 Isang magandang pagbati sa inyong lahat, ang pag-uusapan po natin ngayon ay tungkol sa NOAA. NOAA stands for Nationwide Operational Assessment of Hazards na ang layunin ay magkaron ng responsive program ang ating bansa sa disaster risk reduction and management. Ang NOAA po ay binubuok ng iba-ibang disciplines na pinagsama-sama lahat ang research upang ang ating efforts sa disaster risk reduction ay maging effective-o. Sa tagal po na nagkaron ng NOAA, ito po ay na-launch noong July 6, 2012, napag-alaman po namin na ang disaster risk reduction ay nabubuulang ng dalawang kategoria. Para maging effective-o. Kailangan po ng magandang warning, ito po ay responsabilidad ng gobyerno. This must be accurate, timely, reliable, and understandable. At malaki na po ang nagawa ng ating gobyerno ang pag-asa po ay gumaganda ang kanilang forecasting. In fact, sa aming mga pag-aaral, sila po ang may pinakamagandang forecast ng landfall ng typhoon. Bagamat marami po mga meteorological agencies, ang pinaniniwalaan po dapat ang ating bayan ay ang mga forecast ng ating weather bureau ang dinatawag na pag-asa. Dapat po pakinggan natin, kasi yung po yung official warning na binibigay sa NDRMC po pang ating mga kababayan ay maging maalam sa mga panganib na parating. Doon sa warning, kailangan itong matumbasan ng appropriate response. Kasi ang response ay importante kahit na anong warning kung hindi appropriate ang response ay mababaliwala ang accurate, timely, and reliable warnings. Pero ito po ang response na to na appropriate ay mahirap po ang magawa kasi kailangan ito ng education, kailangan ito ng awareness, kailangan ito ng engagement ng mga tao at kailangan ito din ng mga magagandang mapa na reliable din sa ganun paraan kapag kanangkaroon ng warning ang mga tao sa kumunidad sa bawat baranggay ay lilikas sa lugar na mapanganib, papunta sa lugar na hindi mapanganib. Sa nakaraang mga disasters natin ang nangyayari ay marami tayong warning na maganda, pero yung response na mga tao ay hindi na ayon sa dapat gawin. Minsan pumupunta sila sa evacuation center na mapanganib din. Importante po na itong dalawang bahagi na ito na warning na binibigay ng gobierno ay matumbasan ng tamang response ng komunidad. Pagusapan po natin yung warning. Pagka meron tayong typhoon o severe weather disturbance na pumapasok sa Philippine area of responsibility. Ang una po natin pinakikinggan ay ang ating weather bureau na pag asa. Pero kapag ka nagkamali, ang sinisisid din po natin ay pag asa. Hindi po dapat ganun kasi ang pag asa po ay gumagamit ng siensya at dapat po natin malamang lahat na ang siensya ay may limitation. Ang ating weather bureau ay naghirap para maibigay sa atin ang pinakamagandang forecast. 24 hours, 24 by 7 silang nagtatrabaho para maibigay sa atin yung pinakamagandang forecast. Pero dapat po din natin matandaan na ang forecasting science or a meteorological science ay may limitation. Ito po nakikita nyo ay isang modelo ng weather na meron severe weather disturbance dun sa pulang outline na nakikita yan sa imahe. Gumagalaw po yung mga ulap at umuulan nakikita po. Yung typhoon mismo hindi po yun ang hazard. Ang hazard po ay yung mga dinadala ng typhoon katulad ng storm surge, katulad po ng pagbaha dahil sa matinding ulan. Meron din po nalakas ng hangin at landslide kapag kamerong matinding pag ulan. Yun po yung mga dapat na tinitignan natin. Pero dahil ang forecasting ng meteorology ng mga severe weather events ay hindi 100%. Tandaan po natin na ito ay modelo. Kapag modelo po, bi predict ang future ng nature. Hindi po pa rin maging 100% yan. Sa aming pungpag-aaral ang mga forecasts ng ulan, lalo na lang yung rainfall occurrence, ay humigot kumulang 60-70% lama. Pag mas malapit dun sa napapanahon na forecast, ang tawag po yan ay halos now-cast na, ito po ay siguro umaabot ng 85%. Pero papano kapag nangyari yung 15% na hindi siya naging akirip. Sino po ang ituturo natin. Dapat po wala tayong tinuturo kasi na sinisise kasi yung po yung limitation ng science. At dapat po maintindihan natin lahat na merong limitation ang science. Isa po ang ihemplo na pwede kong imigay sa inyo ay yung nangyaring pagbaha doon sa kagayan dioro ng 2017 ng January. Biglapong bumuhusang ulan ang sabi doon sa mga forecasts ay nagkaroon po ng pag ulan dyan, pero huli na nung nangyari. Nung umaga nagbigay ng forecast ang sinabi ay maganda ang panahon, kung ulan man ito ay mahina o katamtaman lamang, pero pagdating po ng mga ala stress alas 4 biglang bumuhusang ulan. Ibig sabihin po niyan nangyari yung forecast na 15% na nagkamali ito. Pero ito po ay dahil sa limitation ng science. Dapat po natin maintindihan lahat yan. Ang isa po pang ihemplo ay nung bagyong nina, nung ito ay tumahak doon sa Katanduanes, papunta dito sa Kamarinessur, pwemunta sa Keson. Ang forecast ay sinabing dadaan ito sa Keson, Kabite at lalabas ito ng South China Sea. Pero nung madaling araw, ang nangyari ay ito ay bumabat nung mula sa Kamariness at ito ay tumama sa Mindoro. Ibig sabihin po niyan, yung forecasting ng science natin doon sa track ng bagyo ay maaaring magkamali at dapat po nung maintindihan natin, kasi huliting ko, yun ang limitation ng science. Nung ito ay tumahak doon sa Mindoro ng madaling araw, nakita ito ng Mayor ng Puerto Princesa at nung nakita niya nung mga Bandang alas 4, alas 5, na ito ay tatama ng Mindoro. Sinabin niya na, ah, kailangan ko ili kasi mga tao sa Puerto Galera. Doon sa Puerto Galera, nung madaling araw ng 530 ay tinawag niya lahat ng mga ngisda, iahon lahat nung mga banka. Ang hindi lang nila na ay ahon ay mga malalaking bar ko. Kaya nung humagupit ang bagyong nina doon sa gitna ng batangas at Mindoro, ay lahat nung mga malalaking bar ko ay sumadsad doon sa kanilang pangtak. Kung hindi nakita ito, itong pagbabago na ito, ng tahak ng bagyo ay marahil marami ang namatay sa Puerto Galera. Kailangan po natin ng mga near real-time information para i-complement yung forecast na days in advance. Kasi po, na sabi na natin na mari itong magkamale at dapat natin makanggap niyan. Pero pag tinanggap natin ito, kailangan din natin gawa ng solusyon kasi ayaw natin may mamatay. Gusto natin maging itiktibo ang ating disaster risk reduction efforts. Kaya ang project NOAA po ay ang ginawa kinomplement yung forecast ng ating weather bureau with near real-time data. Papano po ginawa yun? Ginamit din po ang Doppler data ng pag-asa kinunvert sa rainfall at naglagay po ng mahigit 1,500 automated weather stations all over the Philippines at ito ay nagbabato ng datos ng dami ng ulan kada 15 minutos. At nilagay namin ito sa isang mapa at yung mapa na yun ay nakikita sa cell phone nakikita sa iPhone, sa Android phones, sa website at Facebook para makita natin kung saan parte ng Pilipinas nakakasukat ng matinding pag ulan. Ang nakikita niyo po dun ay mapa ng Pilipinas at doon sa mapa ng Pilipinas nakikita natin kung saan umuulan nung humahagdupit ang bagyo. Kapag kanakita natin yun kung saan umuulan kapat tig na natin yung ilog kasi kapag umulan sa kabundukan saan ba lalagos yung tubig? Kapag umulan, ito ay dadaan sa ilog at bababa ito sa mga tinatawag na low-lying areas kung na saan na malaki ang mga population yung mga low-lying communities. Kapag nakikita natin kung saan bumubuhos ang ulan na matinde titig na natin yung water level sensor at ito ay tumataas katulad nung nangyari dito sa Tagaluhan na abisuhan yung Tagaluhan ng Alasdose at ang peak floods sa Tagaluhan River ay nangyari nung 610. Pero bago pa ito nangyari yung peak floods sa low-lying community ng Tagaluhan yung DRRM officer o disaster risk reduction management officer ay naglikas na mga tao bago hindi niya na makayanan ilikas dahil sa mataas na pagbaha So nung mga bandang Alasdose Alasdres na ilikas niya mga tao bagamat napakalaking baha ang nangyari dito sa Tagaluhan first time in more than 100 years nagkanon ng pagbaha nag overtop na mga dike hindi pa nangyari ito in 100 years sa tanang buhay na mga tao doon isa lang ang na matay doon sa Dilubyong yun Kuntitig na natin ang isang bagyo kapag ito ay dumadating uulan sa isang bahagi ng lugar Pero ang water level o ang ilog ay nanatiling pantay Pero kapag may severe weather disturbance katulad ng bagyo ang water level ng ilog ay tatas Nangyari ang disaster kapag ka nakakarun ng mga biglang pagtahas ng tubig, katulad po nung nakikita na yun Ang nangyari kapag ka, meron tayong biglang pagtahas doon po ang trick ang trick ay catch the river water level while it's on the rise Pagtinig na natin yung mapa saan yung mong uulan na si-centrohan natin yung lugar na nakakarun ng malakas na uulan pag nakita natin yung malakas na uulan na tuloy-tuloy sa loob ng 2-3-4 na oras ay dapat na tayong mangambah ang sinasabi sa NDRMC ay napagusapan ang threshold na ginagamit natin ay 100 mm o 10 cm o mga ganitong kataas na uulan na nangyari sa loob ng ilang oras kapag ka nangyari po ito tumatawag po ang NDRMC sa pamahala ang lokal sa municipio at inaabisuhan yung DRRM officer inaabisuhan yung mayor para alamin ko anoan nangyari dun sa kabundukan nila kapag malakas din ng pag uulan dun at tinignan yung ilog at ito ay tumataas maharina po sila magprepara para hindi po silaabutan ng sorpresa kasi po ang disaster nangyari yan kapag gamerong sorpresa kapag nakita yung taas ng ilog pag taas ng ilog 3 hours or 4 hours in advance naaibisuhan yung community dun sa baba at kapag naaibisuhan ito sila ililikas bagamat nang napreparasyon ay nasa 3, 4 o minsan 6 na oras minsan kapag malaki ang ilog minsan siya na oras ang nangyari po ay taavoid po natin yung sorpresa so yung mga aring pagkakamali naman nyari dahil sa limitasyon ng ciencia ng forecasting ay nakukomplement o napupunoan natin nung near real time data nagkakarun tayo ng early warning system o na nationwide scale dahil nationwide yung ating nilagay na mga sensors pag nakomplement yun napapaganda ang ating disaster risk reduction and management efforts ng ating bansa katulad po nito nakikita ninyo doon sa mapa makikita natin sa website ng NOAA makikita natin yung mga pins yung po yung mga sensors na ilagay lang sa mapa at imbis na tignan nyo siya isa-isa kinulayan na namin ang tawag doon sa ingles ay contouring pero hindi nyo nakilangan maintindihan ko ano yung contouring mas na tignan nyo na lang ko ano yung kulay makikita nyo yung dami ng ulan ang sinabi natin kanina sa NDRMC and threshold ay 100 mm dito ay may nakikita tayong dilao at meron tayong nakikita ang blue doon sa dilao ay 400 mm ito po ay lagpas doon sa 100 mm ito po ay pag ulan doon sa kabundukan pero kapag ka na ulan anong matagal ang kabundukan at ito ay mahigit na 100 mm dapat na po kayong mga mba at baka ito ay magtulituloy pa saan po punta yung tubig ulan ito ay lalagos doon sa ilog bababa ito at kapag ka ito ay bumaba tatama ito doon sa low-lying communities doon sa mga coastal areas na maraming mga lugar dito sa Pilipinas ang nandun sa mga ganung lugar ang population concentration ay nandun sa mga bababa ko lugar pero bago ito makababak yung tubig na ulan na namuo sa mga ilog meron tayong advanced information so dapat natin inaalam doon ka agad at kapag ka naalaman natin na malakasang pag ulan katulad nito na nangyari doon sa iloko sur tumataasang pag ulan ito ay nangyari na mga bandang umaga late morning at pagdating ng hapon bang tumama ito doon sa ilog nangyari na at ang advanced warning ay 3 to 4 hours binsan ito ay 9 hours katulad nung nangyari sa butuan hindi ito forecasting na nagbibigay sa atin ng preparation o information days in advance 1 or 2 or 3 days information hours in advance pero napaka effective napaka potent kasi kapag hinomplement mo yan doon sa days in advance forecast na dadagdagan ng ating information at na iiwas natin ang ating mga kababayan sa panganip katulad po nangyari dito sa kagayan di oro 1 year after sendong nung 2011 nagkaroon pa po ang malakas napagulan sa kabundukan ng kagayan di oro makikita po natin yung mga water level sensors at yung water level sensor na nandong sa bundok papunta sa kagayan di oro ay nagtala ng pagtahas ng ilog level ng tubig ng mula 1 meter hanggang 8 meters ito po ay 7 meters ang 7 meters ay halos katumbas ng 2 palapag so nung nakita ito sa taas palang nabigyan na ng abiso nakita ng mga tao na tumahasan tubig nung sa kabundukan isa ang pabalalago sa tubig doon sa ilog ng kagayan di oro pero may information sila hours in advance pag ating nung rumaragasan tubig nung kababayan ng kabundukan ng bukidnon at kagayan di oro doon sa community na habili populated doon sa kagayan di oro proper mismo rumaragasan na yung tubig pero nung ito ay dumadating lahat ng tao ay nakalikas na na iwasan ay sang napakalaking dilubyo napakalaking disaster one year after sendong dahil meron tayong near real time information coming from the sensors of NOAA nagawa ng DOSD ST local capacity gamitin po natin ito kasi ito po ay maaaring magsalba ng buhay ng ating mga minamahal simula po nung na umpisahan ng NOAA ay marami na po nangyaring mga tinatawag namin disasters that were averted simulam po natin nung 1999 nung 1999 nagkarun po tayo ng cherry hills landslide parami po ang namatay dyan nagkarun po tayong nang marami pang mga landslides yung dinggalan landslides yung infanta landslides nagkarun din po tayo ng Ginzaubon nung 2006 ang dami na matay mahikiti sang libo parehong taon nagkarun po tayo ng riming landslides na rumagasa ang mga lahars katulag nung pagragasa nung ito ay tumabon sa kagsawa nang libo din po ang namatay dyan nagkarun po ang frank typhoons nagkarun po ang parami po po ondoy nagkarun ang pedring pedring in kiel nagkarun po ang ipapong mga pagbaha at ito po ay marami kasama na po dito ang sendong ang sendong po ang naghujat sa ating pangulo para gumawa ng isa pang programa natinatawag ngayon na NOAA at simula po nung NOAA ay naitayo ginamit po ang dalawang bahagi na yan ang ating warning at saka ating appropriate response na category for effective disaster risk reduction so dalawa po ang ginagawa ng NOAA sinusubukan po tumulong sa efforts ng government to have an effective accurate and reliable early warning system at sumusubuk din po naging gauge yung mga tao para mas malawakang kaalaman nila para tama ang actual tapagamay rung warning dung po sa warning ginamitang po natin ng complementation of forecast information which gives us days in advance information at saka nung near real time information at simula po nung nagamit yan nagkarun po tayo ng habagat sampong metro ang itinaas ng ilog marikina mula sa pinakamababang level halos ka pareho ng undoy mas mababa lang ito humigit po mo lang ng isang metro pero ang 9. 52 meters ay katombas ng combined height ng 3 basket ball ring nangyari po ito nung 2012 pero sa bayan ng marikina nagkarun po ng pablo ito po yung sinabi ko tungkol sa nangyari sa kagayan di oro nung December 4 2012 wala po na matay nagkarun po ng habagat 2013 8.84 meters napakataas nito bagamat ito ay mas mababa sa undoy level napakataas pa rin ito at napakapanganib pero bagamat ganun kataas mabubig sa marikina wala po na matay nagkarun po ng habagat 2014 mahigit 8 metro malakit pa po yan ito po ay pagtahas na katombas halos 3 basket ball ring din mataas pa rin pero bagamat nangyari ito wala na matay puntawa ang marikina dahil nagamit nila yung mga karagdagang informasyon para dun sa pag-attain nila ng tinatawag na zero casualties nagkarun po ng rubi lingin sa kalaman siguro ng karamihan ay merong nangyaring storm surges na tumupuk sa mga bahay binuran yai mga bahay dahil sa mga storm surges nung panahong tumama ang rubin 1667 houses ang nawala sa municipio ng Daram ay isla at kung bibilangin natin ito maaaring mahigit 5,000 ang na matay yan sa isang municipio palang pero bagamat tumama yung storm surges yan sa Daram zero casualties doon sa isla na yan nagkarun po ng agaton at ang yung agaton ay nagdolot ng pagbaha sa butuhan merong po kami water level sensor yan ang mayor sinabi namin na tataas yung tubig nagkarun nga ng pagtahas ng tubig napakataas at ito ay nanatili doon nang siguro mahigit 2 linggo pero kung titigdan po natin ay wala kami ng water level record kasi nung aming naabisuhan yung municipio ang mayor po ay tinanggal yung water level sensor dahil natakot siya na baka yung mabasa yung instrumento wag po natin nga gawin yun kasi siyensya po ay importante pag nakapagtalapo kami ng datos maganda ito ay bagamit natin sa mga susunod na mga dilubyo yung information po ay napakahalaga nagkarun po ng senyang ito po ay marakasang pagbaha nagkarun po ng ining mataas din ng pagbahaan ito sa mga ibang mga ilog nagkarun po ng lando 30 million cubic meters ng debris flows ang nangyari dito tinamaan po ang gabaldon, laur at saka bongabon sa Nueva Isiya pero bagamit world class event ito dahil maganda ang information na nakauhanong community at umaksyon ng tama ang community ay wala po na matay doon sa gabaldon laur at saka bongabon nagkarun din po na mga pagbaha dito sa Pampanga katulad ng pagbaha ng pedering in kiel sa Pampanga at Bulakan at pakatapos po nung sinabayan ng Bagyong Nona, I think one month or two months after ganun din po ang nangyari malakas na debris flows ito po ay mga rumaragasang mga bato tinamaan ng gabaldon, tinamaan ng laur pero zero casualty din sa lagar at ito po ay yung mga susunod pa po ng super typhoon lawin bago yung super typhoon lawin tinamaan po ang Bataanis Islands ng Bagyong Karen at saka yung Nina ito po ay halos total destruction sa lakas ng hangin ang lakay ng destruction sa Kamarinis Sur kung titignan po natin yung mga nanjyan sa taas na yan yung listahan na nan doon sa Kulay Blue pantawag po namin yan ay Disasters Averted Disasters Averted po meron yung negative impact kasi kapag walang patay hindi na ko cover masyado ng media hindi paulit-ulit ang coverage katulad ng Yolanda kasi libo-libo mahigitanim na libo ang namatay kapag kawalang pangan na matay hulang ang coverage sa media nangyari ay kulang din ang attention kapag kakulang ang attention kulang ang Ayuda hindi katulad ng Ayuda na nangyari doon sa Yolanda at kapag kakulang ang Ayuda mas nagihirap din yung mga tao kasi hindi lang naman yung tao na namatay ang naapektuhan ang naapektuhan dyan ay yung kanilang farmlands nasira, nasira ang mga bahay nyan sa Ayuda na hihirapan yung mga tao at importante po na sinasabi ko ganitong clasing mga disasters averted kasi meron po tayong mga leksyon na natutunan natututunan sa mga disasters that are averted katulad po na mga leksyon na natututunan natin kapag kameroong dilubyo o disaster at sayang lang at hindi natin na alam naman itong mga tao sa pamamagitan ng media dahil hindi maganda ang coverage siguro tayo na rin ang meron kasalanan dahil hindi tayo masyadong interesado kapag hindi interesting ang balita pero importante po na inaalam natin itong mga ito disasters averted kasi katulad na mga disasters na meron tayo natututunan ito po ay mahalaga na nalalaman ng mga tao natin natin matutunan para magamit natin sa mga susunod ng mga araw na kung saan natin kailangan harapin ang panganin ng kalikasan pero meron tayo pagkatapos ng NOA na makikita na dalawang disaster na nangyari kung iisipin po natin ngayon ay 2017 ang hulipong disaster na merong mass loss of lives ay nangyari ng 2013 halos 4 na taon na na wala tayong disaster na malaki involving mass loss of lives pero pagkatapos po ng NOA meron tayong dalawa na nangyari dito isa ay nangyari ng Pablo sa nyubataan Kompostela Bali kung saan marami ang namatay at siyempre yung alam natin na Yolanda that is considered a disaster natutut po tayo ang po ba yung mga leksyon yan at yung mga leksyon yan po ay napaka-importante na malaman natin, matutuna natin yung po ang ginagawa ng NOA inaalam yung mga leksyon ng bawat dilubyo, bawat disaster para malaman natin yung leksyon na yon at gamitin natin na hindi maulit yung mga maling ginawa natin yung dalawa po na yon na nakita natin na nagkaroon ng disaster after 2012 at saka yung Yolanda sa Takloban, sa Leyte at saka sa Eastern Summer at saka Summer in general ang nakita po namin ay dapat po na yung ating response ay naangkop kasi kahit na anong warning natin kapag yung response ay hindi naangkop ay nakakamalipo tayo ng ating decision at ang mga mapa po ay napaka-importante merong dalawang mapa dito yung unang mapa ang tinatawag yan ay single scenario map that is largely based on interviews of the people at yung nandong sakanan ay antawag yan ay multi-scenario maps or antawag is probabilistic maps largely ginagawayan ng mga simulations para yung ating mga mapa ay maraming klase merong maliit na storm surge at merong napakalaki at merong yung mga climate change scenarios yung una po na sinasabi na single scenario ay nahahangu yan mula sa kaalaman ng mga tao sa lugar pero ang problema kapag ang in-interview mo ay hindi pa nakakaranas ng storm surge na malaki ay hindi mo mailalagay sa mapa yung kahit may experto pa at yung experto ay hindi pa rin nakakaranas kaya ang sinasabi sa sendai framework ang sinasabi sa ating batas ang sinasabi sa ating r.a.1.o.1.21 kailangan na ang risk assessment ay merong likelihood, frequency at saka probability yung risk assessment po kailangan ang ginagamit natin ay mga mapa na maraming scenarios nahahangu sa mga physics of the flow of water yung physics ng stability of rocks at ginagamit po yan na mga scientists para mapakita sa atin kung ano ang panganib sa isang lugar kung ano ang panganib yung mga hazards katulad ng landslide at storm surge tingnan po natin yung mapa na single scenario nahahangu sa mga interviews nun ang karumpu ng warning two days in advance meron napong warning ang gobyerno meron napong warning ang NOAA sa 5 metro ang pagtahas ng tubig dagat pero kung ang pagpplano ay naayon do sa single scenario map nahahangu sa interview hindi naman alam na mga tao o hindi natatandaan na mga tao yung mga nakaraang malaking storm surge so ang mapa mo ay sa sabihin na largely yung coastal areas dito sa takloban ay ligdas kasi yung violet lang yung mapanganib so ilalagay mo yung evacuation centers doon maraming hindi na kaintindi ng salitang storm surge kasi English maraming hindi umaksyon pero maraming hindi umaksyon at nakaintindi lumika sila nagpunta sila sa evacuation centers pero pumunta sila sa evacuation centers na mapanganib din na hindi nakita doon sa mapa na single scenario kung hindi pwedeng makita dito sa mapa na probabilistic or multi-scenario sana kung meron tayong ganyong mapa bago humagupit ang Yolanda nakita natin na yung mga evacuation centers ay nasa panganib infact 70% ng evacuation centers sa takloban ay tinupuk ng storm surge sila po ay nakakintindi sila po ay lumikas pinalikas ng gobierno nagpunta sila doon sa evacuation centers pero doon sila na ilibing doon sila na huksimatayan bakit ganun? kasi dapat po ang ating aksyon kapag kamerong warning ay tama at yung aksyon na yon ay dapat tama din nakabasay sa tamang mapa at yung mapa na yon ay dapat naayon sa ating batas at yung nasabatas natin ang sinasabi ito ay dapat probabilistic risk assessment yung probabilistic risk assessment po na yan ang sinasabi doon dapat multi-scenario nakikita natin kung ano yung mga nangyari ng nakaraan at hindi lamang yon at ay yung mga harimang nyari na mas malaki pa sa natatandaan natin lalo na may climate change ano ang alam natin sa climate change hindi nga natin alam malamang ito ay magiging mas malaki pa doon sa ating mga natatandaang mga dilubyo at dapat yon ay mailagay sa mapa para kapag kamerong warning tama ang magiging aksyon ng ating mga mamamayan isapapong ihemplo ay itong nangyari doon sa New Bataan sa Barangay and Up Compostella Valley meron isang evacuation center doon na doon sa mapa na sinasabi ay low susceptibility to landslides kaya nailagay yan nang pinaka hindi mapanganin pero ito mapangto nangkawag natin single scenario at yung single scenario na yon nang ibig sabihin ay nahango sa mga interview at least dito sa Philippines ano ang pamamaraan ang paggawa niyan based sa interviews at saka doon sa expert opinion nung sayang test pero kapag ganon single scenario lang hindi natin nakikita yung mga pwedeng nangyari nung mas malaki nung nakaraan pwedeng nangyari sa susunod na mga taon at yung mga mga nangyari dahil sa climate change tignan natin kung anong nangyari dito sa Barangay and Up meron dito tayong mapa ng ilog ng evacuation center meron din tayong mapa ng mga deposito yung ilog na yon nung humagipit yung mga tinatawag na debris flows ito ay rumaragasang tubig pero hindi tubig 85% 80% ay bako 15% ay tubig tinabunan niya yung buong lugar ng Barangay and Up at kasama dito ang evacuation center 566 people ang namatay dito sa evacuation center niyan nakikita po natin yung malaking bako napakalaking bako kasi may tao nakikita natin kung ganong kalaki yung bako at maramedin bako na nakapaligid nung tung yung malaking bako at saka yung tao sa ilalin po niyan apat na metro below that man is the evacuation center bakit po nangyari yon na intindihan naman nila nag-evacuate naman sila sumunod sa payo ng goberno sumunod sa warning pero bagamat sumunod sila na matay pa rin ang maraning pamilya kasi kahit may warning mali ang action nagkamali ang action kasi ang reflection natin do sa lugar na yon ay hindi na isama yung pananaw na itong ganitong classing dilubyo itong ganitong classing hazard o debris flow ay maaaring mangyari doon dapat mailagay natin yan sa mga mapa namin natin ng fisika gagamitin natin ng CNChap Ang NOAA po ay naglabas ng maraming mga mapa ng landslides naglabas ng mapa ng mga flood hazards at saka ng mga storm surge hazards at sana po yon ay magamit kasi hindi lang po yung mga natatandaan natin ng mga dilubyo ang nakalagay doon sa mapa kung hindi mga probabilistic scenarios multi-scenarios na makikita natin hindi lang maimagine kung hindi mavisualize natin kung papano magplano dapat ang bawat barangay at bawat municipio saan ilalagay ang evacuation center saan ilalagay ang future development kasi po sa mga susunod na mga taon kahit na ganung kagaling ang warning ng government kahit ganung kagaling ang warning ng ating weather bureau gamit ang mga near real time sensors kasama ang DILG kasama ang DSWD kasama kung lahat doon sa cycle ng prevention and mitigation kailangan po merong katumbas ito ng tamang action at yung tamang action uulitin ko ay napakahirap gawin kailangan ng long term education kailangan ng engagement ng awareness building lahat po, may inspire yung mga taon na umaction kasi kapag kamalipo ang action o walang action kasama po dito yung mga mapa na sinasabi ko na multi-scenario kasama ang climate change scenarios kahit na anong warning ang gawin mo hindi po magiging sapat ang action at ito ay magiging in vain magiging effective ano ba ang sinasabi ng UNISDR dito sinulat na nila yan itong sinabi ko ang sinabi nila most disasters that will happen have not happened yet sa tagalog yan ang mga disasters na karamihan na mangyayari pa in the future ay hindi pa nangyayari ito po yung sinasabi ko nakapagka tayo ay gumawa ng mapa bahasi sa interview mga aring magkamali tayo kasi yung natatandaan natin ay hindi sapat yung mga aring mangyari sa climate change ay hindi natin na imagine kailangan na visualize natin ito at sinabi din ng UNISDR na probabilistic risk assessment simulates those future disasters iyan po ang mga mapa nagsinawa ng project NOAA simula 2012 sinabi ang sinasabi din ito sa ating batas RA-10121 na sinasabi na ang risk assessment must contain the technical characteristics of hazards such as their location, intensity, frequency and probability do sa mga nakaraan natin mga disasters hanapin nyo po yung mga news items kung tatanungin natin ang mga nadilubyo simula nung sendong lahat yan ang unan natin ang una nilang sasabihin hindi pa nangyari ito ninaikwento ng lolo ko ito wala pang ganyitong simula nung akoipin ang anak kaya importante na yung ating mga mapa na gagawin para magkaroonan tamang aksyon ay merong kasamang science importante ang talak na mga tao importante ang historical record langan natin ito ma-complement masamahan ng science kasi kaya po natin modelo hinyan kaya natin gamitin ang ating kaalaman sa fisika ng physics ng flow of water physics ng stability of rocks importante po naman kung complement natin may infuse natin yung science ito po ay sinasabi sa sendai framework na kapaggang science ay sinamaha mo ng mga kaalaman sa lokal ay gumaganda ang ating information gumaganda ang ating aksyon laban sa mga matinding, hagupit ng kalikasan wala po may kasalanan nung nangyari doon sa Yolanda at saka doon sa Pablo na sinasabi natin kasi nung panahon po na nangyari ang Yolanda nung panahon po na nangyari yung maraming na matay doon sa wala po tayong kakayahan nun na mailabas yung ganung sinasabi sinasabi natin multi-scenario maps at probabilistic maps sana meron tayong nung kakayahan nung panahon na yun bago humagupit ang Pablo at humagupit ang Yolanda kasi kung meron tayo nun sana napakita natin po sa pamahala ang lokal na yung mga lugar na yun na kung saan ang evacuation centers ay mga lugar din na pwedeng tamaan o abutan ng storm surge yung sinasabi natin probabilistic risk assessment sinasabi din yan sa UNISDR sinasabi doon sa sendai framework kasi yun naman po ang sinusunod ng United Nations ISDR sinasabi din po yan na ang risk assessment should contain the technical characteristics of hazards such as their location, intensity and frequency ngayon paano ba natin lalaman yung climate change importante po ang pagasa ay nagbibigay sila ng mga models on doing climate change scenarios meron po silang rainfall record yung nakikita niya na blue line at meron din po yung projection ng climate change ganong karami ang ulan ay ejemplo doon sa once every 100 years na kanilang record meron silang record ng ulan simula 1950 at napakatagal na nito at ito po ay meron ng basihan para gumawa ng climate change projection yung sinasabi din 200 mm in 24 hours na nangyayari once every 100 years kapag tinapat po natin doon sa projection ng pagasa na nangyayari kapag meron ng climate change scenario magiging 200 mm in 24 hours accumulated rainfall yan nangyayari na hindi minsan sa kada isanda ang taon ko hindi once every 15 years yung dating nangyayari dahil may climate change na ngayon once every 100 years magiging 2 beses every 100 years yung po mga projections na yan ay importante kaya po natin na lalaman yan kasi kinakalculate po yan na mga scientists ang tawag sa kanila ay climate scientists sila po ay nagtatrabaw sa pagasa at sinasabi nila kung ganong karami ang ulan na maaaring may expect natin kapag kanang karun na ng impacts ng climate change scenario pero ano po po ang ibigsabihin itong ulan na ito hindi naman po yung panganib ang panganib hindi yung ulan ay yung baha na idudulot ng ulan ang nuwa po ay kinukuha itong ganitong klasing dami ng ulan at nilalagay ito sa ganitong klasing scenario so yung ulan ay may katumbas ng pagbaha sa isang lugar dahil po ang nuwa ay meron ng high resolution topographic expertise or tech capability kaya po yung kumuha ng resolution, ng landscape natin parang ito ay sculpture ng ating bayan sa kung saang-saang lugar at pwede ng gamitin yung computer models yung equations para ito ay mapakita sa taong bayan sa mga municipal officers at sa mayor para maakita nila kung nasa anandaan, nasa anang mga puno nasa anang simbahan, nasa anang mga bahay nila in relation to the hazard para kung klasing mapa na kasama yung climate change scenario at yung mga malalaking scenario makikita nila yung panganib malalaman nila kung saan nila nila lagay evacuation center kung sa long term development naman makikita nila kung saan dapat nila nila lagay yung mga mall kung saan nila lagay dapat yung mga infrastructure para ito ay iwas doon sa mga panganib in the long term kapag nila lagay mo yung mga mall ay pupunta doon kapag kanagpunta ang population sa lugar na walang panganib kahit sa susunod na mga taon 10 years or 20 years from now dadaan man yung malaking bahay lahat ng tao ay wala sa panganib kaya napaka importante ang mga mapa kasi ito ay magdiligta sa ating mga buhay dahil makakapagawa tayo na mga plano, na maganda dahil nakikita natin yung mga climate change scenarios nakikita natin yung mga aring mangyari na hindi pa natin nakita yung po ang isang contribution na ginawa ng project NOAA tungkol naman sa storm surge makikita natin lahat ng mga typhoon track since 1948 buk buk sarado ang Luzon, buk buk sarado ang Visayas ang Mindanao dumadaan din ang mga bagyo kaya nang hindi ganong karame katulad doon sa central philippines region sa Luzon at nung nilagin namin ng yulanda strength lahat yung mga typhoon tracks nakita namin na ah hindi pa ala sa lahat yung ganoong kataas na storm surge meron lang mga lugar sa philippinas na nakakakaron na mga malalaking mga storm surge at ang number one dito ay ang Samar ang number two dito ay ang Leyte ang mga ibang lugar at nakikita po yung mga information doon sa project NOAA website kasama po ang Manila Bay which I think is in the top 30 list pero yung mga ibang lugar kahit nilagin namin ng yulanda strength yung mga typhoon tracks na yan ay dahil sa siguro hugis ng ilalim ng dagat at siguro dahil merong sharp na cliff doon sa tabi ng dagat ay hindi nakakaron ng storm surge na malaki na maaaring magkaroon ng indundation na malaki sa mga communities in the coastal areas probabilistic risk assessment tulad po nung mga sinabi natin kanina is required by Philippine law kailangan po ito ay ay sundin dahil ito ay nasa batas sinasabi po ito sa sendai framework and it must incorporate future scenarios including climate change impacts paano ba natin maisasalarawa ito maaaring meron tayong e-hemplo sa late meron tayong storm surge na maliit meron tayong storm surge na mas malaki mas malaki pa at napakalaki ito po yung tinatawag natin multi-scenario multi-scenario for a particular hazard meron din po tayong landslide pag sinamahan po natin to ng inventario ng landslides sa kabundukan nakikita po natin kung nasa anang panganim ito po mga mapanamin gamit yung inventario of 13,000 landslides since 2003 up to present nakita namin 96-98% of the time doon yung panganib naman ng flood meron maliit na flood meron mas malaking flood at meron napakalaking bahak nagaundoy pag pinagsamap-samapun natin yung hazards na yan nakikita natin kung saan mapanganib ang lugar pero sa totoo lang hindi naman talaga yung hazard ang ating interest ang interest natin ay saan yung lugar na walang hazard saan yung lugar na maganda para magkaroon ang evacuation center saan yung lugar na maganda for long term development para doon natin nilalaga yung ating mga facilities doon natin nilalaga yung development para yung population ay mag concentrate people are out of harm's way wala tayong disaster napag-uusapan at yung mga mapa po na ginagawa ng NOAA nandyan na po lahat ng hazards and anywhere in all provinces of the country there still remains anywhere from 30% to 60% na mga walang hazard doon po saan na tayong magtayo ng ating development at importante po na kapag-ka meron tayong mapa na single scenario kumparan natin doon sa mapa na multi-scenario or probabilistic kasi po meron tayong gamet dito sa probabilistic mapping natin na ila sasalarawan natin yung hugis ng kalupaan nandyan yung ilog nandyan yung kabundukan nakikita natin yung elevation nandyan ilapat yung baranggay boundary pwede rin natin ilapat yung land use map yung blue na nakikita niya yan nandyan yung population tapos yung yung mga kabahayan at pwede rin natin ilapat yung multi-scenario flood maps yung maliit na paha yung mas malaking paha yung napakalaking paha kasama yung landslide pwede rin natin maasama sa pagpplano ng isang community maige na nakikita natin lahat ng panganib na multi-scenario kasi ang preparasyon sa maliit ng paha ay iba sa preparasyon ng malaking paha depende sa ating kakayahan sa kakayahan ng municipio ang pagpplano nila kung ano ang gusto nilang iaccept na tinatawag natin risk bigan natin ng isang ehemplo katulad ng for development planning and locating evacuation centers ito po yung malaking paha doon sa multi-scenario map na ginawa from simulations and ground validation ito po yung single-scenario map sinasabi dito na itung lugar na ito ay ang pinakamababang lugar na may panganim so kung ang municipio ay magpapplano dahil sinabi doon sa mapa ay dyan ang may pinakamababang lugar na panganim ilalagay ngayon ng municipio ang evacuation center doon o ang development doon pero dahil hindi nakita yung panganim nakasama ang climate change nakasama yung mga malalaki na maaari hindi natatandaan ang mga tao dilapat natin ito doon sa panganim na nakita doon sa multi-scenario yung gamit yung science na may simulations gamit ang pinakamagandang teknologiya sa buong mundo yung LiDAR sa pagmamapa nakikita natin ang panganim paggumamit tayo ng ganon hindi natin ilalagay sa panganim ang ating mga kababayan kasi po sa risk assessment importante po na alam natin ng hazard importante po na alam natin kung sino ang tatamaan ng hazard yung po ang exposure importante na makita natin kung sino ang vulnerable sino ba ang matanda sino ba ang bata sino yung may kapansanan at pinagsama-sama ang tawag ay disaster risk so importante po na bawat municipio ay may pagpplano nakasama ang multi-scenario hazard maps para nakikita natin yung climate change impacts at saka yung mga ibabang malalaking dilubyo inaalam natin kung ano yung sino ntao ang tatamaan kasi kapag hindi po natin ginamit yung multi-scenario probabilistic hazard maps na nerequire na nating batas we are actually creating the perfect formula for a disaster bakit po kasi hindi natin nakikita yung scenario on the ground ng panganib ng climate change at saka yung scenario on the ground na maaaring mangiare na mas malaking dilubyo sa natatandaan na mga tao sa komunidad di kang po natin na isang ihemplo hindi na naman ito so meron tayong land use ilalapat natin yung bahak ilalapat natin yung storm surge ilalapat natin ang landslides ilalapat natin yung plano ng komunidad meron dilaw merong kayo nakikitang dots ng orange o pulabayan pag tinig na natin yung plano kasama yung lahat ng mga multi-hazards kasama nung scenario na may climate change impact at yung plano tignan natin yung lugar ng relocation yung dilaw na relocation na yung na nandun sa kaliwa makikita natin meron dalawa merong isang mapanganib may pula, nang dilaw nang magandang relocation center pero meron sa pang relocation center na walang kulay yun ay magandang relocation center pag tinig na naman natin sinabi ng munisipyo na dito dapat tayo nagtatanim ng ating crops ilapat natin yung mga bahak makikita natin ay yung di lahat ng lugar ay may bahak magtatanim sila dapat ng mga kanilang palay ng kanilang mga gulay doon sa lugar na walang bahak kaya kahit na karunang bahak ay mga gulay at yung kanilang palay ay okay pa rin eto mga recreation center sa kabondukan, hindi naman nung mahagupit ang bagyo nini naman araw-araw dumadaan ng bagyo kapag may warning, ang gawin lang nila ay isaramuna yung kalaus patting center in this case it's a recreation tourist facility at pumunta sila doon sa lugar na walang panganim yung walang kulay na pula at orange ganun po ang pagpplano kasi meron kinatawag na acceptable risk o yung knowledge of risk kailangan imanage yung community kasi importante po na tayo ay nabubuhay ng maayos kasama ang kalikasan ang kalikasan ninsan nagiging masungit pero kung tayo ay magiging matalino kung tayo ay gagamit ng siensya maaari tayong mabuhay kasama ang sungit ng kalikasan dahil hindi naman to araw-araw nagsusungit kapag ito ay nagsungit maaari tayong pending may gawin gamitan natin ng kaalaman ginamitan natin ng teknoluhiya at ginamitan natin ng siensya ang disaster risk is an unresolved problem of development kapag ka nag-develop tayo ng maigie nag-plano tayo ng maigie nilagyan natin ng pera ang development ng tamang pagpplano nababawasan ang disaster risk kailangan gamitan natin ng mapa para tayo ay makapag-plano ng maigie pero ang nangyayari sa atin uma-action tayo kapag ka nakakaroon ng dilubyo nung nagkaroon ng Infanta Landslides Tinggalan Landslides lahat ng pera nan doon lahat ng aksyon nan doon nung nagkaroon ng undoy lahat ng pera nan doon lahat ng pera nan doon sa Metro Manila sa NCR o Greater Metro Manila buhus ang aid buhus ang trabaho doon sa lugar nung nagkaroon ng sendong ganun din buhus ang pera mula sa ibat-ibang sector nan dyan ng attention, nan dyan ng media nan dyan lahat ng rehabilitation efforts di ko sinasabing maliyan nung nagkaroon ng Pablo ganun din ang sinasabi kung mali lang dyan hindi yung tolong ang mali ang mali lang dyan ay itis reactive hindi tayo dapat reactive hindi tayo dapat aksyon at magpaplano at magdedevelop ng tama sa pamamagitan ng plano kapag nagkaroon ng disaster hindi tayo dapat nagbubuhus ng terra kapag nagkaroon ng disaster ang totoo po ay ang panganib ang mga bagyo ang pagbaha ang landslide at ang storm surge ay maaaring tumama sa lahat ng bahagi ng ating bayan at importante po na tayo ay proactive hindi lamang tayo magpaplano at aksyon kapag magkadedevelop ngayon palang sa lalong madaling panahon ay kailangan lahat ng munisipyo sa ating bayan ay nagpaplano kailangan po natin ng mga local climate change action plans kailangan po natin comprehensive development plans kailangan natin ng comprehensive land use plans maigipo na ito mga pagpplanong ito ay gumagamit ng tamang kaalaman mga mga mapa at pinaplano po ito nakasabay ang buong watershed kasi hindi lang yung munisipyo ang hazards don't recognize administrative boundaries ang pagpapano nila ay kailangan mo nga sa kabundukan sa ingles ang tawag doon ay ridge dadaan sa lahat ng mga ilog papatungo doon sa coastal area na kung saan maraming tao ay lang efforts naging integrate ng kanilang pagpapano kasi lahat po nang pwede mangyare doon sa lugar na antawag ay watershed dapat pareho po ang pagpapano mula bundok hanggang baba kasi sama-sama po kayong tatamaan kapag nagkaroon ng dilubyo pero giginhawadi ng buhay inyo mas magandaang development mas magandaang pagpapano kapag kasama-sama kayong nagplano ng inyong mga comprehensive land use plans magiging maganda po ang ating preparasyon sa mga dilubyo at saka climate change kung atin gagamitin ang siensya Maraming salamat po sa inyong lahat