 hoofdstuk 15 van Niels Holgersons Wondebare Rijs. Deze LibriVox-opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Koenders. Niels Holgersons Wondebare Rijs door Selma Lagerlöf in de vertaling van Margarete Meibol, hoofdstuk 15 de Oude Boerin. Drie vermoeide reizigers zochten een nachtverblijf op de late avond. Zij liepen wel door een armoedig woestgedeelte van Noord-Smaland. Maar een rustplaats zoals zij die verlangden moesten zij toch kunnen vinden, want ze waren geen verwijfde wezens. Die zachte bedden en mooi gemurbileerde kamers verlangden. Als een van de lange bergerigen hier een top hadden, zo sterk en hoog dat een voss er op geen enkele manier kon opklauteren, hadden we een goede slaaplaats, zei de een. Als maar een van de grote moerasen hier niet bevroren was, en zo zacht en nat dat een voss er niet over durfde, dan zou dat ook een best nachtverblijf zijn, zei de andere. Als het ijs op een van de meren waar we voorbij komen, maar los van het land was, zodat een voss daar niet kon komen, dan hadden we juist gevonden wat wij zoeken, zei de derde. Het ergste was dat toen de zon was ondergegaan, twee van de reizigers zo slaperig werden, dat ze elk ogenblik op het punt waren op de grond te vallen. De derde, die wakker kon blijven, werd onrustiger, al naar mate de nacht naderde. Het is toch ongelukkig dacht hij dat wij in een land zijn gekomen waardoor moerasen en meren bevroren zijn, zodat de voss overal heen kan komen. Het ijs is immers op andere plaatsen alweggedooid. Maar nu zijn we zeker in het allerkoudste gedeelte van Smaland waar de lente nog niet gekomen is. Ik begrijp niet wat ik beginnen moet om een goede slaaplaats te vinden. Als ik geen goede beschutte plaats vindt, hebben we smeren de voss op onze hielen. Eerde morgen komt. Hij keek uit naar alle kanten, maar hij zag geen herberg waar hij kon binnen gaan. En het was een donkere koude avond met wind en stofregen. Het werd steeds akeligger en griezeliger om hem heen. Het kan wel vreemd lijken dat de reizigers er geen lust in schenen te hebben op de een of andere hoeven om nachtverblijf te vragen. Ze waren al verschijnd in de dorpen doorgetrokken, zonder ergens aan te kloppen. Na kleine hutjes aan de zoom van het woud die alle arme reizigers zo graag aantreffen, keken zij ook niet om. Mensen zou in de verzoek in komen te zeggen dat ze verdienden het akelig te hebben, omdat ze de hulp die hun tendiensten stond niet wilde aannemen. Maar later, toen het zo donker was geworden dat er nauwelijks een streepje dag ligt onder de hemel achterbleef en de twee die aan slaaphoefde hadden, half in de slaap, voortliepen, kwamen ze bij een boerderij die eenzaam lag, ver van al haar buren. En niet alleen dat ze er eenzaam uitzag, ze scheen het geheel niet bewoon te zijn. Geen rook steeg uit, de schoorsteen op. Geen licht scheen uit de vensters. Geen mens bewoog zich op de plaats. Toen één van de drie, hij die beloofd had wakker te blijven, die boerderij zag, dacht hij, het mag gaan zoals het wil, maar in deze hoeven moeten we zien binnen te komen. Iets beters zullen we zeker niet vinden. Kort daarop stonden ze alle drie op de binnenplaats van de hoeven. Twee van hen sleepen dadelijk in, zodra ze moesten blijven staan, maar de derde zag haastig rond om te ontdekken hoe hij onder dak komen kon. Het was geen kleine hoeven. Behalve het woonhuis, de stal en de schuur waren er lange bijgebouwen, met schuren en doorstvloeren. Voraadhuisen en bergplaatsen voor de werktuigen, maar alles zag er aakkelijk arm en vervallen uit. De huizen hadden grauwen met mosbegroeide schevermuren die op het punt schenen van om te vallen. In het dak waren grote gaten en de deuren hing een schuin aan kapot te scharnieren. Het was duidelijk dat er lang niemand de moeite had genomen een spijker in de wand te slaan op deze boerderij. Intussen had hij die wakker was, uitgerekend welk gebouw de koestal was. Hij schudde zijn reisgezelle wakker en bracht ze bij de schuurdeur. Die was gelukkig alleen gesloten met een haak die hij gemakkelijk kon oplichten met een stokje. Hij zuchte van verlichting bij de gedachte dat ze gauw in veiligheid zouden zijn, maar toen de schuurdeur luidknaar zijn openging, hoorde hij dat een koel begon te luien. Kom je daar eindelijk vrouw, zei de koel. Ik dacht dat ik vanavond niets te eten zou krijgen. De reiziger bleef heel verschrikt in de deur staan toen hij merkte dat de schuur niet leeg was. Maar hij zag al gauw dat er niets meer dan één koel stond. En drie of vier kippen. En toen vatten hij weer moed. Wij zijn drie armreizigers die graag ergens willen wezen waar geen vos ons kan overvallen. En geen mensen ons kunnen vangen, zei hij. We zouden graag weten over hier een geschikte plaats voor ons was. Dat zou ik wel denken, antwoordde de koel. Wel zijn de muren slecht, maar een vos kan er nog niet door. En hier mocht niemand dan een oude vrouw die zeker niet in staat is iemand gevangen te nemen. Maar wie zijn jullie eigenlijk, ging ze voort. Terwijl ze zich in haar stal omkeerden om de nieuw aangekomenen te zien. Ik ben Niels Holgerson van Wester van Menhuk, die in een kabouter is veranderd, antwoordde de eerste van hem, die binnenkwamen. En ik heb een tamagans bij me, waar ik op prijt en een grijzigans. Zulke rare gasten zijn nog nooit in mijn huis geweest, zei de koel. En jullie bent welkom. Maar ik wou toch liever dat de vrouw gekomen was om mij mijn avondvoer te brengen. De jongen bracht nu de gransen in de schuur, die heel groot was, en zette ze in een leeghok waar ze ogenblikkelijk insleepen. Voor zichzelf maakte hij een bedje van stro en verwachte dat hij ook gauw in slaap zou vallen. Maar hier kwam niets van, want de arme koel, die nog geen avondvoer had gehad, hield zich geen ogenblikstil. Ze trok aan haar halfster, schoof heen en weer in haar stal, en klaagde over de honger. De jongen kon geen oog dichtdoen, maar lach wakker, en liet alles aan zich voorbij gaan, wat hem de laatste dagen was overkomen. Hij dacht aan Asa, het kleine kanshoedstertje, en kleine mats die hij zo onverwacht had ontmoet, en hij dacht erover dat het hutje dat hij in brand gestoken had, hun oudhuis in Smaaland moest zijn. Hij herinnerde zich immers wel dat ze juist over zo'n hutje hadden gesproken, en over de grote hij die eromheen lag. Nu waren zij gekomen om een huisje weer te zien, en toen ze erbij kwamen, sloegen de vlammen uit. Dat was wel een groot verdriet dat hij hun gedaan had, en dat speet hem heel erg. Als hij ooit weer mens werd, zou hij de schade en de teleurstelling kunnen vergoeden. Toen dacht hij weer aan de kraaien, en als hij aan Haspel dacht die hem had gered, en de dood had gevonden, zo kort nadat hij als aanvoerder was gekozen, werd hij zo bedroefd dat hij de tranen in de ogen kreeg. Hij had het wel heel moeilijk gehad, de laatste dagen. Maar toch was het een groot geluk geweest dat de Ganserik en Donsje hem gevonden hadden. De Ganserik had hem verteld dat de wilde Gansen, zodra ze gemerkt hadden dat Duimelot verdwenen was, bij de kleine dieren in het bos, naar hem hadden gevraagd. Ze hadden al gauw gehoord dat een troep kraaien uit Smaarland hem hadden meegenomen. Om de jongen zo gauw mogelijk te vinden, had Akka bevoelen dat de Gansen twee aan twee verschillende kanten uit zouden vliegen om hem te zoeken. Maar dat ze drie dagen hadden gezocht, moesten zij of ze hem hadden gevonden of niet, bij elkaar komen in Noordwest Smaarland, op een hoge bergtop, die op een afgehouden toren leek, een taaberg heten. En toen Akka hun de beste aanwijzing had gegeven om de weg te vinden en alkeurige beschreven hoe zij taaberg zouden herkennen, gingen zij uit één. De witte Ganserik had Donsje uitgekozen als reisgezel en ze hadden hier en daar rondgevlogen in de grote onrust over Duimelot. Onder dat rondswerven hadden ze een lijster gehoord, die in een boomtop gezeten, riep en bromde over iemand die zich Krajeroef had genoemd en hem voor de gek gehouden. Ze hadden met de lijster een gesprek aangeknopt en hij had in het gezegd welke kant die Krajeroef was uitgegaan. Later hadden ze een doffer, een spreeuw en een eend ontmoet, alle klagend over een booswicht die hen in hun gezang had gestoord en door de Krajgestolen, Krajenvangst en Krajeroef geheten had. Op die manier hadden zij Duimelot spoor gevonden, tot bij de heide van Sunderbo. Zodra de Ganserik en Donsje Duimelot hadden gevonden, vloegen zij naar het noorden om naar taaberg te komen, maar ze waren naar ver van Daan en het donker was hen overvallen. Eer ze de bergtop in het gezicht kregen. Als wij er morgen maar komen zijn al onze zorgen voorbij, dacht de jongen, en kroop diep onder het stro om wat warmer te worden. De koe had al die tijd levend gemaakt in de stal. Nu begon zij opeens tegen de jongen te praten. Ik meende dat een van hen die hier binnenkwamen vertelde dat hij een kabouter was. Als dat zo is, dan weet hij zeker wel hoe hij een koe moet behandelen. Wat schild je dan, vroeg de jongen. Mij schild van alles, zei de koe. Ik ben niet gemolken en niet verzorgd. Ik heb geen nachtvoer in mijn krip gekregen en geen verstro onder me. De vrouw kwam hier om het te helpen, zoals gewoonlijk, maar ze was zo ziek dat ze dadelijk weer naar binnen moest gaan. En ze is niet meer teruggekomen. Het is toch akelig dat ik zo klein en zwak ben, zei de jongen. Ik geloof niet dat ik je helpen kan. Je moet me niet wijsmaken dat je zwak ben, omdat je klein bent, zei de koe. Alle kabouters, waar ik van heb horen spreken, waren zo sterk dat ze een voerhooi konden trekken en één koe met één vuisslag dood slaan. De jongen kon niet laten te lachen. Dat waren zeker andere kabouters dan ik, zei hij. Maar ik zal je halfste losmaken en de deur voor je open doen. Dan kun je naar buiten gaan en uit één van de plassen op de hoeven drinken en dan zal ik proberen op de hooi zolder te klimmen en hooi in je krip te gooien. Ja, dat zou altijd wel wat helpen, zei de koe. Die jongen deed zoals zij gezegd had. En toen de koe met een gevulde krip voor zich stond, meende hij eindelijk te kunnen slapen. Maar pas was hij in zijn bed gekropen of de koe begon weer te praten. Je zult me wel heel vervelend vinden als ik je nu weer wat vraag, zei de koe. Nee, dat zal ik niet. Als het maar iets is wat ik doen kan, zei de jongen. Dan zou ik je willen vragen in de kamer te gaan en te zien hoe het met de vrouw is. Ik ben zo bang dat haar een ongeluk overkomen is. Nee, dat kan ik niet doen, zei de jongen. Ik durf me niet aan mensen te vertonen. Je kunt toch niet bang zijn voor een zieke oude vrouw, zei de koe, maar je hoeft ook niet in de kamer te gaan. Ga maar buiten de deur staan en kijk door een tier. Ja, als je niets anders van me verlangt, dan kan ik dat wel doen, zei de jongen. Toen deed hij de schuurdeur open en ging de plaats op. Het was een vreselijke nacht. Maan of sterren waren niet te zien. De wind helde en de regen stroomde neer. Maar het ergste was dat zeven grote uilen op een rij op het dak van het woonhuis zaten. Het was akkelijk ze te horen, zoals ze daar zaten te klagen over het weer. En nog erger was het te denken dat als maar een van hen hem in het oog kreeg, het met hem gedaan zou zijn. Die arme kleintjes, zei de jongen, toen hij op de plaats kwam. En dat mocht hij wel zeggen. Hij woeid twee keer om, eer hij, bij het woonhuis was. En eens gooide de wind hem in een plas, die zo diep was dat hij bijna verdronk. Maar hij kwam er toch. Hij klouten een paar treden van de stoep op, kroop over een drempel en kwam in de gang. De kamerdeur was dicht. Maar in de ene hoek was een gat voor de kat om er uit en in te gaan. Het was dus voor de jongen niet moeilijk te zien hoe het in de kamer gesteld was. Nauwelijks had hij er even in gekeken of hij trok versrikt. Het hoofd weer terug. Een oude vrouw met grijshaar lag daar binnen op de vloer uitgestrekt. Ze bewoog zich niet en klaagde niet. En haar gezicht was zo wonderlijk wit. Het was als of een onzichtbare maal er een bleek licht over liet vallen. De jongen herinnerde zich dat toen zijn grootvader stierf, zijn gezicht ook zo wonderlijk wit geworden was. En hij begreep dat het oude mens dat daar op de vloer in de kamer lag doodwezen moest. De dood was zeker zo haastig over haar gekomen dat zij niet eens meer naar bed had kunnen gaan. Hij werd vreselijk bang toen hij eraan dacht dat hij in de donkere nacht alleen met een dode was. Hij sprong hals over kop de stoep af en holde naar de schuur terug. Toen hij de koel vertelde wat hij in de kamer gezien had, hield zij met eten op. O, zo is de vrouw dood, zei ze, dan is het ook grauw met mij gedaan. Er zal wel iemand voor je zorgen, zei de jongen troostend. Je weet niet, zei de koel, dat ik al één zo oud ben als een koel gewoondek wordt. Eer ze op de slachtbank wordt gelegd, maar ik geef er ook niet meer om. Of ik leef, nu zij me niet meer kan komen verzorgen. Ze zei een poos lang niets meer, maar de jongen merkte wel dat ze niets liep en niet ad. Hij duurde niet lang of ze begon weer te praten. Ligt ze op de grond, vroeg ze, ja, dat doet ze, zei de jongen. Ze hadden gewoonte in de schuur te komen. Ging de koel voort en over al haar zorgen te praten. Ik begreep wat ze zei, al kon ik haar niet antwoorden. Deze laatste dagen sprak ze naar telkens over dat ze bang was. Dat er niemand bij haar zou zijn als ze stierf. Zo was ze bang voor dat niemand haar de ogen zou toegeken, of de arme gekruist over de borst leggen als ze dood was. Misschien wil jij dat wel gaan doen, de jonge aarzelde. Hij herinnerde zich dat toen grootvader gestorven was, moeder hem zorgvuldig neerhad gelegd. Hij wist dat dit gebeuren moest, maar aan de andere kant voelde hij dat hij in deze griezelige nacht niet naar de dode durf te gaan. Hij zei niet nee, maar hij deed ook geen stap naar de schuurdeur. Een ogenblik bleef de oude koel zwijgend staan, als of ze op antwoord wachten. Maar toen de jongen niet zei, herhaalde ze haar verzoek niet, ze zwegen poos. En toen begon ze over de vrouw te spreken. Er was veel van haar te vertellen. Allereerst van alle kinderen die ze had grootgebracht. Ze waren immers elke dag in de schuur geweest en zomers gingen ze met het vee naar het moeras en langsde met bomenbegroeidevelden, zodat de oude koel ze alle kende. Ze waren al een flink geweest en vrolijk en vleitig. Een koel wist wel of haar hoeders flink mensen waren. En ook was er veel van de boerderij te vertellen. Die was niet altijd zo ermoedig geweest als ze nu was, die was heel uitgestrekt. Maar het grootste deel bestond uit moerasen en steenachtige velden. Er was niet veel plaats voor akkers, maar er waren overal uitmuntende wijden. Er was een tijd geweest dat de stallen volkoeier stonden. En de osse stal die nu leeg stond vol ossen. En in het huis en in de stallen woonde lust en vreugd. Als de jongen de schuur door open deed, had ze geneurigd en gezongen en alle koeien hadden van genoegen geloeid, als zij haar hoordend komen. Maar de boer was gestorven toen de kinderen zo klein waren dat ze nog niet konden werken. En de vrouw hadden hoeven en al het werk en de zorg moeten overnemen. Ze was sterk als een man geweest. En ze had geploegd en geoogd. Savons, als ze in de stal kwam om te melken, was er nu en dan zo moe dat ze schrijden. Maar als ze aan haar kinderen dacht, werd ze weer blij. Dan veegden ze de tranen uit de ogen en zei, dat is niets. Ik zal het ook wel goed krijgen als mijn kinderen groot worden. Ja, als ze maar eerst groot zijn. Maar zodra de kinderen groot waren, kwam er onwonderlijk verlangen over hen. Ze wilden niet thuis blijven, maar ze trokken weg naar vreende landen. Hun moeder kreeg nooit hulp van hen. Een paar van de kinderen waren getrouwd eerst op reis gingen. En ze hadden hun kindertjes thuis achtergelaten. En die kleintjes liepen nu met de vrouw mee door de schuur, zoals hun eigen ouders gedaan hadden. Ze hoedde de koeien en ze werden beste, flinke mensen. En Savons, als de vrouw zo moe was, dat ze onder het melken, bijna insliep, werd ze weer welgemoet als ze aan hen dacht. Ik zal het wel weer goed krijgen, zei ze, en vreef zich de slaap uit de ogen, als ze maar eerst groot zijn. Maar toen die kinderen groot waren, vertrokken ze naar hun ouders in het vreemde land. Geen van hen kwam terug. Geen van hen bleef thuis. De oude vrouw bleef alleen op de hoevenachtig. Ze vroegen ook nooit om bij haar te blijven. Vind je, Rutlina, dat ik hun moet vragen bij mij te blijven. Als ze de wereld in kunnen gaan en het goed hebben, placht zei ze te zeggen, als zij in de schuur bij de oude koe stond. Hier in Smaaland kunnen ze niet anders dan armoe verwachten. Maar toen haar laatste klein kind vertrokken was, had de vrouw geen kracht meer. Ze werd op eens gebogen en grijs. En ze wankelde onder het lopen, als of ze zich bijna niet meer verroeren kon. En ze werkte niet meer. Ze wilde de hoeven niet meer verzorgen, maar liet alles vervallen. Ze onderhield het huis niet meer en ze verkochte ossen en koeien. Het enige wat ze behield, was de oude koe die nu met duimelot stond te praten. Haar liet ze leven, omdat alle kinderen haar gekend hadden. Zij had wel meisjes en jongens in haar dienst kunnen nemen, die haar met het werk hadden geholpen. Maar ze kon geen vreemden om zich heen verdragen, nu haar eigen familieleden haar hadden verlaten. En misschien had ze maar het liefste dat de hoeven achteruit ging, nu geen van de kinderen die overnemen zou. Zij gaf er niet om of zij arm werd, doordat ze haar eigendom niet verzorgde. Maar ze was bang dat haar kinderen zouden te weten komen hoe moeilijk zij het had. Als de kinderen het maar niet horen, als de kinderen het maar nooit horen, zuchten ze, als ze door de schuurs trompelden. De kinderen schreven dikwels en volgen of ze bij hen wilden komen, maar dat wilden ze niet. Ze wilden het land niet zien dat ze haar had afgenomen. Ze haat het. Het is wel dom van me, dat ik niet van dat land kan houden, dat zo goed voor hen was, zei ze. Maar ik wil het niet zien. Ze dacht nooit aan iets anders dan aan de kinderen, en dat ze waren weggegaan. Als het zomer was, bracht ze de koen naar buiten om haar op het grote moeras te laten grasen. Zelf zat zij de hele dag aan de kant van het moeras, met de handen in de schoot. En als ze naar huis ging, zei ze, zie je, Rutlina, als hier grote, vette akkers waren, in plaats van dit onvruchtbaar moeras, dan hadden ze niet hoeven weg te gaan. Ze kon boos op dat moeras zijn. Dat zich zover uitbreiden en ging nutdeed. Ze kon zitten praten als of dat moeras er schuld aan had, dat haar kinderen van haar waren weggegaan. De laatste avond was zwakker geweest en had meer gebeefd dan ooit te voren. Ze had het melken niet eens kunnen volhouden. Ze had tegen de muur geleund gestaan en verteld dat er twee boeren bij haar waren geweest om het moeras te kopen. Zij wilden het indijken en dan bebouwen. Daar was ze bang en toch blij doorgewoorden. Hoor je wel, Rutlina? Had ze gezegd? Hoor je dat ze zeiden dat er rogen op het moeras groeien kan? Nu zal ik de kinderen schrijven dat ze thuis moeten komen. Nu hoeven ze niet langer weg te blijven. Nu kunnen ze hun brood hier thuis verdienen. Het was om die brief te schrijven dat ze naar huis was gegaan. De jongen hoorde niet meer wat de oude koer vertelde. Hij had de schuurdeur open gedaan en was de plaats overgelopen naar de kamer met de dode waar hij zo pas, zo bang voor was geweest. Eerst stond hij in post stil rond te kijken. De kamer zag er niet zo armoedig uit als hij verwacht had. Die was rijkelijk voorzien van allerlei, wat men gewoonlijk vindt bij mensen die familie in Amerika hebben. In een hoek stond een Amerikaanse schommelstoel. Op de tafel voor het venster lag een bond plusje kleed. Een mooie sprij nog over het bed. Aan de wanden hing er de portretten van de kinderen en kleinkinderen in mooie uitgesneden lijsten. Op de commode stond de hoge fase een paar kandelaars met dikke gedraaide kaarsen. De jongen zocht een luciferdoos en stak die kaarsen aan, niet omdat hij beter wilde zien, maar omdat hij dit een manier vond om de dode eer te bewijzen. Toen ging hij naar haar toe, drukte haar ogen toe, legde haar handen gekruist over de borst en streek het dunne grijze haar uit haar gezicht. Het kwam niet meer in hem op om bang voor haar te wezen. Hij was er zo inigbedroefd om dat ze haar ouderdom in eenzaamheid en verlangen had moeten doorbrengen. Nu zou hij tenminste die nacht bij haar lijk waken. Hij zocht in het gezangboek en las een paar psalmen half luid voor. Maar middenin hield hij op. Hij dacht aan vader en moeder. Dat wist hij niet, dat ouders zo naar hun kinderen kunnen verlangen. Dat had hij nooit geweten. Stel je voor dat het levend voor hen voorbij is als de kinderen weg zijn. Stel je voor dat ze thuis op dezelfde manier naar hen verlangden als deze oude vrouw naar haar kinderen. Hij werd blij bij die gedachten maar hij durfde het niet geloven. Hij was niet zo geweest dat iemand naar hem kon verlangen. Maar wat hij niet geweest was, kon hij misschien worden. Om zich heen zag hij de portretten van hem die waren heen gegaan. Het waren grote, sterke mannen en vrouwen met ernstige gezichten. Het waren bruiden in lange sluigers en heren in fijne kleren en kinderen met krul haar en mooie witte kleertjes aan. En hij vond dat ze allen als blinden voor zich uitkeken en niet wilden zien. Arme mensen zei de jongen tegen de portretten. Jullie moeder is dood. Je kunt het niet meer goed maken dat je van haar wegging. Maar mijn moeder leeft. Hier hield hij even op en glimlachten. Mijn moeder leeft, zei hij. Vader en moeder leven allebei. Einde van hoofdstuk 15. Van Taaberg naar Husqvarna. De jongen zat bijna de hele nacht klaarwakker. Maar tegen de morgen stiep hij in en droomde van vader en moeder. Hij kon ze bijna niet herkennen. Beiden hadden ze grijshaar en oude gerimpelde gezichten gekregen. Hij vroeg waar dat van kwam en zij antwoorden dat ze zoveel ouder waren geworden omdat ze zo naar hem hadden verlangt. Hij was hierdoor bewogen en erover verbaasd want hij had nooit anders gedacht dan dat ze blij waren van hem af te zijn. Toen de jongen wakker werd, was de morgen aangebroken met mooi helderweer. Hij had zelf eerst een stuk brood dat hij in de kamer vond. Gaf toen morgen voor aan de gansen en de koel en deed de schuurdeur open. Op dat de koel naar de naast bijliggende hoeven zou kunnen gaan. Als er daar alleen aankwam, zouden de buren wel begrijpen dat het slecht stond met haar eigen res. Ze zouden naar de verlaten hoeven gaan om te zien hoe het de oude ging en dan zouden ze haar lijk vinden en haar begraven. Nauwelijks hadden de jongen en de gansen zich in de lucht verheven of ze kregen een hoge berg in het oog. Met bijna loodrechten wanden en een recht afgebroken top en ze begrepen dat dit de taarberg moest wezen. En op de top van de taarberg stond Akka met eiksie en kaksie, kolme en Nelja visie en kusie en alle zesde kleine gansjes en op te wachten. Dat was me een blijdschap en een gekakel en een vladderen en roepen dat niet te beschrijven was. Toen zij zagen dat het de ganserik en donsje gelukt was duimelot te vinden. Langs de zijden van de taarberg groeide tamelijk hooghoud. Maar bovenop was de topkaal en vandaar kon men naar alle kanten uitzien. Kijk men naar het oosten, het zuiden en het westen dan was er bijna niets anders te zien dan een armoedig hoogland. Met donkere dennebossen, bruine moerasen, met eisbedekte meren en blauwe bergtoppen. De jongen kon niet laten te denken dat het waar was, dat hij die dat geschapen had zich niet veel moeite had gegeven bij zijn werk. Maar het in haast had uitgehouden. Kijk men daar dan tegen naar het noorden dan was het iets heel anders. Hier zag het toen eruit als of het met de grootste liefde en zorg was gevormd. Met die kant kwamen lauter mooie bergen tevoorschijn. Zachtglooiende dalen en kronkelende stromen, heel tot aan het grote wetermeer toe. Dat vrij van eis en straalend helder daar lag de glansen. Als of het niet met water, maar met blauw licht was gevuld. Het was juist dat wetermeer dat het uitzicht naar het noorden zo mooi maakte. Omdat het schijn als of een blauwe schijn uit het meer was opgestegen en zich ook over het land had uitgespreid. Bossen en heuvels, daken en torenspitsen in Junkupping, die flauwe zien waren aan de oevers van het wetermeer lagen in een lichtblauwe gloed gehuild. Dat het oog strilde. Als er landen in de hemel waren zouden ze ook wel zo blauw zijn, dacht de jongen. En hij meende dat hij er nu een indruk van had hoe het er in het paradijs uitzag. Toen de gransen verder op de dag hun reis voortzetten, vloogen ze naar dat blauwe dal. Ze waren in het allerbeste humeur schreeuwen en waren rumoerig, zodat ieder die niet doof was, zijn wel moest opmerken. Nu was het toevallig de eerste echte mooie lente dag die men in die streek gehad had. Tot nu toe had de lente haar werk verricht onder regen en wind. En toen het nu op eens mooi weer werd, kwam er onder de mensen zulke verlangen naar zomerwarmte en groene bossen dat ze moeite hadden aan hun werk te blijven. En als de wilde gansen vrij en vrolijk hoog in de lucht voorbij vlogen, was er niet één die niet ophield met wat hij deed. En ze nazag. De eerste die de wilde gansen die dag zagen waren de mijnwerkers op Taaberg, die ertsbraken uit de bergwand. Toen ze hen hoorde kakelen, heelden ze op met het boeren van hun loopgraven, en één van hen riep de vogels toe. Waar gaan jullie heen? Waar gaan jullie heen? De gansen begrepen niet wat hij zei, maar de jongen boog zich over de gansen rug en antwoorden in hun plaats, daarheen waar geen hauweel of hamer is. Toen de mijnwerkers die woorden hoorden, meende ze dat het hun eigen verlangen was, dat door het gansige kakel heenklonk in mensentaal, neem ons mee, neem ons mee, riepen ze. Van het jaar niet, van het jaar niet, riep de jongen. De wilde gansen vlogen langs de Taabergbeek naar het Munkmeer. En altijd door maakten ze hetzelfde spektakel. Hier op de smalle strookland tussen het Munkmeer en het Wetermeer lag Junkupping met zijn grote fabrieken. De wilde gansen vlogen eerst over de papierfabriek van het Munkmeer. Het was juist naar de middagsgaftijd en de grote schage arbeiders stroonden naar de fabriekspoort. Toen zij de wilde gansen hoorden, bleven ze een ogenblik staan om te luisteren. Waar gaan jullie heen? Waar gaan jullie heen? riep een arbeider. De wilde gansen begrepen niet wat hij zei, maar de jonge antwoorden voor hen, daarheen waar nog machines, nog stoomketels zijn. Toen de arbeiders dat antwoord hoorden, meende zij dat het hun eigen verlangen was. Dat door het gansen gekakel heen klonk in mensen taal. Neem ons mee, neem ons mee, riepen ze. Van het jaar niet, van het jaar niet, riep de jongen. Daarna vlogen de gansen over de wijd beroemde lucifersfabriek, die aan de oever van het wettermier ligt. Groot als een vesting en naar hoge schoorstemen naar de hemel opsteekt. Geen mens bewoog zich op de binnenplaatsen, maar in de grote zaal zaten jonge arbeiders de luciferdosjes te vullen. Ze hadden een venster open omdat het zult mooi weer was. En daardoor hoorden zij het gekakel van de wilde gansen. Zij, die het dichtst bij het venster zat, keek er uit met een lucifersdoosje in de hand. En riep, waar gaan jullie heen? Waar gaan jullie heen? Naar dat land waar geen kaarsen of lucifers nodig zijn, riep de jongen. Het meisje meende wel dat, wat ze gehoord had, enkel gansen gekakel was, maar ze antwoorden, neem hem mee, neem hem mee. Van het jaar niet, van het jaar niet, antwoorden de jongen. Ten oosten van de fabrieken verheft hun kupping, zich op de heerlijkste plek waarin het stad maar kan liggen. Het smalle wetermeer heeft hoge, stijlen, zandige oefers, ten oosten en ten westen. Maar vlak in het zuiden zijn de zandmuren uitgebroken, als om plaats te maken voor een grote poort, waardoor men aan het meer komt. En midden in die poort, met bergen links en rechts, met het munt meer achter en het wetermeer voor zich, ligt hun kupping. De gansen vlogen over de lange, smalle stad en maakten hetzelfde spektakel daar als buiten op het land. Maar in de stad antwoorden hun niemand. Het was niet te verwachten dat de stadbewoners naar buiten zouden komen, om de wilde gansen na te roepen. De tocht ging verder langs het wetermeer en na een poosje kwamen de gansen bij het sanatorium van Sanna. Enigen van de zieken waren op hun veranda gegaan, om van de lente lucht te genieten. En zo hoorden zij het gansige kakel. Waar gaan jullie heen? Waar gaan jullie heen? Vroeg een van hen, met zulk een zwakke stem, dat het nauwelijks hoorbaar was. Naar het land, waar geen verdriet of ziekte is, antwoorden de jongen. Neem ons mee, zei de zieken. Van het jaar niet, antwoorden de jongen. Van het jaar niet. Toen ze nog een eind verder geflogen waren, kwamen zij aan Husqvarna. Dat lag in een dal. De bergen stonden stijl en vrij gevormd daaromheen. Een beek kwam van een hoogte naar beneden in lange, smalle watervallen. Grote werkplaatsen en fabrieken lagen beneden aan de bergwanden. Over de bodem van het dal lagen de arbeiderswoordingen verspreid. Door tuinen als bonte tapijten omgegeven en midden in het dal lag de school. Juist toen de wilderganzen aankwamen vliegen luidde een klok. En de menigde kinderen marcheerden naar buiten, rij aan rij. Er waren er zoveel dat het hele schoolplein vol werd. Waar gaan jullie heen? Waar gaan jullie heen? schreeuwen de kinderen. Daarheen waar geen boeken of lessen zijn, antwoordde de jongen. Neem ons mee, schreeuwen de kinderen. Neem ons mee. Van het jaar niet, van het jaar niet, riep de jongen. Maar later. Einde van hoofdstuk 16 reis door Selma Lagerluf in de vertaling van Margrethe Meibol. Tegens ons ondergang werden de Gansen moe instil. Geen scherzend roepen werd meer gehoord. En de jongen zat in herinneringen verdiept op de rug van de Ganserik. Hij dacht aan een avond in Zuid-Halland. De wilderganzen waren neergedaald op akkers, die daar even uitgestrekt en goed bewerkt waren als in Skane. En toen hoorde hij hoe een Hallander aan een man uit Skane de volgende geschiedenis vertelde. Waaruit hij zou kunnen zien met hoeveel moeilijkheden de Hallanders te strijden hadden. Eer zij hun land tot een welgesteld land hadden kunnen maken. Voor ongeveer 100 jaar lag in Zuid-Halland een oud landgoed, op een eenzamer plaats, dicht bij de kust. Dat was met kleine, lage en ouderwetse huizen bebouwd, met donkergrouwe rietendaken. En de grote kamer was zo stok oud dat ze dakvensters hadden. Het landgoed heette Brendane. Er hoorde grote landen rijen onder, maar alleen de naaste omgeving van de huizen kon bebouwd worden. Het andere gedeelte bestond uit onvruchtbaar stuifsant. Oude vandaag wisten te vertellen dat om dat eenzamer landgoed vroeger een hele stad moest hebben gelegen. Dat was in de tijd geweest toen er nog veel bossen in Halland waren. Toen er zich geweldig grote wouden van eiken en beuken van de kust af tot heel aan de grens van Smaland uitstrekten. In die dagen had de stad met haar landen rijen op een open gehakte plaats in het bos gelegen. En de bomen hadden er omheen gestaan en haar beschut. Maar toen was het bos omgehakt en niet alleen dat wat de dichtste bij stond, maar de bossen in de hele streek. Ja, in heel Halland waren vernieuwd. Men zei dat de boeren in Brendane er eerst blij om waren, dat ze van dat bos af waren. Nu konden zij hun akkers steeds verder uitbreiden en hun vee laten wijden op openvelden, waar het gemakkelijk om worden gehoed. Deze engenen klaagden er wel over dat het nooit meer stilweer was. Nu de bomen niet langer de wind tegenhielden en anderen jammerden erover dat ze heel naar Smaland om brandhout moesten. Maar toch was er niemand die in ernst ontevreden was. Niemand dacht dat het gevaarlijk kon zijn, dat het bos weg was. Maar de stad Brendane lag zoals hierboven gezegd is, vlak bij de zee en de grote akkers trekten zich tot heel bij het water uit. En nu wordt er verteld dat enige jaren nadat het bos was omgehakt de storm op een herfstdag een paar verdoordig grasbosjes los rukte, beneden aan het strand. Onder het gras lag fijn licht seezand. Dat bestond bijna uit niets anders dan mosselschelpen en slakkenhuisjes, die tot het allerfijnse stof waren gemalen in de grote molen van de zee en ze werden door de wind opgenomen en begonnen rond te stuiven. Van dat ogenblik was het alsof de wind het strand niet meer met rust kon laten. De grasbosjes droogden uit, nu het bostenvocht niet meer vast hield en ze werden het ene na het andere door de wind weggerukt. Op die manier kwam er steeds meer zand voor de dag, dat meeging met de storm. Het stoof op in de lucht, dansten een poos rond en viel neer in harde witte wolken, ongeveer als fijne sneeuw. Toen de boeren in Brandane dat spelletje voor het eerst zagen vonden ze daar geen kwaad in, maar het volgende voorjaar merkte ze dat de akkers die het dichtst bij de zee lagen met zand waren bedekt. Het was maar een dun laagjesand en het scheen aan de fruitbaarheid niet erg te hinderen. Maar die hele zomer werd buitengewoon droog en winderig. Het koren kon niet groeien, het verdorden en verschrompelde, de aarde lag onder de planten droog als zwam en iedere dag dreef de wind hele wolken omhoog en voerden ze weg. Maar onder die dunne aardlaag lag weer dat lichte zee zand. Fijn als mail, klaar om met de wind rond te dansen. En toen de zomer voorbij was, had de storm hele grote velden om mee te spelen. In de stad Brandane zaten de boeren en zagen hoe hij de zandmassa's oplichten. Ze naar de hemel deed stuiven, zo rondwervelde en neergooide in hopen en bergjes, die hij de andere dag weer verplaatste en vervormde. Elk jaar verzandde de wind meer velden. En de boeren kregen telkens minder grond te bebouwen. Ze streden wel met het zand, ze zetten schuttingen en maakten dijken, maar niets scheen te helpen. Als ze ploegden in echten, was het alsof ze de wind hielpen het zand op te zwepen. En als zij de grond met rust lieten, verzanden die zo dat er geen grasprietje goeie kon. En het was niet genoeg dat het stuif zand de akkers bedierf. Er kwam geen eind aan de last die het gaf. Het lag in hopen op de drempel in de morgen, als men de huisdeur opendeet. Het strimde de mensen in het gezicht als ze uitgingen. Het stoof door de schoorsteen en viel in het eten. En het lag in zulke dikke lagen op wegen en paden, dat het rijden en lopen vreselijk vermoeiend werd. Spoordag konden de stadsbewoners het niet meer uithouden. Na een paar jaar braken een paar van hen hun huizen af en bouwden ze verder op het land weer op. Ieder voorjaar verhuizen er zo enigen. En eindelijk bleef er maar één hoeve over van de hele stad. Nu verwacht de men natuurlijk dat ook die hoeve niet lang midden in de velden met stuif zand zou blijven staan. Maar dat deed ze toch. De boer die de hoeve bezat, was één van die mensen die zich niet laten wegjagen. Het was niet omdat hij de streek zo lief had, dat hij nergens anders zou kunnen aarden, dat hij niet van woonplaats wilde veranderen. Maar hij kon niet verdragen dat hij gedwongen zou worden te verhuizen. Hij wilde liever blijven waar hij was en het zand bestrijden. Later ging het zo dat zijn zoon en alle die na hem in het bezit van de tuin kwamen dezelfde aard hadden. Ze wilden er niet van horen dat het zand hen zou dwingen door hoeven te verplaatsen zolang zij nog een spaar konden opheffen om het weg te graven. En het was geen lichte strijd die zij te voeren hadden. Vooral omdat niemand hun leerde hoe zij die voeren moesten. Niemand zei hun hoe zij het zand moesten vastmaken zodat er stil bleef liggen. Ze vernoegden zich met het zetten van omheiningen om de akkers heen die je dichtst bij het woonhuis lagen, om tenminste die te kunnen bewaren. De mensen daar bekommerden er zich niet om dat zij ter wille van hun arknekkigheid in armoede moesten leven. Zij stelden boven alles hun onwill om zich te laten verdrijven. In plaats van de grote kudden die ze vroeger bezaten, hadden ze nog maar een paar koeien en een enkelpaard. Maar, zolang ze die onderhouden konden, waren ze nog bij machten stand te houden. Wat hen steunde, was het gevoel dat zij in aanzien stegen door de strijd die ze voerden. De mensen vonden het flink dat ze zich niet die te verdrijven. En als de boer van Brandane zich op een volksbeenkomst vertoonde, waren er altijd die omkeken om de man te zien, die de kracht had het in het stuifzand vol te houden. Maar honderd jaar geleden, toen de strijd tussen het zand en de mensen op zijn hoogst was, scheen het op eens als of het zand het zou winnen. De boer van Brandane stierde plotseling in de kracht van zijn leven en de zoon die hij nalied, was niet ouder dan vijftien jaar en kwam onder volgedij van zijn moeder. Dus nu was zij het die de strijd tegen het zand hoest voortzetten. En hoewel zij zich tot die tijd toe goed had gehouden, was er niemand die geloofde dat ze volhardig genoeg zou hebben om tegen zulkeen vijand te strijden. De zoon heette Sigurd. Hij leek op zijn moeder die blond en mooi was. Hij is geen opgeruimte zijn van aard, even als zij. Maar zolang zijn vader leefde, had deze al zijn bekommeringen met hem gedeeld, zodat hij wel wat heel gedrukt was geworden en te ernstig voor zijn leeftijd. Hij kon het goed met zijn moeder vinden. Zij waren er over eens dat zij zouden proberen het op Brandane uit te houden en zich niet minder te tonen dan de vorige eigenaars. Toen de boer van Brandane in jaren dood was, kwam er een nieuwe knecht op de hoever. Sigurd had hem niet gezien voor hij in de herfst kwam. De huismoeder had hem op een bruiloft ontmoet in de afgelopen zomer en zij had hem dadelijk gehuurd zonder er met haar zoon over te spreken. De knecht heette Jan. Hij was lang en tenger, zag bleek en had sterk rood haar en zwarte ogen. De moeder ontving hem bijzonder vriendelijk. Toen hij kwam, was er groot feest aangericht. Griesmilkoek, versbrood, vers gekarnde boter, kaas, worst en brandewijn. Er lag een wit tafellaken op tafel als op feestdagen. De jongen had akelig veel. En Sigurd vond het vreemd dat hij tonen wou dat hij hongerig op de hoever kwam. Onder de maaltijd en daarna sprak hij onophouderlijk, zijn mond stond geen ogenblik stil. Hij was heel grappig en de moeder en de dienstboden hadden alles op plezier dat ze soms slap van lachen waren. Sigurd keek hem aanhoudend aan. Die hele avond, maar hij lachte niet. De knecht ging een ogenblik in de stal om het par te verzorgen en dat nam de moeder waar om Sigurd te vragen hoe hij de nieuw aangekomenen vond. Sigurd wist dat zijn moeder heel blij zou zijn als hij antwoordde dat hij met hem was ingenomen. Maar dat kon hij niet over zich verkrijgen. Is hij niet een tater, volg hij. Hij antwoordde de moeder. Waarom zou hij een tater zijn? Weet je niet dat de taters donker zijn? En deze heeft Inbas rood haar. Ja, maar hij heeft silveren knopen aan zijn vest. Dat kan hij toch wel hebben. Zonder een tater te wezen, zei de moeder en scheen verdrietig te zijn. De volgende dagen was Sigurd veel met de nieuwe knecht samen. En was hij ook van zijn afkomst dacht, hij kon niet ontkennen dat hij goed werkte. Hij was zo flink dat hij in één dag meer deed dan de vorige knecht in vier. En hij was zo gewillig dat hij meer werk verrichtte dan men van hem verwachten. Niet alleen hakte hij brandhout klein in de schuur, maar hij bracht het ook in huis. Er was een luik in de schuur dat jaren langsgeef aan een scharnier had gehangen, zonder dat iemand erop gelet had. Maar nu werd het in orde gemaakt. Hij smeerde, oude roesten gesloten, zet de ringen om het brouwvat en stopte zo gevuldigde gaten in de schuttingen. En al het werk ging onder scherz en gebabbel. Het was niet te ontkennen dat het veel gezelliger in huis was geworden sinds hij gekomen was. Er stond een oude koffieketel op een plank in de grote kamer in Brendane die al jarenlang niet gebruikt had kunnen worden. Op een dag vroeg Sigurd aan Jan of hij die niet in orde kon maken. Ja, dat denk ik wel. Laat er mij maar eens zien, zei Jan. De huismoeder nam de ketel van de plank en rijkte die Jan over. Maar gaf hem meteen een wenk. Jan nam de deksel van de ketel, keek erin en zette hem haast er weer neer. Die moeten we laten maken. Als er een status voorbij komen, zei hij, er merkeert niets aan dan dat hij vertind moet worden. Sigurd voelde een grote verlichting bij die woorden van Jan. Hij wist dat alle taters ketels en pannenkonden vertinnen. En als Jan die kunst niet verstond, was hij zeker geen tater. De jongen had niet kunnen laten zich aan de knecht te hechten. En hij was blij dat Jan geen tater was, zodat hij op de hoefen kon blijven. Maar een paar dagen later werd Sigurd weer ongerust. Want toen begon Jan viool te spelen. De huismoeder had er over gesproken. Hoe vaak en hoe mooi zij in haar jeugd viool had horen spelen. En toen had Jan zijn viool gehaald en was begonnen te spelen. Eerst had hij langzaam en onzeker gespeeld, als of hij die kunst niet goed verstond. Maar opeens had hij het hoofd achterover gebogen. Zijn ogen waren begonnen te schitteren. En de strijkstok ging met kracht en vaart over de snaren. Het bleek dat hij een meesterlijk speler was. Toen hij goed aan de gang was, konden de vrouwen niet stil blijven zitten. Maar begonnen te dansen. Sigurd daarin tegen zat onbeweegelijk en luisterde maar. Hij had nooit tevoren, goed horen spelen. En hij genoot zo van de muziek dat hij niet wilde dansen, maar alleen de muziek in zich opnemen. Maar terwijl hij daar zat te luisteren, overkwam hem iets vreemd. Een duistere herinnering dook in hem op. En verstoorde zijn genot. Hij zag voor zich een tatertroep, zoals die gewonelijk door het land trok. Ze kwamen hun hoeven binnenrijden, een paar grote wagens, die alleen met een paar hopenvolder schenig geladen te zijn. En door ellendige, uitgehongende paarden, werden getrokken. En met de wagens kwamen lange maagere mannen, met gezichten vol schammen en dit tekens. Lelijke vrouwen met geel vel. En een eindeloos aantal kinderen met zwarte ogen die overal rondsprongen. En om alles bedoeld in wat ze zagen. Vader was niet thuis geweest. En ze hadden moederbank gemaakt en haar gedwongen hun alles te geven wat ze begeerden. Ze had hun eten, brandewijn, hoi, vol en kleren moeten geven. Zodat, toen ze eindelijk weg waren, het huis als uitgeplunderd was. En dat alles kwam hem nu weer voor de geest. Nu Jan speelde. Hij zocht zich aan die herinnering te ontworstelen. Maar er was iets in die muziek wat hem aan de schellen schrevende, vagebonden stemmen herinnerde. Een paar dagen later kwam Sigurd haast er in de grote kamer waar zijn moeder zat te spinnen. Nu moet ik u zeggen dat Jan toch een tater is, zei hij. De moeder boog zich wat meer voorover, maar hield niet op met spinnen. Nee, wat zeg je, antwoorden zij. Dat is een wonderlijk nieuwtje. Er was iets in haar toon als of ze hem voor de gek hield. Daar kwam zo pas een wagen vol taters voorbij. Toen Jan en ik op de plaat stonden. Ze riep Jan iets toe en hij antwoordde hun. Het is toch zeker niet verboden met taters te spreken, zei de moeder. En scheen niet het minste belang in dat bericht te stellen. Nee, maar ze riep hem iets toe in hun eigen taal. En hij antwoordde. Ik kon er geen woord van verstaan. En nu denk je zeker dat Jan, omdat hij de tatertaal verstaat, nu ook zelf een tater moet zijn, zei de moeder op de meest onbezorgde toon van de wereld en zonder met haar werk op te houden. Geloof je het dan ook niet, vroeg die jongen. Hij was er verbaasd over dat de moeder dit zo kalm opnam. Moet u hem niet wegsturen, vroeg hij weer, want hij had altijd gehoord dat het onmogelijk was een tater in dienst te hebben. Hij herinnerde zich de wanhoop van zijn vader toen de taters er geweest waren en hij het huis uitgeplunderd had gevonden bij zijn thuiskomst. Ik dacht dat deze hoeve al genoeg te leiden had, zei hij. Ik dacht dat het zand al erg genoeg was. Moeten nu de taters ook nog over ons komen. Later in de avond had de vader Sigurd bij zich geroepen. Hij had hem tussen zijn knier gezet en was begonnen met hem over de taters te spreken. Onthoud nu wat ik je zeg, zei hij, en vergeet dat nooit. Je moet ervoor oppassen dat je nooit iets met taters te maken hebt, want ze zijn niet als wij en dat woorden ze ook nooit. Ze hebben iets van wilden in zich, zodat ze het niet kunnen uithouden onder één dak te wonen, maar vaak langs de weg moeten zwerven. Ze kunnen nooit zo tam worden dat ze behoorlijk werk kunnen doen, maar ze willen levend van paarden ruilen en kaart spelen, als ze niet bedelen of kleinigheden stelen. En als een tater ooit zo ver komt dat hij werkt, dan zul je zien dat hij nooit wat nieuws maakt. Hij zal alleen maar oude dingen opplappen en opknappen. Sigurd zag zijn vader duidelijk voor zich, zoals hij was toen hij dat zei. Hij was heel ernstig geweest en zijn woorden hadden zwaar en dreigend geklonken. Onthoud nu dat je nooit op een tater vertrouwen moet, want ze horen niet tot onze stam en ze zullen ons altijd in de steek laten. Ze zijn meer verwand met heksen en stroomgeesten dan met ons. Daarom kunnen ze beter voorspellen en viool spelen dan wij, maar daarom kunnen ze ook nooit eerlijke Christen mensen worden. Ze lijken ook daarin op het heksevolk, dat ze graag de dorpen insluipen en vleien en zich indringen zodat ze in dienst komen bij ons boeren en met onze dochters trouwen en zo land eigenaars worden, maar we de familie die er één in huis krijgt. Want volg of laat krijgt de hekserij macht over hem. Ze kunnen nog zo hun best doen, maar eindelijk verknoeien en bederven ze alles en brengen ellende over allen die op hen vertrouwd hebben. Siegward stond zwijgend naar zijn moeder en dacht aan dit alles. Zij zweeg ook en aarzelde met haar antwoord. Het is het beste dat u Jan zo graam mogelijk wegzent, drong hij het nog eens aan. Nu liet de moeder haar werk rusten. Ze hief het hoofd op en zag Siegward diep in de ogen. Het kan mij niet schelen van wat voor stam Jan is, zei ze. Ik ga met hem trouwen. Aanstaande vrijdag gaan we naar de dominee en zullen aanteken hem. Siegward werd ijskoud. Maar wat hem nu het meest pijn deed, was dat hij buiten alles was gehouden. En dat zijn moeder alles al bepaald had. Zonder te vragen wat hij ervan dacht. Als u alles al samen in Noorden hebt gemaakt, hoef ik ook niets meer te zeggen paste hij uit. Keerde zich om en wilde de kamer uitgaan. Maar toen hij de deur open deed, stond hij tegenover de knecht. Jan kwam de kamer in met iets vreselijk droevers en sombers over zich. De meest hopeloze smart stond op zijn gezichten deze. Ik hoor dat Siegward mij weg wil hebben. Omdat ik het tater ben, zei hij. En ging op de huismoeder toe, werd uitgestrekt de hand, als om afscheid te nemen. Voor mij blijft niet anders over dan weer langs de weg te zwerven. Je hoeft je aan Siegward niet te stoeren, zei de huismoeder. Ik heb hem gezegd dat we van plan zijn naar de dominee te gaan om aan te tekenen. Daar kunnen we niet aan denken, zei de knecht. Hij zonk op een bank neer, als of hij geen kracht had, zich op de been te houden. Kijk strak naar de vloer en sloeg met de muts tegen de hand. Het helpt niet. Of je al probeert eruit te komen, zei hij. Je kunt je uiterste best doen. Je kunt het bloed uit je vingers werken. Je wordt toch teruggestoten. Hij, die van boeren afstand, kan nooit begrijpen wat het zeggen wil. Niets dan een vagebondwagen te hebben geerft. Voor mij is geen redding. Ik moet weer levend van paarden ruilen en ketels vertinnen. Nu kwam de huismoeder op de knech toe. Ik heb gezien hoe je je best hebt gedaan, zei ze. Ik geloof dat Siegward het ook heeft gezien. Ik denk dat hij grootmoeder genoeg is om op je te vertrouwen. Nee, dat kun je niet verlangen, zei de knecht. Maar in ieder geval heb ik voorlopig te bevelen, ging de huismoeder voort. Maar ik kan hier geen dag blijven tegen Siegards wil, antwoordde Jan. De hoeven is toch van hem. En het zou maar verwijdering geven tussen hem en u als ik bleef. Er volgde een lange post tilte nadat Jan dit gezegd had. Siegward begreep dat zijn moeder nu verwachtte dat hij Jan zou vragen te blijven. En zelf was hij zo bewogen door zijn woorden dat hij zeer geneigd was dat te doen. Maar toen dacht hij aan wat zijn vader van de Taters had gezegd. En hij voelde zulke strijd en onrust in zijn hart dat hij niets kon zeggen. Hij zou willen weten of er ook onder de Taters niet een eerlijke flinke man kon wezen. En of Jan niet een heel andere mens was dan al de andere. Jan zat daar heel stil. Hij sloeg niet meer met de muts tegen de hand. Hij zat somber voor zich uit te staren als of hij een eindeloze ruimte vol ongeluk overzag. Toen verbrakte moeder de stilte. Ik weet wat je voor een man zou geworden zijn als je hier bij ons had kunnen blijven, zei ze. En ik wil niet dat je weer een ellende zult verzinken. Daarom wil ik je volgen waar je ook heen gaat. Dat mocht u nooit doen, riep de knech dadelijk. Zou het u als de vrouw van een vagebond rondswerven? U die de vrouw van een boer is geweest? Daar moet ik maar aan wennen als je vindt dat je niet hier kunt blijven. Nee, dat doe ik nooit. Pakst het de knecht uit. Ik dank u omdat u dat doen wilt. Maar ik wil u niet meeslepen in het ongeluk. Siegurt zweeg nog altijd, maar nu begon hij zich bijna over zichzelf te schamen. De beide anderen waren bereid tot al wat goed en edel was. En hij was hard en wantrouwend. Eindelijk stond de tater op, ging op Siegurt toe en rijkte hem de hand. Goedendag dan, Siegurt, zei hij. Je moet niet denken dat ik boos op je ben. Je hebt zeker zoveel kwaad van ons, taters gehoord, dat ik wel begrijp kan dat je geen groets verwacht kunt van een van ons. Siegurt nam zijn hand niet aan en zij ook niets. Hij was nu zo overweldigd door een edelmoedigheid en zo beschaamd over zijn eigen hardheid dat hij voelde dat hij op het punt stond in tranen uit te barsten. Maar hij wilde niet dat iemand hem zou zien schrijden. En hij vloog naar de deur, maar al in de gang verloor hij zijn zelfbeheersing. En hij schrijdde luid. De volgende dag was Siegurt heel stil en sprak niet. Hij zat op de eikendrempel van het voorhuis zonder iets te doen. Jan was bezig op de hoeven. En de jonge volgde hem met de ogen, maar hij ging niet naar hem toe. Jan riep hem bij zich en sprak vriendelijk en opgewekt tegen hem, zoals gewoondelijk. Siegurt was daar blij om. En van toen af was hij de hele dag bij hem. Zijn moeder was ook vriendelijk voor hem, maar daar scheen hij niet zoveel om te geven. Het was alsof hij iemand was die niet meer dan één tegelijk kon liefhebben. En alle liefde die hij vroegen voor zijn moeder had, scheen hij nu op Jan overgedragen te hebben. Het was duidelijk dat Siegurt zich niet meer tegen het huwelijk verzette. Het werd afgekondigd en de bruiloft werd gevierd, zoals het plan was. Het was een stille bruiloft. Alleen de naaste buren waren genodigd en niemand van Jan's familie. Jan zelf was heel ernstig. Hij vroegte zich niet bij de jongelij, maar zat rustig te praten met ouderen mannen. De mensen begonnen goed over hem te denken en op weg naar huis, na de bruiloft, zeiden enkelen dat het misschien toch mogelijk was dat een tater een behoorlijk arbeidsaam man kon worden. Toen Jan een paar weken getrouwd geweest was, begonnen hij en Siegurt op een dag een nieuwe puttegraven. Toen zij dieper in de grond groeven vonden ze verschijnen in verschillende aardlagen. Bovenop lag een dunne korst vruchtbare aarde daaronder een laag zeezand en daaronder grofgrind en klei. Nu en dan stoot ze op oude messen en sleutels. De jaren geleden in de grond begraven waren. Hoe verder het werk kwam, hoe meer plezier zij erin kregen. Ze spitten zo hard ze konden om te zien wat ze nog meer zouden vinden en schersten er samen over dat ze nog wel goud en zilver zouden opgraven. Toen ze nog een paar elk dieper waren gekomen vonden ze vrzeezand en daaronder een nieuw soort klei. Zodra Jan die zag, gaf hij een schreeuw, boog zich neer en nam er wat van op dat hij tussen de vingers kneep. Eindelijk proefde hij het ook. Zij ik het niet dat we goud zouden vinden, barste hij uit. Wat heb je dan gevonden? Vroeg Sigurd. Ik zeg niets, voordat ik zeker van mijn zaak ben, antwoordde de tater. Op datzelfde oogomlik kwam de huismoeder en riep Jan. Je moet boven komen en mij helpen Jan, zei ze. Jan en Sigurd keken tegelijk over de rand van de put en zagen dat een paar gewone vagemondwagens door hoeven waren opgereden. De bronze kleuren gemannen met schrammen en dittegens in het gezicht. De lelijke vrouwen en de schreeuwende woesten kinderen waren er ook. Sigurd werd bang toen hij ze zag en hij meemde dat ook Jan's gezicht somber werd. Kun je ze niet wegjagen Jan? Vroeg de huismoeder bekommerd. Dat gaat niet best, zei Jan lachend. Het zijn vader en moeder en mijn boers en zusters die komen zien hoe het me gaat. Hij sprong uit de groeven en ging de aangekomenen tegemoet. Er was nog iets aarzelends over zijn houding, maar hoe dichter hij bij zijn familie kwam, hoe harder hij liep en toen hij midden tussen hen in stond, sloeg hij de armen uit en deed een uitroep als iemand die uit een gevangenis gekomen is. Hij werd zo uitgelaten blij dat hij allerlei dwaasheden beging. Met een sprong stond hij op de rug van een van de paarden, balanceerde daar een poosje en vloog weer naar beneden. Hij begon te worstelen met zijn oudste broeder en een ogenblik daarna was hij midden in de kindertroep. Weerp zich op de grond en stoeide met al dat wilde jongegoed. Het was de hele dag feest. Jan deed bijna niets anders dan Fiol spelen. Het werd een groot drink gelach, maar Jan dronk zelf niet veel. Hij speelde alleen maar. Tegen de avond begon het dansen en Jan danste mee, maar hij speelde ondertussen door. Sigurd zat in de kamer. Hij vond de andere taters evenakelijk als vroeger, maar hij kon de lust niet weerstaan naar Jan te kijken en hem te horen spelen. En noem langer hij luisterde hoe lichter en zorgenlozer hij zich voelde. Het was als of hij nu voor het allereerst begon te begrijpen dat het leven prettig kon zijn. Het had hem altijd gedrukt en bezwaard dat hij met het zand moest rijden. Hij evenal zijn voorvaderen, dat hij de hoeven moest zien in stand te houden. Hij evenal zij, maar omdat je eens een enkele keer blij was, hoefde je de hoeven toch niet te vergeten. Later liep het zo vreemd dat Jan de tater er nooit weer aan toe kwam de put verder te graven. De volgende dag, toen zijn familie vertrokken was, ging hij slapen en toen hij laat op de middag wakker werd, stond daar een man met een boodschap van de rijkste boer in de gemeente. Het was een verzoek of Jan hem wou komen helpen. Hij zou de bruiloft van zijn dochter vieren, maar de speelman die hij aangenomen had, was ziek geworden en nu had hij het huis vol mensen, die er naar verlangden te kunnen dansen. Maar er was geen speelman. Jan ging mee en Siegurt ook. Ze bleven drie dagen weg. Toen ze terugkwamen waren ze moe en lusteloos en konden niet aan het werk komen. Siegurt had gedanst en gedronken, meegedaan aan allerlei spelen en gescherchtst. Hij liep rond als in een roes en kon maar niet bekomen van zijn verbazing over de ontdekking dat het leven zo heerlijk kon zijn. Het scheen wel voorbeschikt dat telkens als zij er over spraken weer aan de putten beginnen en gasten moesten komen. Meestal waren het familieleden van Jan. Hij scheen verwant te zijn aan alle taters die in Halland woonden. En allen ontving hij zo goed als hij maar kon. Dat verminderde de voorraad in de provisiekamer en op de koren zolder niet weinig. En als Jan met zijn vrouw en Siegurt alleen was, klaagde hij erover. Dat zijn eigen familie hem aan de bedelstaf bracht. Maar als ze kwamen, aarizelde hij nooit, ze met de meeste gastvrijheid te ontvangen. Nu en dan verleidden ze hem tot kaart spelen. En eens gelukte het een tater met spelen een koe van hem te winnen. Aan zijn vrouw en Siegurt zei hij dat hij de koe had verkocht. Maar door anderen kwamen zij te weten hoe het eigenlijk gegaan was. De koe was zo wat alles wat Siegurt bezat. En toen hij hoorde dat Jan haar verspeeld had, werd hij heel boos. Het was als of dit opeens zijn ogen opende, zodat hij zag hoe het met de hoeven stond. Brandane was immers al zo arm, dat de grootste spaarzaamheid nodig was om daar te kunnen leven. Maar nog armer was het geworden onder het beheer van Jan, de tater. Het kwam Siegurt voor dat het hele laatste jaar als in een droom was voorbij gegaan. Nu zag hij hoe de akkers voor zand waren. Er was nauwelijks meer een die bruikbaar was. In het voorjaar had Jan in het kale zand gezeid en waar een paar halmpjes waren opgekomen. Heel Siegurt's vaderlijk erfdeel was bijna verspeeld. Siegurt ging de kamer binnen om met Jan te spreken. Maar Jan stond te spelen. En Siegurt kwam er niet toe zijn spel af te breken, maar zat met een bezwaard hart te luisteren. Zoals altijd werd hij langzamerhand calmer toen hij Jan hoorde spelen. Hij dacht aan het strengen, zware leven dat zij hadden geleid voordat tater in huis was gekomen. En hij vroeg zich af of hij zelf dat opnieuw zou willen beginnen. Plotseling hield Jan met spelen op. Zeg me nu één ding, Siegurt, zei hij, met ongewoon vriendelijke stem. Wil je dat ik wegga en jou en wat je bezit met rust laat? Siegurt was helemaal verbluffend, want hij had er juist over zitten denken hoe hij hem wegkrijgen zou. Hij kon niet antwoorden. Zeg maar één enkel woord als je me kwijt wilt wezen, zei Jan. Toen voelde Siegurt dat zijn hart in eenkromp bij de gedachten dat Jan en hij zou de scheiden. Nee, ik wil liever dat je hier blijft, zei hij. Stel mij er dan niet verantwoordelijk voor hoe het met je erf wil gaat, zei Jan. Want wat ik je nu aanbood, was eerlijk gemeent. Het duurde ook niet heel lang voor de tijd kwam dat Siegurt er met de vagebondwagen op uit moest trekken. Er was geen eten meer in de provisiekamer, geen volk meer in de dienstbodekamer, geen koe in de schuur. Er was niets meer dan een boerenwagen en een paard, want dat had Jan niet weg willen doen. Toen ze op een dag niets meer hadden om van te leven, spandde Jan het paard voor de wagen, laden die vol potten en pannen, oude deken zijn kussens en legde er ook zijn werktuigen voor het vertinnen in. Eindelijk riep hij zijn vrouw. Ze kwam naar buiten met een kindje op de arm en ging op de lading zitten. Siegurt had geen deel genomen aan al die toebereidselen. Hij zat er onbewegelijk na te kijken hoe de anderen zich klaarmakten voor de reis. Hoor het ook gaat, ik zal de hoeven niet verlaten, dacht hij. Als zou ik hier doodhongeren, ik zal hier blijven tot het laatste toe. Zijn moeder en Jan schelen het ook als een uitgemaakte zaak te beschouwen dat hij zou achterblijven. Geen van hen sprak er ook meer een enkel woord over dat hij mee zou gaan. Maar al na mate, het ogenlijk van hun vertrek nadelde, voelde Siegurt zich meer ellendig en beklemt. Hij liet hen toch afscheid nemen en van de hoeven wegrijden, zonder zich te bewegen. Toen de wagen het hek uitreed, kwam de angst voor de eenzaamheid met aller kracht over Siegurt en hij greep met beide handen de bank vast, waar hij op zat, om zich te bedwingen en hen niet achterna te vliegen. Op datzelfde ogenblik keerde Jan zich nog eens om en zag Siegurt aan. Siegurt stond op en toen Jan dat merkte, begon hij hem te wenken. En met een paar grote sprongen was Siegurt bij de wagen en er bovenop. Daarna ging Siegurt een paar jaar mee met Jan op zijn reizen door het land. Ze trok een meestal op deze manier voort, dat Jan en Siegurt naast de wagen liepen maar de vrouw en het kind reden. Als ze in de nabijheid van een hoever kwamen, hielden zij stil aan de kant van de weg. Siegurt's moeder ging dan naar het huis en bedelde om eten en koren en vroeg of er ook koperend ketels waren die vertint moesten worden, maar de mannen bleven bij de wagen. Het moeilijkst was nachts onderdak te komen. Vaak waren ze gedworen onder de blote hemel te overnachten, maar daar wenden zij ook spoedig aan. Waar er maar markt gehouden werd of het diep in Smaland was of ver in het zuiden van Schaanen, zij zorgden dat ze erbij waren. Dan ontmoeten ze hele troepen van andere zwervers en in een gezelschap leefden ze dan een lustig leventje. Dagenlang, Jan dronk veel op zulke marktdagen en Siegurt wenden zich ook aan het drinken. Omen bij Kerstmis, als het al koud werd, heelden ze gewonelijk met zwerven op en keerden naar Brendane terug. Daar bleven zij zolang er nog iets over was van de levensmiddelen die ze op reis hadden bijeen gebedeld. Daarna trokken zij er weer op uit. Dit leven hadden de taters geleid van de tijd af dat ze in Zweden waren gekomen en Jan begeerde niets beters dan dat voor te zetten. Hij zei nu telkens dat het een dwaazheid van hem was geweest te proberen zich ergens te vestigen. Hij moest vrij zijn. Hij moest in alle tijden kunnen gaan waar hij wilde. Het scheen op, als of zelfs Siegurt de vrede was en of de vriendschap tussen hem en Jan steeds even groot bleef. Toch was er een en ander dat er op wees dat Siegurt door een innerlijke onrust werd friteerd. Hij dronk veel, niet als iemand die van drinken houdt, maar als of hij alleen dronk om een groot verdriet te dempen. Hij was ook prikkelbaar geworden en de minste aanleiding kon hem heverboos maken. Terwijl ze heen en weer trokken door Halland, zagen ze vaak grote veldestuifzand en dan werd Siegurt altijd zwaarmoedig. Op een dag, toen ze over zulke eindeloos zandveld trokken, zei Jan, hier was vroeger bos, dat heb ik mijn vader horen vertellen. Het is toch vreemd dat alles over woest kon worden. De mensen die tegen het zand hadden moeten strijden, zijn zeker weg gegaan en hebben het land aan zijn lot overgelaten. Antwoordde Siegurt bitter. Denk je dat, zei Jan heftig? Dan wil ik je wel zeggen dat je naar huis kunt gaan en het zand van je akkers halen. Niemand houdt je hier. Je weet wel dat ik niet meer naar huis kan gaan om te werken, zei Siegurt weer. Ik ben nu bijna een evengoede tater als jij. Ik houd van brandewijn en kaart spelen en ik wil niets uitvoeren. Ik ben nu helemaal zoals je me hebben wilt. Op een andere dag waren zij op een weg gekomen die langs de kant van een groot zandvlek liep. Heer had men geprobeerd het zand vast te leggen en er waren een massa dennebompjes gezeit. Eén daarvan groeide vlak aan de kant van de weg en toen Jan er voorbij kwam schopte hij het om met zijn voet. Wat doe je daar voor Siegurt scherp? Hij fronste het voorhoofd en zag er uit als of hij lust had de tater aan te vallen. Ik schopte dat plantje om en ik zou grote lust hebben al die andere ook om te schoppen. Wat zou je daar nu aan hebben voor Siegurt? Ik weet niet hoe het komt, zei Jan. Maar in de landen waar grote kale velden zijn en wij de openhijden daar zijn de taters graag. Maar waar de boeren vooruit komen en zaaien en zich vestigen, daar kunnen wij het op de duur niet uithouden. Dat kan wel wezen, zei Siegurt, maar je zult toch dat dennebompje weer in de grond zetten. Jan scheen bijna niet te begrijpen wat hij bedoelde. Hij stond maar voor zich uit te kijken. Zet dat weer in de grond, anders zul je een zien wat er gebeurt als ik meer dan jaren gehoord, schreeuwde Siegurt. Jan bukte zich en zette het boompje weer in de grond. Toen hij op stond zag hij Siegurt aan met een false uitdrukking op zijn gezicht, maar hij zei niets. Siegurt's buren verwonderden er zich sterk over, dat hij, die van zulke goede familie was, het bij de taters kon uithouden en vele verwachten dat hij van hen zou weggaan als hij meer dan jaren werd. Maar als dat zijn bedoeling geweest was, kon hij die toch niet in uitvoer brengen, want op dezelfde dag dat hij meer dan jaren werd, nam en hem gevangen voor Diefstall. Hij was met zijn moeder en Jan op een gewone zwerftocht uit, en smorgens had Jan Siegurt gewekt en hem gevraagd die dag de wagen voor hem te rijden omdat Jan op een feest moest spelen bij de dans. Als je niet al te hard rijdt, zal ik je morgen wel bij tijds inhalen. Siegurt liep over allerlei te denken die dag, terwijl hij zo langs de weg stond. Vroeger had hij zichzelf proberen wijs te maken dat hij het werk van zijn vader weer zou opnemen als hij meer dan jaren werd, maar nu voelde hij dat hij er geen kracht toe had. De hele hove lag nu onder het zand. Geen voetbreed, grond was meer vrij en om het woonhuis lagen de zandhopen hoog tegen de muur op. Hij begreep niet wat hij thuis nog zou uitvoeren. Wat hielp het werk te verspillen aan een hopeloze zaak. Nauwelijks had Siegurt besloten de hoeven aan haar lot over te laten of hij werd door een paar vreemde mannen aangeroepen. Hij hield stil en ze kwamen naar hem toe en bekeken zijn paard. Het was een nieuw paard. Jan was er de vorige avond mee aangekomen en had Siegurt gezegd dat hij het van een boer in vrills, aas had gekocht. Nu bleek het dat het paard gestoden was en Siegurt, die er mee reed, werd gevangen genomen als paardedief. Siegurt werd niet erg ongerust over die aanklacht. Hij kon een hele massa mensen als getuigen aangeroepen dat hij de vorige dag niet in vrills, aas was geweest. Hij ging zonder tegenstand in arrest en was er zeker van dat hij zou worden vrijgesproken zodra zijn zaak behandeld werd. Het eerste wat Siegurt zag, toen hij de rechtscel binnenkwam, was Jan, die daar midden tussen een hele bende tater zat. Jan is hier gekomen om mij te helpen, dacht hij, want hij wist dat al die mannen gezien hadden waar hij was geweest op de dag dat de diefstal had plaatsgehaald. Maar toen later de getuigen werden opgeroepen en getuigen is aflegden, bleek het dat de een naar de ander hem had gezien op de weg naar vrills, aas. Ja, zelfs slag bij de stad. Veden waren naar midden in de nacht tegen gekomen. Toen hij met het gestoden paard was komen aanrijden. Jan zelf hoefde niet te getuigen, maar Siegurt verwacht al door dat hij op een of andere manier zou ingrijpen en een eind aan al die onwaarheid maken. Maar Jan deed niets om hem te helpen te komen. En na mate de zaak bedenkelijker voor Siegurt werd, kreeg Jan's gezicht meer en meer een uitdrukking van diepe smart. Eens ontmoeten hun ogen elkaar, en toen zag Jan Siegurt aan, zoals een goede vader een ontaarde zoon aanziet, die op de verkeerde weg gekomen is. Toen Siegurt die blik ontmoeten, was hij eerst als versteent, maar korte na speelde er een glimlach om zijn lippen. Hij had gezien dat alles wat er op Jan's gezicht te deze stond, leugen was. Hij had gezien dat Jan blij was, dat het Jan was, die hem had doen gevangen nemen, en dat Jan bewerkte dat hij veroordeeld werd. Maar het vreemde was, dat toen Siegurt dit alles helder in zag, er een gevoel van blijdschap door zijn hele ziel ging. Hij was verbaasd over zichzelf, omdat hij het zo voelde. Hij begreep dat hij tot verschillende jaren dwangarbeid zou worden veroordeeld, maar hij voelde zich als iemand die de vrijheid terug krijgt. Toen Siegurt naar de gevangenis teruggebracht en daar alleen gelaten was, voelde hij dat hij plotseling een andere mens was geworden. Van het ogenblik af dat hij Jan de tater doorzien had, en het hem duidelijk geworden was, dat hij in het diepst van zijn ziel, false en hard was, werd hij uit een jarenlange betovering verlost. Hij was in de macht van een ander geweest, en er was vreugde in zijn ziel omdat hij nu weer vrij zou zijn. Maar op hetzelfde ogenblik dat hij op die manier wakker werd, zag hij ook zichzelf. Zoals hij was geweest, en hij schrikte daar hever van. Toen Siegurt, de volgende keer voor het gerecht werd gebracht, trachten hij zich nauwelijks te verdedigen. Wat kwam erop aan? Of hij schuldig was aan de paardendiefstal. Hij voelde zich toch als een groot misdadiger. Hij was in een stemming dat hij graag leiden wilde, en hij was er blij om dat hij op deze manier werd gescheiden van al het oude, van alles wat hem had verlockt en verleid. Toen het vonders werd uitgesproken, dacht hij er nauwelijks aan, wat het eigenlijk inhield. Op hetzelfde ogenblik stond hij daar zichzelf te veroordelen tot levenslange dwangarbijt. Hij wilde de strijd van zijn voorvaderen weer opnemen, hoe hopeloos die ook scheen. En werkelijk kwam eenmaal de dag dat Siegurt naar huis terugkeerde en het werk begon. Hij richtte het zo in dat hij zwinterst naar Skarnetrok als dorsig, en in het voorjaar kwam hij weer thuis met zoveel levensmiddelen dat hij op rendane kon blijven tot de herfst. Hij probeerde helm en den te planten om het zand vast te leggen. Hij voordelde niet veel, maar werkte onverdrooten, zoals hij zichzelf had opgelegd te doen. Op een dag kwam hij op de gedachte dat het goed zou zijn een put in de buurt te hebben. En hij begon die te graven ongeveer op dezelfde plaats waar Jan en hij eens hadden gewerkt. Toen hij een paar el diep gekomen was, vond hij een mergelaag. Hij had in Skarnet geleerd waar mergel goed voor is. En hoewel hij nu een heel stil man was geworden, raakte hij opgewonden van vreugd. Nu wist hij dat hij niet alleen het zand zou overwinnen, maar dat hij het ook vruchtbaar maken zou. Nu was het gedaan met de dwangarbeid. Nu kwam er een werken met hoop en vreugd. Hij zag zich al in gedachten als eigenaar van een grote rijke hoever. Opeens herinnerde hij zich toen hoe Jan en hij hadden gespit om een put te maken en dat Jan een stuk klei had opgenomen en gezegd dat hij goud had gevonden. Hij wist dat van de mergel, dacht Sigurd. Hij heeft het al doorgeweten en hij wilde liever als bederlaar ontswerven dan thuis blijven en ons allen rijk maken. Maar die gedachten wekte bij hem haat nog bitterheid, maar alleen diep medelijden. Nu begreep hij dat de tater niet had kunnen denken en handelen zoals hij had behoren te doen. Einde van hoofdstuk 17.