfat Bey ııı tarihe döneceğiz. Bu düşmanlığın sebebi ne ola ki sorusunun cevabı yine tarihte gizli. Şimdi ııı az ben bir şeyle bir kısaca özetlemek isterim. On üçüncü on dördüncü asra yani ağacında bahsetmiş olduğum bin beş yüz elli iki de Kazan'ın Ruslar tarafından ııı Çarlık Rusya tarafından ııı işgal edilmesi öncesinde Deşti Kıpçak dediğimiz bu coğrafyada ııı Türk unsurlar yaşıyordu. Ve Rusya ııı Kinezliklerde varlıklarını devam ettirebilmek için buralara vergi veriyordu. Yani sizi Moskala ve yukarısına ııı iteleyen bir ııı Türk siyasi cereyanı vardı, siyasi hareketi vardı. Bu Rusya ile alakalı kısım. İkincisi pekinden bahsettik ııı ya Çin Seddi denilen bir Seddi ııı size yaptırmış bir milletten bahsediyorsunuz. Bir de Moğol İmparatorluğu Sorasında biliyorsunuz Cengiz'in ölümünden sonra evlatlar arasında İmparatorluk dörde bölünmüştü ve Çin ııı Kubilay Han'a kalmıştı. Yuvan Han adanlığı. Çin'i doksan yedi yıl yönetmişti. Onun öncesinde de Çin'in ııı ayakta kalabilmek için yıllık vergi verdiğini Türklere, Türk Hükümdarına ııı Çin'li prensesleri gönderdiğini biliyoruz. Iıı bir tarafta Tahran var kabul edelim. Iıı o da Turan ve Türk ııı cesametinden ııı rahatsızlık duyuyor. Iıı çünkü o hem siyasi hem dini ııı geleceğinde en büyük rakip olarak Türkleri görmüş. Türkler ise hiçbir zaman bu İran'ı farzları rakip olarak görmemiş. Bir de ııı biz biliyoruz ki Şah-ı İsmail ııı en kudretli devletlerinden biridir. Iıı Şah-ı İsmail'de Türk'tü. İran'ı Kaçerhanedanlığı yönetti asırlarca Türk'tü. Yani sizi yönetenden ortaya çıkan sonuç itibariyle rahatsızlığınız var. Batı batı için bir örnek veriyorum ben. Şimdi ııı Osmanlı Devleti ııı Akdenizi bir Türk gölü haline getirmişti. Tarihi İpek yolu Osmanlı'nın üzerinden geçiyordu. Ve Fransız Kralı'na Osmanlı Sultanı ben şuranın, şuranın, şuranın, şuranın, şuranın hükümdarı sayıp sayıp üç sayıfa akabinde de sen şalken diyen bir ve dünya siyasetini belirleyen bir devletiniz var. İmparatorluğunuz vardı. Dünyaya yön veriyordunuz. Ve bu Avrupa ayakta kalabilmenin yolunu umut burnunu keşfetmekle doğunun zenginliklerini batıya taşımakta bulmuştu. Yani hatta ben ııı bir tarih kitabında okumuştum. Fransa'da ııı anne babalar çocuklarını yaramazlık ettiklerinde korkutmak için ııı bak Osmanlı geliyor derlerdi. Böyle bir gücünüz vardı. Ve hani bizde bir güzel bir söz vardır. Aynesi iştir kişinin lafa bakılmaz. Yaptıkları yapacaklarının teminatıdır diye de bir sözümüz daha var. Yani dünya Türkiye bunlar ayağa kalkarsa bunlar birlik olursa ııı o Deşli Kıpça'a yönettikleri gibi Osmanlı gibi Hun İmparatorluğu Göktürkler gibi ııı dünyaya yön verip bizi hizaya çekebilirler demeleri kadar gayet normal bir durum yok. Bu böyle ikinci bir husus ııı her devlet her millet kendi milli menfaatini düşünüyor. Şimdi Rusya Türkistan coğrafyasına arka bahçesi olarak bakarken orayı hem insan gücü olarak hem de ekonomik olarak sömürmek istiyor. Biz sovyetlerin nasıl bir düzen kurduğunu bilmiyor muyuz? Yani cephede savaştırılan ııı Türkistan halkı, tarlada bada o madende çalıştırılan Türkistan halkı, üreten Türkistan halkı, madeni çıkaran emeği, ürünü çıkaran Türkistan halkı ama bunu işleyip geriye bölgeye satan Rusya vardı. Iıı aynı uygulamayı Çin Komünist Partisi Doğu Türkistan'da yapıyor. Doğu Türkistan halkı yirmi dört saatin belki on sekizini saat çalışmak zorunda en kötü en zor işlerde çalışırken en kolay işlerde Çinli'nin oturduğunu, çalıştığını ve kazandığını görüyoruz. Doğu Türkistan'daki yer halkı ve yer üstü zenginlikleri ve insan gücü tamamen Çin Komünist Partisi'nin merkezin idealleri hedefleri doğrultusunda kullanılıyor. Demek ki aslında değişen bir şey yok. Değişen bugün bunların biraz daha ilimin, bilimin gelişmesiyle beraber sorgulanması ve sorgulanırken de geçmişle muhakeme edilip bunun hesabının sorulmak istemmesi. Evet her insan, her millet, onuruyla, şerefiyle ve hak ettiği şekilde dünyada özgür yaşayabilmeli. Ama size bu anlamda ne Moskova, ne Pekin, ne ııı Tahran, ne ABD, ne Batı bu anlamda size ııı insani daha üst seviyeye çıkmanız açısından değil onların menfaatine ve sizin kaynaklarınızın daha iyi kullanılması ııı alınması, daha ucuz alınması ııı ve kendi ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla bunu yapıyor. Iıı Amerika'da biz biliyoruz mesela değilim ki Amerika. Evet sovyetler ııı bin sekü bin dokuz yüz yetmiş dokuzda Afganistan'a işgal etti. Iıı büyük bir hataydı. Iıı Afgan Hükümeti'nin çağırdığını söyledi ama o sovyetlerin sonunu getirdi. Bin dokuz seksen dokuzda ııı Afganistan'da bugün ben Türkistan coğrafesinin çok büyük tehlike olduğuna inandım. Taliban ortaya çıkardı. Talibanın ve el kaydını nasıl ortaya çıktığını buna kimlerin destek verdiğini artık ııı Sağır Sultan bile biliyor. Ve bölgeye Amerika'nın gelmesi iki bin iki de Afganistan'ın işgali ve bu işgal sürecinde ııı bakınız yani bir trilyon dolara yakın ııı Afganistan iki bin iki sorası Afganistan'da ııı Batı para harcamış. NATO para harcamış. Amerika para harcamış. Ama Afganistan'da ne oldu? Yetki yönetim Taliban'ın eline geçti. Ibi Taliban ben bu bölgeye bırakılmış ııı bir bomba diye düşünüyorum. Ben yakın zamanda hem Azerbaycan'a hem Kazakistan'a, Özbekistan'a ııı ziyaretlerde bulundum. Bölgeyi de gördüm. Hatta da konuştum. Iıı gidişatın nasıl olduğunu, nasıl bir tehlikeyle karşı karşıya olduklarını bu bölge insanları kullanı söylüyorlar. Şimdi evet bu bölgede aynı Amerika gibi, aynı Çin gibi ııı aynı Rusya gibi bu devletlerin bölgeye bakışı ııı ve bölgeyle ilişkilerini geliştirme ııı stratejileri isim değişikliği, bölgesel yakınlık uzaklık noktasında farklılık arz etse de amaçta aynıdır. Bu dün de öyleydi bugün de böyle yarın da böyle olacak. Bütün bu olumsuz tarih düşünüp biz bunun içerisinden nasıl bu millet için daha faydalı olacağına inandığımız projeleri gerçekleştirebiliriz. Ona bakacağız. Bunun için ben hep şöyle söylerim. Kötüyü kimse alıp iyi size kimse vermez. Tam tersine iyiyseniz daha kötü olmanız için kötüyseniz çok daha kötü olmanız için birileri mücadele eder. Şimdi birileri bu anlamda mücadele ettiği için onlara kızmak yerine siz biz daha iyi niye neden olmuyoruz? Niçin olamıyoruz? Sorusunu sorup bunun gereğini yapmayanlara kızmanız gerekiyor. Yani Türk ata sözü bu anlamda çok önemlidir. Diyor ki iğneyi kendine batır. Çuvaldızı başkasına batırmadan önce iğneyi kendine batır. Rusa kızacağına, Çin'e kızacağına evet onlara kızmakta milyon kere hakkımız var. Yaptıkları uygulamalar bugün Çin'in Doğu Türkistan'daki uygulamalar insani değildir. Hatta soykırın boyutuna ulaşmıştır. Ona kızmak hakkımız. Ama ondan önce kendimize kızacağız. Biz ne noktadayız? Neden daha iyi bir noktaya gelememişiz? Neden hala entegrasyonumuzu sağlayamamışız? Evet bunların büyük problemleri var. Biz bunu sağlamaya kalktığımızda sağlammaması için kimlerin bir araya gelebileceğini ve geldiğini görmüyor muyuz? Görüyoruz. Bunlar yarım da olacak. Ama bunlar bizim yüzsizliğe niye sevketsin ki? Sevketmemeli. Bizim bir işin sonuna yakınlaşırız. Ama ben istiyordum bir etraflı şekilde eğer sesimi duyursunuz sana. Eee bizim Türk dünyasının geleceği nece görünür? Niye bu sualı bize tekrarladım? Bak Türk dünyasıyla bağlı eee söz ortaya gelirken en büyük sıkıntı Türk devletlerinde hakim olan siyasi sistemlerdir. Ve apanitlerin de ve çevrenin de hele diye ki gerbinde en çok üzerinde dayandığı mesela budur ki acaba eee autoritar liderlerle, otoritar liderlerle Türk dünyası olabilir mi? Çünkü Türk'ün edaleti daim eee dilimizden düşmez bizim. Türk daim edaletle idare olmak. Ama bugün Türk dünyasında o gerçek edalet var mı? Eee varsa harada var. Yoktursa bu sorunları nece eee aradan aparma olur. Eee Anadolu Türkler de bize nece gidermeyi olur? Ve aynı zamanda bu şekilde Türk dünyasının geleceğini siz nece görürsünüz? Ben istiyorum bir meseleyi biraz etraflı fikirinize eşirdik. Eee yapıcı olmak Fatih Bey yapıcı olmak eee zordur. Bir şey yapmak da zordur. Bir şey yıkmak çok kolaydır. Yani sizin aylarca, yıllarca yapmak için uğraşmış olduğunuz bir sözü, bir işi eee bir gönül kazanmayı tek bir cümle ile eee yıkabilirsiniz. Tarumala dersiniz belki bir daha bir araya gelemezsiniz. Şimdi bu sorunuzla aslında bunun gibi bir şey eee Türk devletlerini yönetenler batılıların anlattığı anlamda demokratik insan haklarına saygılı, milli eee liderler mi, değil mi bugün Türk dünyasını yönetenlerin eee yönetim tarzları bununla ilgili çok şey söylenebilir. Yani bir örnek eee vereceğiz. Eee işte Azerbaycan Devleti kurulduğunda eee rahmetli elçi beyin Türk ve Türk dünyasına yönelik söylemiş olduğu sözler idealleri eee herkesi rahatsız etmişti. Başta Rusya, Çin, Çinle ilgili Doğu Türkistan'ınla ilgili söyledikleri yüzünden eee İran, Batı. Yani Turan az önce anlattığın tarihsel olarak anlattığım o Deçti Kıpçak'tan Yunan Hanı Danlığı'na Akdeniz'in bir Türk gölü olmasından eee dünya siyasetine yön veren bir Osmanlı'nın bulunması eee Batı ve dünyanın diğer bölgeleriyle ilgili eee Türkiye ve Türk Lüye karşı eee bir antipatinin eee ortaya çıkmasına ve bunun içinde buraları eee güçlü olmaması yönünde temel ayrıntısı üzerinde konuşulur ama böyle bir siyaset eee belirlenmişti. Eee sonra hasbel kader yetmiş yıl sovyetler eee hakimiyetinde kalıp eee sonra bağımsızlıklarına kavuşan Türk devletlerini yönetenlerin de aslında nerelerden eğitim aldığını hangi kültürle yetiştiğini eee net bir şekilde eee konuşmanın bir yerinde ifade ettik. Sonra otuz yıl geçti. Evet eee yani nasıl yönetildiğimizi işte Özbekistan'da Kerimov'un nasıl baktığını meselelere nasıl yönettiğini biliyoruz. Ya ben eee çok önemsiyorum. Mesela eee Nazarbayev otuz yıl eee Kazakistan'ı idare etti. Kazakistan'ın vizyonunu değiştirdi. Ama şöyle bir hastalık da bizim şark toplumlarında Türk toplumlarında var maalesef eee Kazakistan'a Nazarbayev'in olunca kazandırdıkları üzerine biliyorsunuz iki bin yirmi iki Ocak eee olaylarında eee tasfiye oldu. Yani eee başkentin adı Nur Sultan'dan tekrar Aslanay'a çevrindi. Bu kök çok kötü bir şey. Neydi buna sebep? Buna sebep çok net söyleyelim. İsimler de çok önemli değil. Hatalar aynı çünkü. Ben Nazarbaycan'ın da da aynı hataların olduğunu Türkiye'de de aynı hataların yapıldığını eee maalesef görüyorum müşade ediyorum. Eee bunun eee Türkmenistan'da, Kırgızistan'da eee ve Özbekistan'da farklı olmadığını görmek mümkün. Devleti yönetenler yani bu bu kadar gaddar bir ifade kullanmayayım. Yani diktatörler demiyorum ama devleti yöneten eee takın eee belli bir süre başlangıç iti başlangıçta. Bu Türk örneğinde de çok net. Harika bir yönetim tarzı. Iki bin iki de ikdara AK Parti gelmişti. Ama battınız ki sonrada yani o eee yozlaşma diyelim. Yozlaşmayla beraber kendi etrafına ailesine ve aile üyelerine karşı eee bir devlet içerisinde bürokratikleşme ve hatta alan kapı aynı hatalar. Yani kendi akrabalarının devletin eee akarlarına sirayet etmesi. Ya Azerbaycan'da da böyle oldu bu. Ya ben kırıcı olmamak yani eee bu kardeşlerimize eee yanlış bir şey söylememek için önce iğneğe kendime batırıyorum. Yani Türkiye'den örnek veriyorum ama Azerbaycan'da da farklı olmadı. Eee bu eee Kazakistan'da da farklı olmadı. Şimdi demek ki bu demokrasi demokrasi önemli bir şey. Ve bence Türk dünyası Türk dünyasını yönetenler sistem itibariyle eee en fazla iki dönem ititarda bulunmalı. En fazla. Yani bu başkanlık sistemleri falan geri demokrasi Amerika'da uygulanıyor iki dönem. Iki dönemden fazla ititarda bulunduğunuzda bu beş beş artı beş olabilir. Dört artı dört olabilir. Bence dört artı dörtten de fazla olmamalı. Iıı böyle bir sisteme geçmeli. Iıı ama şöyle de bir mesele diyelim ki kırkı Zistan'da çok küçük bir ülke dünyanın ekonomisi en kötü sekiz ülkesinden birisi. Orada parlamenter sistem var. Birçok parti var. Iıı orada da birlik yok. Orada da siyasi istikrarsızlık var. Şimdi eee bu anlayış eee kendi yandaşını itidara getirme veya devletin nimetlerinden sadece onların istifade etmiş olduğu eee bir sistemin kurulması halk nezdinde eee onlara güvenin güvenmeyi azaltıyor. Onlara olan inancı azaltıyor. Sonra bunun eee içeride hoşunsuzluk ortaya çıkınca bir eleştiri kültürü bir muhalefet bu anlamda ortaya çıktığında aslında kimse dönüp o bizim asıl eee arzu ettiğimiz eee büyük Türk dünyasını kurma fikrine eee halk bakmıyor ki. O da o kendisini yönetenin eee uygulamalardaki eksikliğine eee yandaş oluşturmasına ne bileyim eee totaliter bir anlayışa gitmesine eee kendisi gibi düşünmeyenleri dışlamasına eleştiri getiriyor. Yani bu şuna benziyor eee ben hep söylerim Türk dünyasının ve Türk milletinin eee akıl noktasında eee yetişmiş insan gücü noktasında eee hiçbir problemi yok. Eksiği yok. Fazlası var. Yani bugün eee Türkiye'de ya Nasa'da çalışan insanların eee birçoğu gelin Türkiye'den birçok insan var orada. Yani bu anlamda eksiğimiz yokken Türk milleti eee küçük eee olaylarla daha ameliyat tabi ekonomik anlamda eee karnımı nasıl doyurabilir mi ona düşündürdükleri için eee Türk milleti ve onun zeki insanları proje üretmekten, fikir üretmekten uzak duruyorlar. Demek ki evet eee sıkıntılardan birisi de bu kabul edelim bunu. Yani demokratik bir devlet anlayışı, paylaşımcı bir devlet anlayışı, halkını eşit gören eee onun fikirlerine değer veren eee bir anlayışı da Türk dünyasını eee yönetenlere eee anlatmak gerekiyor ve onların da bunun eee özelleştirisini yapıp bundan yani eee dikta yönetimler kurmaktan vazgeçmesi gerekiyor. Mesela bu anlamda eee takdirlerimi eee hemen bu vesileyle eee iletmem lazım. Mesela Ocak yirmi iki eee olaylarından sonra Toko'ya eee güzel şeyler yapıyor. Mesela bir seferliğine yedi yıldığına başkanlık yapacağını söyledi. Ondan sonra bırakacağını söyledi. Ümit ederiz ki o sözünde durur. Eee bunun gibi bizim eee sıkıntılarımızdan birisi eee bu Türk dünyasını yöneten eee liderlerdir. Evet onlarla ilgili birçok eee makaleler de yazıldı. Bu eee demokratik eee insan haklarına saygılı eee ötekini düşmanlaştırmayan sistemin içerisine dahil eden eee hesap verilebilir şeffaf yönetimler olması eee temennimiz ama bu konuda da eksiğimizin olduğunu eee kabul edelim. Eee bu bunu söylerken düşmanlık etmiyoruz. Daha iyisini hak ettiğimiz ve daha iyisine layık olduğumuzu düşündüğümüz için bunları da aşmamız gerekiyor. Eee ümit ederiz. Işte değil ki Tokayev'in eee şimdilik yapmış olduğu. Mesela eee ben eee Özbekistan'daydım. Eee İslam Kerim onun Kerimov'un yerine Müzayev geldi. Eee onunla ilgili de olumlu eee halk en azından olumlu şeyler söylüyor. Ama o noktada baktığınızda eee işte onun da sovyet yetiştirmesi bir eee anlayışla beraber yetiştiğini eee göreceğiz. Böylece şuna bakacağız biz. Uygulamalarda nasıllar? Uygulamalarda demokratik insan haklarına saygılı eee halkını düşünen halkının mutluluğu refahı ekonomik gelişmişliği için mücadele eden. Yani olumsuzluklarımız var eee ama eee amel tabirle Rıfat Bey enseyi karartmayacağız. Bardağın dolu tarafını göreceğiz. Boş tarafını nasıl doldurabilirize kafa yoracağız. Bunun için eee ne yapılması gerekiyor? Evet zor olduğunu söyleyelim. Yani bugün siz Türk dünyası da bağıtsız Türk devletleri yöneticileriyle ilgili eee özgürce düşüncelerinizi söylediğinizde eee hemen ötekileştirilebiliyorsunuz. Bunun için daha dikkat ederek konuşmaya da ben de çalışıyorum. Onları üzmeden ama bu eksiklerimiz de söylediğimizde biz onların kötülüğünü değil Türk milletin iyiliğini Türk devletlerinin daha iyi noktalar da olması için bu eleştirilerimizi bu tespitlerimizi yaptığımızı onların da anlaması bilmesi ve bunları söyleyenlere düşman gözüyle bakmamaları gerekiyor. Ömer Hocam çok teşekkür ederim. Yani aslında bu pozitif noktalarla bitireyerek boyunki bir eleşimizi boyunca görüşümüzü değerlizleyiciler programımızın konabı İstanbul'dan eee Türk dünyasıyla bağlı çok önemli eee araştırmalara imza atmış dosyat doktor Ömer Kulocay'di. Sağ olun sağ ol bakalım. Teşekkürler hocam. Değerliğinizle iyice sağ olun. Sağ olun. Azar Gözden'a çok çok selamlar. Bütün Türk dünyasına.