 Goedenavond, dames en heren. Hier in theaterzaal, muziekzaal, paradox. En ook de mensen thuis, die via YouTube kunnen kijken. Hartelijk welkom bij het wetenschapsgefeet Sainsgefeet Tilburg. Vanavond gaan we een emotionele avond tegemoet, denk ik. Oje, roept er al iemand, oje. Want we gaan het hebben over voedsel, over hoe we het produceren, over op welke manier we dieren en planten voor onszelf gebruiken. En of dat niet beter en anders kan. Want onze gast van vanavond begon op naar 24e, zo'n beetje ethische vragen te stellen over het produceren van ons voedsel. En op een bepaald moment dacht ze, jongens, daar gaat ze ook niet meer. Daar kan eigenlijk niet meer. En ze begon met anderen te werken aan hun visie, en dat gaat ze vanavond uitleggen, van meer naar beter. Maar ja, dan heb je het over economie, heb je het over dierenwelzijn, heb je het over kostprijs, over tussenhandel, over boeren, over landbouw, over landbouwgronden, over export, enzovoort, enzovoort. Dit is een veelkoppig monster waar zij van dacht, dat gaan we eens aanpakken. Daar gaan we een alternatief voor bedenken. Dat gaat ze vanavond voor hun presenteren, en zij heet dokter, ingenieur, ze is ook professor, Imke de Boer, straks uitgebreid aan het woord. Voor het zover is, vraag ik u of u de telefoons op trillen heeft staan hier. Ik hoop het. En geef ik het woord aan onze eigen muzikant, wie waar? Want die heeft over dit onderwerp diep nagedacht. Ook een ethisch lied, met woordspeling erbij natuurlijk. Oké. Oh, ik heb ze juist gereden met een fork en een mes, en een lepe lacher ook nog bij, het was een heel proces, maar dat gaat het eigenlijk niet om, nee, hetgene ik wil vertellen is hetgene ik heb gereden met die zeven frikandelen. Ik voel me real bezwaar en een knagend fel geweten. Wat heb ik net gedaan, wat heb ik uitgevreden, maar het is zo frisselijk lekker, nee, ik laat het niet meer staan. Ik eet alles wel op, ze gaan er allemaal aan, want. Want het is pas feest, als ze flink wordt gegeten. Gemoord gekeeld en gevreten. En de lust die begrijpt ons geweten. En kom straks niet van waar had het moed te weten, want de wetenschap die roept het al een hele tijd lang. Kan het ietsje minder, maar dat gebeurt niet, ben ik bang, maar klopt het allemaal wel, is er wetenschapscensuur? Eet ik proteïnen of een antibiotica-cur? Oh, broei kasse hier, broei kasse daar. Het wordt alleen maar warm, of is het de tijd van het jaar. Oh, de wereld heeft de leiden van de mens vandaag. De wereld gaat een onder met het verstand door onze maag, want. Want het is pas feest, als er flink wordt gegeten. Gemoord gekeeld en gevreten. En de lust die begrijpt ons geweten. En kom straks niet van waar had het moed te weten, want het is pas feest, als er flink wordt gegeten. Gemoord gekeeld en gevreten. En de lust die begrapt ons geweten. En kom straks niet van waar had het moed te weten, want het is pas feest, als er flink wordt gekeeld en gevreten. En kom straks niet van waar had het moed te weten, want het is pas feest, als er flink wordt gekeeld en gevreten. hoe ver wij voor vreemd zijn van datgene wat we dagelijks drinken en eten en wat we in de supermarkt kopen. Daar weten we allemaal heel goed, maar we weten niet zo heel goed hoe we daar aan kunnen ontsnappen en wat dat vereist wel zelf. Nou, er is iemand die daar wel over nagedacht heeft en dat wel weet en die zit daar en die wil ik vragen of ze hier in de toekomt. Professor, dokter, ingeneur, Wageningen, Imke de Boer. Hartelijk welkom. Alsjeblieft. Dank je wel. En toen was je 24 en toen dacht je het kan zo niet. Hij staat anders goed is. Ja, horen jullie mij? Ja. Toen dacht je dat het kan zo niet. Nee, ik weet niet precies inderdaad of het mijn leeftijd was of ik was ook in verwachting in die tijd. Dat ik dacht van hoe moet dat nou met de toekomst. Maar op een gegeven moment ben ik inderdaad gaan denken van het moet anders. Ik zat in een leerstoelgroep die zich bezighoud hield met de vraag hoe kan je eigenlijk meer melk produceren per koep per jaar en hoe kunnen varkens. Nog meer. Dat was toen. Ik ben geen 24 meer. Dat dacht ik al, maar dat is niet zo. Even geleden. Maar ik dacht het moet anders en dat heeft uiteindelijk geresulteerd in wat ik van avond met jullie wil delen. En noemen alsjeblieft de imke en niet de hele lange titel. Imke. Heb je in die tocht, want dat is een reis die je aflegt. Ook wetenschappelijk, maar ook mentaal. Heb je veel weerstand ondervonden? Ja. Kun je er iets over zeggen? Want ik zei het is een emotioneel onderwerp, voedsel en hoe we het produceren. En dat merkte jij waarschijnlijk in als je ergens een verhaal hield? Ja. Ik werk bij dierwetenschappen in Wageningen en dat is dus een onderzoeksveld dat zich bezighoud met verjouderij. En ik ben degene die zich daar de vraag stelt, past het dier nog wel op ons sport. Zoals ik net vertelde, daar heb ik een boek over geschreven, dat komt in juni uit. En ik vraag me af of we nog wel dieren moeten houden voor de productie van ons voedsel zelfs. En als we het willen, hoe dan? Nou ja, dat is natuurlijk wel vloeken in de kerk. Want dat zei je dan ook als er honderd kippenboeren, varkensboeren tegenover je zaten? Ja, het is nooit mijn bedoeling om naar boeren te wijzen of naar mensen te wijzen, want boeren zitten ook in een situatie waarin ze door de tijd in terecht zijn gekomen. En het is ook zo dat heel veel boeren heel erg geopen staan voor hoe het eventueel anders zou kunnen. Maar ze zitten ook vast in het systeem. En dat geldt ook soms wel een beetje voor ons. En dan gaan we daar straks ook nog wel wat over hebben. En soms voel je ook wel eens dat als je inderdaad praat over de moeilijke vragen, dan ja, dat dat dichtbij komt, dat mensen zich misschien aangevallen voelen. Maar dat is met een enkele keer gebeurd, vertelde ik net. Ik heb heel vaak presentaties mogen houden. En het is eigenlijk twee keer gebeurd in de hele leven dat ik voelde van, misschien vinden ze dit niet zo leuk. Maar het is nooit mijn bedoeling om te zeggen van jij doet het fout of jij doet het fout, want volgens mij werkt het niet zo. De vraag is, hoe gaan wij met elkaar dat voetselsysteem voor omgeven? Want we zijn er allemaal onderdeel van. En als we naar iets anders willen, moeten we ook allemaal veranderen, ook wij. Heel lastig. Ik geef je het woord. Ja. En dan worden we er straks, mag je allemaal vragen stellen. Maar zij gaat eerst voor alles aan ons vertellen. Ik ga dit even aanzetten. Nou, heel fijn dat jullie er allemaal zijn. Het is dan een tijdje terug dat we zo voor groepen kunnen praten. Het publiek is ook nog een beetje weinig, maar iedereen die er is, hartelijk welkom en heel erg fijn dat jullie er zijn en jullie naar dit verhaal willen luisteren. Mijn naam is dus Imke de Boer. En ik wil eigenlijk beginnen door iets over mezelf te vertellen aan de hand van deze foto. Die heb ik genomen in de binnenlandse hoorlanden, vlakbij mijn huis, waar ik heel regelmatig wandel in de natuur. Ik heb eigenlijk heel erg nodig om buiten te zijn en tot rust te komen in de natuur. Wilt iemand van jullie welke vlinder je hier op deze foto ziet? Bijna goed. Het is te kleine forst. Die zit hier op een akkerdistel. Dat is eigenlijk een hele gewone vlinder in Nederland. Ik ben eigenlijk aan een hele gewone fotograaf. Maar ik vind het dus heel erg wel heel fijn om in het groen te zijn. En wat blijkt, dat schelt niet alleen voor mij. Er is wetenschappelijk bewézen dat groen belangrijk is voor mensen en voor hun welbevinden. Vandaar dat het bijvoorbeeld ook heel belangrijk is om groen te gaan creëren in een stad. Dus een groene omgeving is belangrijk voor het mentale welbevinden van mensen. Dus de natuur heeft altijd meer interesse gehad. Ik ben eens uit Limburg geboren en ook op het platteland opgegroeid. En zo rond m'n veertiende ben ik ook in contact gekomen met een melkvierhouder. En ging ik eigenlijk in mijn vrije tijd afdoe werk op een melkvierhouderbedrijf. En dat is hoe ik eigenlijk in contact ben gekomen met de landbouw. En ik zit nu werk ik eigenlijk, denk ik na, over hoe we een voedselsysteem vorm kunnen geven vanuit de gedachte van de natuur. Dus die twee dingen, de natuur en de landbouw, zijn eigenlijk uiteindelijk bij elkaar gekomen. En in november 2019 zag ik dat er een prijsvraag werd uitgeschreven door de Rockefeller Foundation. Dat is een organisatie in Amerika waar je misschien je twijfels bij kunt hebben. Maar die schreef in een hele grote wereldwijde prijsvraag uit. En die vraag was, schrijf een inspirerende en haalbare visie op hoe het voedselsysteem in het gebied waar jij leeft er in 2050 uit zou kunnen zien. En toen ik die prijsvraag zag, dacht ik, daar wil ik heel erg graag aan meedoen. Omdat ik al heel lang nadenk over die vraag van hoe zou eigenlijk ons voedselsysteem eruit moeten zien. En de reden waarom zij die prijsvraag uitschreven was, omdat visies die gepubliceerd worden heel vaak vertellen hoe het niet moet. Dus dat de landbouw vervuilend is, dat er dieren welzinsproblemen zijn, dat alle problemen. En zij vroeger juist beschrijf nou eens hoe het er wel uit kan zien. En dat hebben we dus ook geprobeerd. Dus wat ik ga vertellen is over hoe de voedselsysteem in 2050 in Nederland, want dat heb ik gekozen als gebied, omdat ik natuurlijk hier woon en werk, hoe dat er in 2050 uit zou kunnen zien. En dat heb ik niet alleen gedaan. Eén van mijn jongere collega's, Evelyn de Olde, die kwam eigenlijk al op het lumineus idee om een aantal innovatieve boeren uitsnodigen en sommige mensen zullen geert van de veren herkennen. Die hebben we uitgenodigd. Dus die was ook onderdeel van de carrying farmers. Wij hebben vertegenbordigers van carrying farmers uitgenodigd. Dat zijn eigenlijk boeren die het anders doen. Toekomstboeren en de nieuwe boerenfamilie. En een aantal gewoon creatieve systeemdenkers. En die hebben we eigenlijk bij elkaar gevraagd, hier zoals jullie hier op bij elkaar zitten. En in eerste instantie gevraagd van wat zou er volgens jullie in een dagblad staan van 2050 als je nadenkt over het voedselsysteem. Dus we zijn op een hele creatieve manier met deze mensen gaan breinstormen. En niet zomaar, Evelyn en ik, waren er eigenlijk voor om te zorgen dat die gedachten ook wetenschappelijk werden onderbouwd. Want dat was ook een van de dingen die de Rockefeller Foundation vroeg. Die voedselvisie moest niet gewoon verzonnen zijn, maar die moest gebaseerd zijn op wat er in de literatuur bekend was. En dat is een heel mooi proces geweest. En er waren 1300 wereldwijde inzendingen. En er waren 10 inzendingen die uiteindelijk gekozen werden als prijswinnaars. En wij waren er als enige van Europa bij. En dat heeft ons heel veel opgebracht. En dat heeft ook gezorgd dat ik nu nog maar voor drie dagen werk aan de universiteit en eigenlijk voor twee dagen met mijn eigen bedrijf, de boer en voedsel, de wetenschap oftewel deze visie breng tussen de boer en het voedsel. En onder andere ben ik morgen bij de kleine aarde samen met Geert. Dus ik hou me met dit proces bezig. Het uitgangspunt van de visie staat eigenlijk weergegeven hier in dit verhaal. En dan wil ik wel heel eventjes wat aandacht aangeven. Dat is best belangrijk om te begrijpen. Je ziet twee blauwe ringen, een buiterringen en een binnenring. De basis voor een toekomstig voedselsysteem eigenlijk voor ons leven überhaupt is dat we moeten leven en voedsel moeten produceren binnen de draagkracht van de planeet. En die draagkracht van de planeet is een soort van buitenste ring waar we binnen moeten blijven. We moeten zorgen met elkaar dat de hoeveelheid brugascasimissies die er in de atmosfeer komen niet te hoog wordt, die mogen niet hoger worden dan een bepaalde concentratie. Want anders kan dat betekenen dat de aarde niet meer stabiel blijft. Dat is bijvoorbeeld een van de dingen die te maken heeft met die buitenste ring. Maar ook de hoeveelheid biodiversiteit bijvoorbeeld die we hebben met elkaar en natuurlijk ook in agrarische ecosystemen is een belangrijke factor om te zorgen dat de aarde stabiel blijft. En dat noemen we ook wel het milieuplafond. En aan de andere kant is er ook zoiets als het sociale fundament van ons voedselsysteem. En dat gaat eigenlijk over hoe wij met elkaar ons voedselsysteem willen vormgeven. Dus hoe mensen binnen het voedselsysteem werken. Dus gaat bijvoorbeeld over arbeidsomstandigheden, een eerlijk inkomen of een bestaansinkomen, maar ook over de vraag als we dieren houden voor de productie van ons voedsel, hoe we dat doen. En dat wordt heel vaak niet echt overgesproken, maar eigenlijk zou de dieren ook onderdeel moeten zijn van dit sociale fundament. Er zouden rechten voor dieren moeten zijn wanneer we dieren willen houden voor de productie van ons voedsel. En tussen die twee ringen, en sommige mensen zullen dit herkennen als de donut van Kate Raworth, zie je dan als die ringen heel duidelijk zijn, als duidelijk is wat de draagkracht is van het gebied en als duidelijk is wat de afspraken zijn van een sociale fundament, dan is het voor alle ondernemers in het voedselsysteem ook duidelijk wat hun speelruimte is. En dat is nu niet zo. Waarom staan de boeren op het Malieveld? Omdat de overheid iedere keer andere beslissingen neemt over deze buitenste ring, dan moeten ze weer iets doen vanwege de stikstof immissies, dan vanwege hun phosphate uitscheiding, straks vanwege de bruikarschassen, daarna komt er misschien zoiets als waterschaarste en iedere keer verandert die buitenring weer. Die is niet duidelijk en dat maakt het voor boeren heel moeilijk om lange termijn goede investeringen te doen. En ook die binnenring is niet duidelijk, daar is ook heel veel discussie over wat is goed genoeg aan gaande dieren wel zijn. Dus een van de dingen die we hebben gezegd is maak die handelingsruimte duidelijk en als het dan duidelijk is dan zijn er eigenlijk drie elementen heel belangrijk voor het toekomstige voedselsysteem. Het eerste is circulariteit en daar kom ik tijdens de prestatie op terug. Het tweede is eigenlijk het opnieuw verbinden van de burger met de boer, oftewel weet wat je eet, weet jij precies waar jouw voedsel vandaan komt, hoe het geproduceerd wordt. En het laatste punt gaat over een nieuwe economie. Wat geven wij met z'n allen waarde in deze wereld? Hoe zorgen wij ervoor dat ons natuurlijk kapitaal behouden blijft? Als we dat willen, als wij willen dat er biodiversiteit blijft bestaan, moeten we boeren dan ook niet betalen voor het beheren van het landschap en het creëren van een biodivers landschap. En als wij willen dat er voedsel wordt geproduceerd met respect voor de arbeidsomstandigheden van mensen die bijvoorbeeld in de kast of in de slachterij werken of voor het houden van dieren moeten we daar dan ook niet economische waarde aangeven en dat betekent een nieuwe economie. Wat we hebben gedaan is, we hebben die gedachten uitgewerkt voor zes plekken in Nederland en geïllustreerd en ik ga daarlijk die zes plekken met jullie kort doorlopen en gewoon uitleggen. En we hebben die zes plekken gekozen omdat er plekken in Nederland zijn die eigenlijk een andere agroëcologische conditie hebben en dat betekent zo iets als een andere bodem soort bijvoorbeeld. Want de bodem is eigenlijk de basis van je voedselsysteem. Een gezonde bodem levert plantaardige productie die jij kunt opeten of die je eventueel aan dieren kunt voeren. Dus de bodem is letterlijk de basis van ons bestaan en de bodem is heel verschillend in het land. Dus we hebben gekeken naar verschillende plekken en die plekken hebben we niet random gekozen, die hebben we gekozen omdat er boeren die in ons team zaten daar werkte. En ik begin hier eigenlijk in Flevoland en Flevoland is eigenlijk een gebied met hele vruchtbare klei. Dat hebben we ook in Noord-Nederland bijvoorbeeld in Groningen, Vriesland of in Zeeland. En die vruchtbare akkerlanden die zouden we eigenlijk moeten gebruiken voor het produceren van voedsel voor ons, mensen. En we hebben daar onderin, rechtsonderin ook een rotatie getekend, een rotatie betekend een combinatie van gewassen die wij allemaal zelf op kunnen eten. Maar dat doen we nu niet. 40 procent van ons vruchtbare akkerland in Nederland en ook in de wereld gebruiken wij voor het produceren van voer voor dieren. En als je graan produceert en je geeft dat eerst aan dieren, is dat eigenlijk een hele inefficiënte manier om die biomassa te benutten. Je kunt dat graan eigenlijk veel beter zelf rechtstreeks eten, dat hebben wij laten zien. Dus die vruchtbare akkerlanden wil je eigenlijk gebruiken voor de productie van voedsel voor ons. En eigenlijk wil je dat ook op een manier doen die veel meer lijkt op wat de natuur ook doet, namelijk allerlei verschillende planten door elkaar op éénzelfde veld. Doen we nu niet, we hebben nu hele grote velden met maïs of graan, dus één plantenzoord, zeg maar, die laat je daar groeien. En daarmee is zo'n gebied eigenlijk heel kwetsbaar voor ziekte en plagen. En wat doen we dan? Dan gaan we pesticide of gewasbeschermingsmiddelen gebruiken. Maar die pesticide verstoren het hele leven in de bodem, het hele ecosysteem in de bodem. Dat is wetenschappelijk onderbouwd. En niet alleen de bodem, ze verstoren ook de bestuifers, dus de bijen, die daar vlakboven vliegen. En meer en meer wordt ook duidelijk. Ik weet niet of jullie de Parkinson-professor uit Nijmegen kennen, Bas Bloem, die heeft net een boek geschreven, de Parkinson-pandemie. Meer en meer wordt ook duidelijk dat het gebruik van pesticide ook slecht is voor ons. Dat er associaties zijn gevonden bij bijvoorbeeld wijnboeren in Frankrijk, waar heel veel pesticide worden gesproten, met het voorkomen van de ziekte van Parkinson en Alzheimer. De pesticide wil je eigenlijk niet gebruiken. Maar als je dat niet wilt, kun je niet meer heel veel dezelfde gewassen op één veld telen en zo je dus toemoes, hè, naar wat wij noemen mengteelten. Dus dat is het mengen van verschillende gewassen op één veld, oftewel in stroken oftewel in mosaikvorm, zoals je dat daar doet. Of misschien in een ultieme situatie, wel gewoon in pixels, dus allerlei planten dwars door elkaar. Waarom doen we dat eigenlijk niet? Heeft iemand een idee waarom wij dit niet doen? Nee, het is niet inefficient. Onderzoek heeft laten zien dat je net zo'n hoge opbrengsten kunt halen als in de monoculturen zonder pesticide. Ja, in de arbeid. Daar zit de truc. In heel veel landen waar arbeid goedkope is, gebeurt dit in China of in Azië, hebben ze bijvoorbeeld een heel klein stukje land en doen ze eigenlijk in een soort van ultieme vorm aan mengteelten. Maar bij ons is arbeid heel erg duur en we zijn heel erg gemeganiseerd en we hebben hele grote machines die ingericht zijn op het saaien en het oogsten van één gewas. En die machines hebben nog een nadeel, want die zijn zo zwaar, die verdichten de bodem. Dus bij heel veel plansbuiën of bij grote droogte, iets wat we sowieso gaan tegenkomen als gevolg van de klimaatverandering die er al aankomt, staat het veld oftewel blank oftewel het gewas krijgt niet voldoende water. Dus daarom hebben we gezegd, je moet ook eigenlijk toe naar een andere vorm van technologie. Je moet technologie aan ontwikkelen en dit is 2050, dus we hebben nog even, technologie gaan ontwikkelen waarin je in mengteelten wel kunt widden en kunt oosten en kun saaien. Dus zo'n verandering van een teelt systeem, dat doe je niet maar even zo. Je kunt niet zo tegen een boer nu zeggen, nou je kunt geen pesticide meer gebruiken, want hij kan die mengteelten niet neerzetten, want hij heeft een machinery niet, die is er ook gewoon niet. Dus zo zie je dat als je zoiets wilt veranderen, dat je het hele systeem moet veranderen. Wat we hier ook hebben getekend is eigenlijk een soort van akkerranden rondom die velden en dat zijn eigenlijk randen waar natuurlijke vegetatie staat en die trekken eigenlijk insecten aan en die insecten die aangetrokken worden door die akkerranden, die helpen weer, omdat insecten die op die teelten zitten, om die eigenlijk te doden. Bijvoorbeeld een sluipwesp die dood de rupsen van bepaalde vlinders. Dat kun je op die manier zorgen dat die rupsen niet zeg maar die hele oost opeten door gebruik te maken van natuurlijke bestrijdingen in plaats van pesticide. Dus het vergt een andere gedachte. Deze akkervelden zijn ook heel erg belangrijk en dat is ook belangrijk om dat te zien, want dat gaat naar het volgende plaatje, die zijn belangrijk voor het voeden van de stedelijke omgeving. Dus die vruchtbare akkerranden die wij hebben in Nederland of in de wereld, die zijn belangrijk voor het produceren van voedsel voor de mensen die in de omliggende steden wonen. Maar daarmee gaat er dus heel veel nutriënten uit het systeem en die moeten straks daar zijn eigenlijk ook weer terug in dat systeem. En dat kom ik zo meteen op. Want hier zie je de stad. In dit geval de stad Amsterdam. En we hebben geprobeerd om de stad zodanig in te tekenen dat die wel degelijk is vergroen in de toekomst. Want een groene stad, daar begon ik al mee, heeft vele voordelen. Want groen doet ons goed, dat is goed voor ons eigen welbevinden. Groen maakt dat de temperatuur in de stad lager wordt gehouden dan wanneer je alleen maar beton hebt. Dat is ook belangrijk met steeds warmer worden het klimaat. Maar in de stad is er niet voldoende ruimte om al het voedsel wat wij nodig hebben te produceren. Dus de stad is altijd een soort van nutriënte hotspot, noem ik dat eigenlijk. Daar komen heel veel nutriënten in, in termen van voedsel, dat wordt aangekocht. En eigenlijk als je die nutriënten wilt behouden in je voedselsysteem, dan moeten de nutriënten die niet door de mensen vervolgens worden gebruikt ook weer terug naar dat akkerland bijvoorbeeld. En dat doen we nu niet echt. Dus bijvoorbeeld de nutriënten in voedselafval of de nutriënten in je eigen uitwerpselen, die zijn waardevol, niet moet je eigenlijk weer terug brengen naar of dieren, bij voedselafval bijvoorbeeld kun je aan dieren voeren en je eigen nutriënten moeten weer terug naar het land. Want doe je dat niet, dat doen we het nu bijvoorbeeld niet. Dus onze eigen nutriënten bijvoorbeeld phosphor. Phosphor is een nutriënt, heeft iedere plant nodig, ieder dier, ieder mens wij allemaal. Als wij iets hebben gegeten, komt dat phosphor in onze eigen excreta, gaat naar het rioolwater, komt in het zuiveringsslip en van het zuiveringsslip maken ze wegen, afvalt. Maar die planten hebben wel weer phosphor nodig. Dus vervolgens gaan we weer phosphor in een mijnhale uit Morocco, dat in de vorm van kunstmest en dat gaat dan weer naar de plant. En op die manier krijg je natuurlijk nooit je phosphor cyclus gesloten. Dus om te zorgen dat die mijnen op de lange termijn niet leeg raken, moet je die eigen phosphor eigenlijk gaan recyclen. Vandaar dat we hier hebben over nutriënten uit de menselijke uitwerpselen. Ja dat is niet zo invoudig, want onze eigen uitwerpselen zitten vol met allerlei hormonen en medicijnen. En dan zou je kunnen zeggen als we heel gezond eten hebben we daar minder van nodig, klopt, maar zonder zal wel moeilijk zijn. Dus je zult moeten investeren in het slimme technologie waardoor je die nutriënten daar wel kunt uithalen en weer kunt terugbrengen naar het land. Dieren in een toekomstig voedselsysteem eten in mijn perspectief alleen alle reststromen van het produceren van plantarig voedsel van akkerland voor ons. Dus bijvoorbeeld voedselafval. Natuurlijk moet je voedselafval in eerste instantie zien te verkomen, maar als je onvermijdbaar voedselafval hebt of bijvoorbeeld wanneer je bier maakt maak je ook bierborstel. Dan kan je dat bierborstel bijvoorbeeld aan dieren geven, want dat kunnen wij zelf niet zo goed opeten. Kan wel, er wordt tegenwoordig ook brood gemaakt van bierborstel, maar dat wordt nog niet heel veel gebruikt. Dus dat soort reststromen die ontstaan tijdens het produceren van ons plantarige voedsel, dat is geschikt voor dieren en daarnaast kunnen dieren natuurlijk ook gebruik maken van graslanden. En er zijn een aantal innovatieve boeren in Nederland, een een van de boeren zat ook in onze team. Die boer die houdt leghennen in orlen, dat is ik weet niet hoe ver hier vandaan, hoe ver is dat hier? Ruud Zanders kent iemand hem. Kipster. Kipster is een leghennehouderij bedrijf. Die zijn leghennen alleen maar voert met bakkerijafval, een raapzaadsgroot, gebroken eierschalen, dus alleen maar met reststromen. Er wordt niet speciaal graan geteeld voor het voeren van de kippen. Dus dat past heel erg, zeg maar, in ons idee van kijken hoe je grond optimaal kunt benutten. Maar als je dat doet, als je dieren alleen maar voert met reststromen en gras, dan kunnen we natuurlijk niet zoveel dieren houden als dat we nu doen. En kunnen we eigenlijk ook niet zoveel dierlijk voedsel eten als dat we nu doen. En wij hebben in ons onderzoek laten zien dat als je dieren in de wereld enkel zou houden op baas van reststromen en gras, dan kun je net zo veel, dan kun je ongeveer de helft van de hoeveelheid melkvlees en eieren eten als dat wij nu gemiddeld in Nederland doen. Dus je kunt wel een beetje eten, maar wel significant minder. Maar die helft komt eigenlijk ook heel goed overheen met de adviesen van de schijf van vijf. Dus het is ook goed voor je eigen gezondheid. Dus het lijkt haast wel een win-win situatie. Een van de boeren die je met ons mee doet, die hebben we hier in het Grasland getekend. Die heeft een melkveehouderei in het Veen bij de gebied rondom Amsterdam. Zijn naam is boy griffioen. En wat blijkt, ongeveer 10 kilometer rondom Amsterdam wordt iedere week anderhalve miljoen liter melk geproduceerd. En maar een half procent van die melk komt terecht in Amsterdam. Want de Amsterdamers kopen dan weer een van de anonyme melk ergens anders vandaan. En een van de doelen van boy griffioen is om te zorgen dat die melk die rondom Amsterdam wordt geproduceerd gaan verkopen in Amsterdam. En als je een pak melk koopt van hem, dan mag je ook meedenken als burger over hoe dit landschap, dat Veenwijde gebied, eruit kan gaan zien in de toekomst. Dus welke biodiversiteit bijvoorbeeld je daar wilt behouden. En op die manier probeert hij een verbinding te maken met de burger en de boer. En ik denk dat dat heel belangrijk is. Want boeren produceren niet alleen maar voedsel. Boeren zijn eigenlijk de beheerders van het land. Als je koeien op een extensieve manier, dus met weinig dieren, minder dieren per hectare laat grazen, kunnen ze bijdragen aan het behoud van biodiversiteit. Bijvoorbeeld de wijdevogels. De wijdevogels hebben wijde land nodig, maar dat kan alleen maar bestaan wanneer je dat op een beetje rustige manier met de verhouderij beheert. En je kan ook wandelpaden over gaslanden aanleggen en op die manier mensen laten genieten van dat landschap. En dat draagt dan weer bij aan ons eigen welbevinden. Dus die boeren die leveren op die manier veel meer diensten, die leveren veel meer dan voedsel aan ons dan alleen het voedsel. Maar wij betalen niet voor die andere diensten. Dus als we willen dat die boeren dat gaan doen, als die weer beheerders worden van ons land, zullen wij hen ook moeten waarderen voor die taken. En dat is wat Boy Gryffion probeert te doen door de burgers rechtstreeks te betrekken. En dat is ook één van de reden waarom ik denk dat lokale voedselketens heel belangrijk zijn. Het is niet alleen het feit dat je niks uit een ander land mag kopen, maar als jij je melk uit een anoniem stuk van de wereld koopt, voel jij je niet verbonden met dat landschap. Wil jij misschien ook niet betalen voor het beheren van dat landschap, voor de diversiteit van dat landschap, voor de culturele waarde van dat landschap. Dus door die verbinding te voelen, realiseren je de waarde van de boer voor het beheren van je langtschap. Dit is een andere boer die in onze team zat. Zij heet Annette Harbrink en zij heeft een melkverhouderijbedrijf vlaklangs de Eindsel. En zij eigenlijk een voorbeeld van een boer die dat als soort van vorm elkaar heeft, waar ik het net over had. Want wat heeft zij geregeld? Zij woont echt met haar boerderij vlaklangs de Eindsel en ik ben er eigenlijk pas afgelopen jaar voor het eerst geweest. Dat durf ik nu wel te bekennen, maar ik ben er nu gelukkig geweest. En haar koeien die grazen dus in de uiterwaarde en die houden daarmee het gras heel erg kort. En bij hoog water kan het water daardoor makkelijker die uiterwaarde instromen. Dat is onderdeel van het idee van ruimte voor de rivieren. En dat gebied waar zij zit is ook een Natura 2000 gebied en zij beheert ook het groen in die uiterwaarde. En doordat het doen, krijgt zij een derde van haar inkomsten van de provincie. Dus zij krijgt betaald voor die diensten. En daarnaast leveren die koeien, dat zijn rode koeien, maasgijnel ijstelkoeien die daar van Naturen ook voorkwamen, die kunnen goed omgaan met dat toch wel relatief lagere kwaliteit van het gras en die uiterwaarde zijn, redelijk robuste koeien, leveren ook nog melk en natuurlijk ook vlees. Want als je melk drinkt, is daar ook altijd vlees aan verbonden. Als je zegt van ik ben vegetarier want ik wil geen dieren doden, ja, dan kan je sojermelk nemen. Maar dan ben je veganist. Toch? Maar ik wil proberen limmer uit te leggen dat melkproductie onlosmakelijk verbonden is met vleesproductie. Want om melk te produceren, moet een koe ieder jaar een kalf krijgen, want anders dan houdt ze op een gegeven moment op met melk maken. En de helft van die kalfen zijn stierkalferen, dus die geven geen melk. Dus die gaan meestal van het bedrijf af en worden dan vet gemest, vaak in Nederland, maar tot een maand of negen of soms een jaar. Sommige boeren maken er echt nog ossen van en die houden ze twee jaar, maar dat is echt maar een enkele boer. En een deel van de vrouwelijke kalfen worden ook niet gebruikt voor de vervanging van de veestapel, dus daar gebeurt hetzelfde mee. En natuurlijk die melkkoeier blijven ook maar, nou, vijf tot zes jaar op een melkveebedrijf worden dan ook geslacht. Dus het is onlosmakelijk met elkaar verbonden. Dat is ook wel een van de dilemmas die ik zelf heb. Want als ik mag kiezen, heb ik geen vlees, maar wel melk, maar ja, het is een beetje schietgevreend eigenlijk, he? Want als je melk drinkt, dan is dat ook verbonden aan vleesproductie. Maar ik dwalen een beetje af. Maar dit is een voorbeeld van een melkveehouder die er dus ingeslaagd is om te zorgen dat ze betaald krijgt voor het beheren van dit landschap. En dat zijn er nog maar een paar in Nederland, maar dat zijn zeker meer boeren die dit al doen. Hij is een beetje traag met doorklikken. Een ander voorbeeld dat ik wilde noemen, maar ik heb net begrepen dat er iemand in de zaal zit die er al heel veel verstand van heeft, dus misschien weet er wel meer van dan ik. Maar dat is het voorbeeld van de herenboerderijen. Behalve jullie weet iemand anders wat een herenboerderij is? Ja, allemaal? Dan ga ik dat niet uitleggen. Maar ik ga wel uitleggen waarom wij een herenboerderij ook als één van de mogelijke oplossingsrichtingen hebben opgenomen in ons palet. Het is niet de enige oplossingsrichting, want ik geloof dus ook gewoon in grootschalige mengteelte, biologische mengteelte. Er zijn verschillende boeren die doen dat ook in Nederland. En bijvoorbeeld zo'n kipsterstal die hebben ongeveer 25.000 kippen. Die voeren met reststromen en dat is toch nog wel een redelijk commerciële manier van kippenhouderij, want op een herenboerderij hebben ze er vaak niet meer dan 250, want 250 mag nog als hobbykip. Daar hebben ze er 249. Dus dat is vrij weinig. Maar een belangrijke reden waarom we dat in ons palet hebben opgenomen is het woord voedseldemocratie. Het mooie van een herenboerderij is dat eigenlijk de mensen zelf weer het initiatief hebben genomen om te zeggen ik bepaal of wij met elkaar bepalen hoe ons voedsel geproduceerd gaat worden. En wij weten dat dus ook. En nu geloof ik absoluut niet zelf dat ook al denkt Geert, dat heeft hij altijd van we hebben zo veel herenboerderij nodig om te zorgen dat iedereen op deze manier kan functioneren. Ik denk dat dit niet een vorm van landbouw is die voor iedereen is weggelegd, maar wel een vorm van landbouw die onderdeel is van het geheel. Maar het woord voedseldemocratie is wel iets wat ik heel graag zou willen meenemen ook bijvoorbeeld naar de supermarkt. We hebben bijvoorbeeld in onze voedselvisie geschreven dat wij vinden dat de overheid ervoor moet zorgen dat iedere supermarkt niet alleen voor verantwoording moet afleggen aan zijn aandeelhouders, maar ook aan een soort voedselraad, burgerraad. En die burgerraad want sommige sommige supermarkt hebben tegenwoordig een kinderaad. Ja, die kinderen laten ze wat leuke dingen zeggen en dat doen ze vervolgens niks meer. Zo echt een vorm van greenwashing eigenlijk. Nee wij zeggen laat het een voedselraad zijn waar mensen zoals jullie deel van kunnen uitmaken. Dus dan kun je in de raad gaan zitten voor een supermarkt waar u boodschappen doet. En dan samen met de mensen die in die raad zitten en met iemand die in dat proces begeleid en jullie ook voet van informatie door mensen uit te nodigen en te praten over dit onderwerp bijvoorbeeld samen te gaan zeggen wat willen wij nou eigenlijk dat er in die supermarkt komt te liggen. En ik geloof er in dat als je dat echt gaat doen dat er andere dingen verkocht zouden gaan worden in die supermarkt dan dat er nu verkocht wordt. Tachtig procent van het voedsel wat er in Nederland in onze supermarkt wordt verkocht pas niet in de schijf van vijf. Zal je eigenlijk helemaal niet moeten willen kopen. Ja ik doe dat natuurlijk ook als ik als ik met de trein ga en het is half zes en ik heb honger en dat ligt alleen maar een kaarsoep iets vets of zo dan koop ik dat ook want ik heb honger maar als er iets anders ligt wat wel gezond is dan koop ik dat. Dus het aanpassen van de voedselomgeving dus dat waar je uit kan kiezen is heel erg belangrijk om te zorgen dat we met z'n allen gezondig gaan eten. Dat ze met met z'n allen meer plantade gaan eten meer uit het seizoen gaan eten meer lokaal gaan eten. Als de logische keuze de plantade keuze uit het seizoen is in de supermarkt dan koop je dat. Maar hoe dwingen we die supermarkt om de voor ons gezonde logische keuze daar te laten zijn. Nou misschien wel door ons ermee te gaan bemoeien net zo goed als dat mensen bij een herenborderij in het klein eigenlijk ook doen. Dat was één van de redenen waarom we dat hebben opgenomen. En ik ga binnenkort ook in gesprek met supermarkten dus ik ben heel benieuwd hoe deze processen gaan verlopen. Naast land eten wij ook voedsel van water en soms zeggen mensen wel eens 70 procent van deze aardbol bestaat uit water. Dus voedsel uit de zee of uit het water dat heeft de toekomst daar moeten we veel meer aan gaan doen. En eigenlijk laat onderzoek zien dat dat helemaal niet waar is. Het is nu zo dat met onze huidige visserij we ongeveer 1 tot 2 procent en dat is wel in de vorm van droge stof dus gewoon kilogrammen van het voedsel komt eigenlijk uit de oceaan. En nu al zijn nog steeds ongeveer de helft van onze visbestanden overbevist dus we kunnen zeker niet meer vis uit die oceaan halen liever zelfs en heel klein beetje minder om te zorgen dat die visbestanden die zijn overbevist zich eerst kunnen herstellen. En dan zou je kunnen denken van ja waarom doen we dan niet net als er bland en gaan we niet vis die redelijk hoog zeg maar in het voedselweb zit uit de oceaan vangen maar gaan we plantaardig voedsel uit de oceaan vangen. Nou heel veel plantaardig voedsel wat in de oceaan zit zijn eigenlijk hele kleine millimetertjes en die zijn haast niet de oogste uit de oceaan want de voedselpyramide in de oceaan is precies omgekeerd aan die van land. Dus het is heel logisch dat we in de zee eigenlijk de dieren hoger in het voedselweb oogsten dus kunnen eigenlijk niet zoveel in dat lage voedselweb dus dat kan niet zoveel uit land of meer uit zee sorry. En dan zijn er andere mensen die zeggen van ja maar misschien moeten we dan zeeweer gaan telen en morselen gaan telen in de zee een soort van aquaculture in de zee. Maar de hoeveelheid nutrienten die er in het water van natuur voorkomen op heel veel plekken in de zee zijn eigenlijk vergelijkbaar met de bodem in een woestijn. Dus in een zee zit eigenlijk heel erg veel nutrienten, weinig nutrienten dus er groeit niet zo heel erg veel. Behalve op sommige plekken waar een bepaalde stroming is van beneden naar boven in het zeewater bijvoorbeeld voor de kust van Peru of bij riviermondingen. Daar komen nutrienten zeg maar vanuit de bergen via de rivieren die worden dan daar de zee in gelaten. Daar is het relatief nutrienten rijk dus daar zou je wel wat aquaculture kunnen hebben om te zorgen dat die nutrienten weer terug kunnen gaan naar het land. Maar die bijdrage aan onze voedsel zekerheid is eigenlijk relatief klein dus de boodschap van dit plaatje is dat kan wel maar belangrijke voedsel produceren we toch op land en daarom is het ook dat ik zeg de bodem is de basis van ons bestaan want anders zou je moeten zeggen de bodem en het water is de basis van ons bestaan en het water is ook wel van belang ook voor heel veel wat armere mensen bijvoorbeeld in de wereld en dat is ook zo alleen we kunnen gewoon niet heel veel meer uit de oceaan halen dan nu al doen dus per persoon gemiddeld is de bijdrage aan het dieet toch relatief klein ja jamma ja ik heb over heel veel verschillende dingen gehad en als je toekom wilt na deze nieuwe voedsel situatie in Nederland dan moet je eigenlijk heel veel dingen net iets gaan veranderen en die zijn hier eigenlijk allemaal opgezond je moet op een andere manier gaan boeren dus als we hier links onderin beginnen dat vertelde ik aan het begin door meer regeneratieve praktijken dus meerdere planten op eenzelfde veld waardoor je geen pesticide hoeft te gebruiken het terug laten stromen van de nutriënten in voedselafval of onze eigen excreta om te zorgen dat we minder kunstmest hoeven te gebruiken en je zult ook moeten nadenken over een andere vorm van technologie technologie die eigenlijk de ecologische principes ondersteunt dus die robot technologie die in die meng teelde kan wie de een oogste en zaaien je wilt technologie die de ecologische principes ondersteunt en je wilt technologie die het sociale fundament ondersteunt waarmee je bijvoorbeeld stel dat je zegt van nou ha ik importeer nog wel koffie uit het buitenland komen we zo meteen op want ik neem aan op een herenboerderij kun je dat niet groeien groeien maar je wil nogal koffie drinken dat je helemaal met behulp van technologie kunt traceren dat die koffie die jij gekocht hebt dat die ok is dat die komt van plekken waar die op een oke manier geproduceerd is en daar wordt ook wel heel erg ingeïnvesteerd in die transpirantie maar die transpirantie is er nu niet in de keten heel vaak als je aan bedrijven gaat vragen van waar halen jullie je veevoer vandaan of waar halen jullie dit vandaan dan kunnen ze je dat niet precies vertellen of of willen ze je dat niet precies vertellen dat weet ik dan niet precies dus technologie ter ondersteuning van de principes en ter ondersteuning van het sociale fundament hierboven praat ik ook over en daar hadden we tijdens het eten over wat betekent dit voor de in en de export in Nederland Nederland is namelijk importeerd ontzettend veel voedsel en exporteerd ontzettend veel voedsel drie kwart van onze gemiddelde het gemiddelde die eten wat wij in Nederland eten drie kwart van het land wat nodig is om dat die eten maken ligt in het buitenland dat is gigantisch veel we zijn verre van lokaal en de voorbeelden die daarin wel eens noem en dat vertelde ik ook tijdens het eten is dat wij bijvoorbeeld in het voorjaar adappels importeren uit israël terwijl als we nou iets goed kunnen in Nederland dan is het adepels stelen en daar liggen ook nog heel veel lekkere adappels van de oogst van vorig jaar in de winter en die liggen gewoon in de schuren die kunnen prima worden bewaard die kunnen we prima nog nu eten maar nee dan ligt de nieuwe adepel in de supermarkt maar die komt dan wel uit israël dus wat wat is denk ik goed voor een een duurzaam voedsel systeem is het voedsel dat we kunnen produceren in Nederland zouden we eigenlijk ook weer moeten gaan consumeren in Nederland en in die manier die manier is zo'n heren hoe er eigenlijk een heel mooi voorbeeld omdat je echt ja consumeert wat je daar produceert en dat zou je zoveel mogelijk willen doen betekent niet dat we een helemaal gesloten voedsel systeem zullen hebben want sommige dingen kun je niet zo goed in Nederland telen en dan heb ik bijvoorbeeld over koffie, tea, chocolat, citrusvruchten, avocados ik geloof niet dat we in een wereld gaan leven waarin we dat soort producten niet meer eten dus die zullen we in het buitenland telen maar wat doen we nu we importeren nu koffiebonen of kakaobonen maken er hier koffie van voegen hier de toegevoegde waarde toe oftewel verdienen hier het geld en verkopen vervolgens die koffie wat we zouden moeten doen in een eerlijke wereld is zorgen dat de koffie wordt gemaakt in bijvoorbeeld afrika of midden amerika en de koffie koop en de toegevoegde waarde laten in de landen waar het vandaan komt zodat zij daar hun eigen economie kunnen opbouwen en Tony Chocoloni probeert dat een beetje maar we moeten dus niet hier doen we moeten dat product kopen vandaar dat we zeggen van we zullen wel degelijk nog producten importeren ik heb dan hier die ananas en die chocola als voorbeeld genomen omdat je dat ergens anders gewoon veel beter kunt produceren en dat betekent dat wij ook nog wel iets zullen exporteren en waar is Nederland goed in Nederland is goed in zuivel want in noordwesturopa heb je relatief goede graslanden in vergelijking met bijvoorbeeld in zuiduropa in italië dus wij kunnen relatief goed melk produceren met het bijbehorende vlees maar we exporteren nu ook heel veel varkens en kippen producten en eigenlijk is dat in mijn oog niet logisch want je zou die varkens en kippen die je Nederland houdt enkel moeten voeren met de reststromen van ons voedsel en die varkens en kippen die je in Duitsland wil eten die zou je in Duitsland moeten houden en moeten voeren met de reststromen van de voedsel daar dus deze voedselvisie heeft nog wel wat impact op wat er betekent voor de in- en export van het land en toch denk ik dat we daar naartoe gaan meer en meer langzaam met stapjes het heeft ook invloed op ons eigen dieet want in het begin gaf ik al aan dat als je dieren alleen maar voert met reststromen van plantarige productie met gras kunnen we eigenlijk maar zoveel dierlijk voedsel maken dat wij met z'n allen de helft kunnen eten van wat we nu doen nu eten we ongeveer 60 tot 70 procent van onze dagelijkse eiwitten ik druk het dan even in eiwitten uit om dat op te kunnen tellen uit dierlijk voedsel en maar een klein beetje uit plantarig voedsel en eigenlijk moeten we dat omdraaien en dat is niet alleen goed voor de planeet dat is dus ook goed voor onszelf en we hebben dat hier nog nog even iets strakker gedefiniëerd we hebben het niet over twee derde en één derde maar over 70 en 30 procent en dat is omdat ik denk en dan kom ik weer terug op waar ik helemaal mee begon dat ook een toenemende aantal mensen in Europa maar ook in andere delen van de wereld zich überhaupt gaan afvragen of je nog wat dieren mag houden voor de productie van je voedsel van ons eigen voedsel want maakt ons eigenlijk zo anders dan een dier ja dan kan ik een heel apart verhaal overgeven en misschien is dat iets leuks dat wanneer het boek uit is gekomen in juni want daar beschrijf ik dat in vooral ook mijn eigen zoektocht en antwoord op de vraag past het dier nog wel op mijn bord en wat vind ik ervan dus we zien dat dat toenemt dus een aantal mensen wil alleen maar plantarig eten ook al is het misschien vanuit een planeet perspectief best heel logisch om dieren in de cyclus in te zetten en te voeren met restroom en gras vanuit een ethisch perspectief kan je er anders over denken en dat is ook iets wat steeds in beweging is he je ziet die verandering van normen en waarde en toen ik dat boek aan het schrijven was toen las ik dat in 1956 dat is tien jaar voordat ik geboren werd vrouwen niet mochten werken geen bankrekening mochten openen en niet op reis mochten zonder hun man het is man de toestemming van hun man en toen dacht ik werkelijk na ja dan kan ik me toch helemaal niks bij voorstellen dat ja en toen heb ik het gedacht van wat zouden mijn achterkleinkinderen nou nadenken denken over dat wij dieren houden misschien is dat dan ook wel helemaal veranderd dus je ziet dat dat soort normen en waarde veranderen in de tijd en dat het daarom ook belangrijk is ondanksdat we er misschien niet allemaal over eens zijn om er over te blijven praten dus dat is daar ik hoop dus dat we in 2050 iets bewustere consumenten zijn dat we iets beter weten waar ons voedsel vandaan komt en ook rechtsonderin dat dat de overheid ook hun verantwoordelijkheid neemt want ik begon begon dit verhaal met het feit dat het heel duidelijk moet zijn eigenlijk wat de grenzen zijn van ons voedsel systeem wat het milieu plafond is en het sociale fundament en de overheid heeft daar natuurlijk een rol in ze zullen die grenzen moeten aangeven aan ons aan de boeren en het liefst consistent en op de lange termijn en natuurlijk snap ik dat dat moeilijk is en ze zijn ook nog onderdeel van de Europese Unie maar dat is wel een boodschap die ja die ik in elk geval wel bespreek met met de mensen in Den Haag nou hier wat we nu aan het doen zijn is een soort van sluit aan het maken met verschillende opties voor de verschillende spelers in het voedselsysteem en dit zijn een aantal dingen die je zelf kan doen als individu en die ik zelf ook meer en meer probeer te doen dus ik ben in de loop van de jaren steeds plantardiger gaan eten en de bal die je kan het beamen we proberen steeds lokaler te eten en steeds meer uit het seizoen en ik wil eigenlijk nog meer mijn eigen groent gaan telen en als ik dan dierlijk product eet en ik kan daarvoor kiezen dan zoek ik eigenlijk een systeem waarin en elk voor ik denk dat de dieren op een goede manier worden gehouden en dan heb ik het over het feit dat ik eigenlijk zoek naar een melkviehouder die net zoveel koeien heeft dat die nog van iedere koek aanhouden en dat de koeien buiten kunnen lopen want grazen is echt een basisbehoefte van een herkouder en je kunt in een stal dat gewoon heel erg moeilijk nabootsen dus je wilt eigenlijk op zoek naar een dierhouderij waarin dieren niet alleen gezond zijn vroeger werd er nog wel eens gezegd ze zijn gezond dus dan zijn ze wel nou dat is niet zo je kunt gezond zijn maar je moet ook de mogelijkheid hebben om je eigen natuurlijke gedragingen te kunnen uitvoeren dus koeien moeten kunnen grazen varkens moeten kunnen vroeten kippen moeten kunnen scharren moeten op stok kunnen nou zou zijn er een aantal dingen die dieren graag zouden willen doen en in onze huidige verderij kan dat niet altijd dus kijk na bijvoorbeeld de beter leven kenmerk van dierenbescherming en koop drie sterren vlees of eieren als je graag een delig product consumeert dat is een keuze en ja het is duurder dan koop je het om de dag je hebt het niet iedere dag nodig maar het is moeilijk gedrags verandering is moeilijk en dat geldt ook voor mij dus ik ervaar dat zelf ook wat ook heel leuk is om te doen is bezoeken ze een boerderij ieder jaar hebben boerderijen in Nederland ook bedagen ga eens kijken bij die boer bij jou in de buurt ga eens een praatje maken daar leer je echt een hele hoop van minstens dat daar heb ik een hele hoop van geleerd maar ook organisaties kunnen dingen anders doen ik dag maar ik heb mijn eigen universiteit al een paar keer uitgedaagd en ik geloof dat wel iets van beweging in zit omdat als al lunchjes worden geserveerd tijdens een vergadering die lunchjes standaard veganistisch en vegetarisch te maken en als je dan toch vlees op je broodje wil moet je even een vinkje zetten nu is het precies andersom als jij een veganistisch lunch wil moet je een vinkje zetten en dat betekent dat is een voorbeeld van het veranderen van de voedselomgeving want als je allemaal lekkere aantrekkelijke plantaardige beleggen hebt op je broodje dan kies je dat gewoon een eetje dat gewoon dus dat nou dat kan ook op stations dat kan in scholen dat kan in ziekenhuizen dat kan in hapjes in een bar dat dat kan overal een ander iets is dat we de politiek uitdagen om bedrijven integraal te laten rapporteren op duurzaamheid en volledig transparent zijn over alles wat ze doen is een hele grote stap nog nou hier had ik het al even over gehad dat installeren van die voedselraden bijvoorbeeld bij supermarkten en steun elkaar dat is ook echt iets wat ik ervaren heb nu ik meer en meer in dit netwerk begeef dat gebeurt ontzettend veel moois al in Nederland en al die mensen die het anders doen en anders willen zouden elkaar eigenlijk moeten stimuleren en moeten helpen want onderzoek heeft laten zien dat als ongeveer 20 tot 25 procent dus 1 op de 4 1 op de 5 1 op de 4 mensen echt het anders gaat doen dat je dan een omslagpunt krijgt en dat je dan een systeem kan veranderen en daar hoop ik op om mensen te stimuleren om om dat te doen en op die manier beweging te krijgen in het systeem hey streepen staat de verkeerde plek maar dank voor u aandacht ja ik weet niet hoe het met u zit maar ik heb ondertussen al zitten schrijven vragen wie heeft een vraag zie ik ergens een hand ja daar zie ik een hand die meneer ja en dat stimulerend niet geeft geen subsidie ja dan zijn we het voor een soort geleide economie wel eens met elkaar want want dat is ook wel wat ik probeer te zeggen dus probeer dat wat je in Nederland kunt produceren en consumeren ook te doen en een beetje producten te importeren en een heel klein beetje zuivel te exporteren wat ik niet heb gedaan en ja dat zijn verschillende manieren van kijken naar transitie ik geloof heel erg in het stimuleren van de mensen die het positieve voorbeeld laten zien en dat heet in Wageningen de smol winsttheorie ik weet niet of u er iets van weet er zijn ook transitie denkers zoals bijvoorbeeld Jan Ropmans die net ook een boek heeft geschreven omarmde chaos die zegt dat je het huidige systeem eerst af moet breken en dat hoor ik u een beetje zeggen van zorg dat je dit en misschien is dat ook zo ik heb dat hier eigenlijk niet in nog niet in precies in verwerkt van hoe je dat exact moet doen dit is vooral een beeld van waar je naartoe zou willen de hele discussie van hoe dat exact allemaal moet dat dat is ook nog weer ja een hele aparte discussie maar ik weet dat ook niet precies welke van die twee die bij de theorieën bestaan zeg maar in de wetenschap en misschien moet je ook dingen eerst afbreken ja kan enorm ja nee maar na een van de dingen die we wel hebben benoemd in de voedselvisie is je moet eigenlijk geen dier voor meer gaan importeren in Nederland en dat betekent automatisch dat je die dat je geen varkens en kippenvlies meer kunt exporteren dus dat hebben we zeker wel benoemd gaat het dieren daar houden waar de rest dromen en het gras zijn dan kan ook de mes terug naar het land waarom hebben wij in Nederland de mes probleem de helft van het voor wat de dieren eten wordt een buitenland gemaakt twee aan de producten gaan ver tweede derde weer naar het buitenland en de mes blijft hier dus dat benoemen we wel ik heb niet in deze in dit verhaal de mogelijkheid om alles uit te leggen maar daar ben ik het helemaal met u eens maar dat is ook zo het afval putje op dat punt eigenlijk ja we hebben gewoon door historisch gezien het heeft allemaal een logische oorzaak ja zeker bedoel we beginnen wel vast te lopen ja land en arbeid waren duur je kon voer aankopen je kon kunstmis aankopen en dat waren eigenlijk land en arbeid bestparende middelen en we daderhalden weer veel dieren en gingen we dat exporteren maar de mes blijft hier kan niet terug naar het land veroorzaak milieuproblemen en dat en het is in den haag nog best moeilijk om te zeggen van je moet niet boe ik ik ben dus geen voorstander van je moet gewoon willekekeurige boer gaan uitkopen je moet zorgen dat er geen vee voor meer wordt ingekocht dan gaan van dan moeten van zelf boeren andere dingen gaan doen even iets anders als je wat wat hij zegt is eigenlijk je zult denken maar ook het gedrag van ons ook van de producenten moeten veranderen ja een klein voorbeeldje ik koop mijn eten bij de jumbo en dan koop knoflook die komt potverdomme uit China Frankrijk produceert knoflook Spanje produceert knoflook België waarschijnlijk ook italië produceren allemaal knoflook nee dat wordt ingevlogen of ingevaren ik weet niet of dat met een ik denk met vliegtuigen knoflook heb ik eens gevraagd waarom waarom doen jullie dit waarom is dit niet gewoon frans knoflook 300 kilometer verderop nee die zijn duurder en dat dat hele gedootje wat uit China komt is nog goedkoper want zegt de jumbo wij willen de goedkoopste zijn voor iedereen ja dat dat is een heel belangrijk bij een sentimentaal argument in onze samenleving ja goedkoop goedkoop goedkoop ja alleen daar zitten dus niet alle kosten in dat voetsel dus dat lijkt goedkoop maar dat is niet goedkoop en we hadden net die discussie ook van als je voetsel gaat produceren met respect voor behoud van het natuurlijk kapitaal en met respect voor mensen die er in leven dan zal voetsel iets duurder zijn en dan krijg je altijd de vraag ja maar dan kan de bijstandsmoeder op drie hoog met drie kinderen dat niet betalen en dan vertel ik altijd dat is niet het probleem van het voetselsysteem dat is het probleem van sociaal economische ongelijkheid en dat is ook een probleem wat je moet aanpakken om te zorgen dat iedereen in state is om goed voetsel te kunnen komen in een goed huis te wonen want het geldt natuurlijk niet alleen voor voetsel het geldt nu ook voor de huizenmarkt maar dat is echt een probleem van ons sociaal economische systeem en van sociaal economische ongelijkheid en dat maakt deze discussie ook zo moeilijk want als je gaat praten over het voetselsysteem dan kom je dus bij hele essentiele vragen uit en ik weet natuurlijk maar dat is zo maar alleen het afschaffen van btw op groenten en fruit gaat nog niet maken dat die bijstandsmoeder goed voetsel voor haar kinderen kan kopen je ziet dat de lage sociaal economische klassen gewoon een kortere levenswachting hebben dat ze slechter die eten hebben dat ze meer obezitas hebben en dat heeft gewoon te maken met met ja de hele situatie waarin die mensen in zitten en dat heeft te maken met sociaal economische ongelijkheid kijk ik heb natuurlijk heel makkelijk praten want ik heb een goed inkomen dus ik kan kiezen voor een goed product en dat is niet voor iedereen weggelegd en maar dan moet je daar wat aan doen en je moet niet het voetselsysteem daarvan de schuld geven en dat is een beetje wat ik dan systeem is een we zijn het aan tafel het is een soort veelkoppig monster waar je waar je nu over praat want het zit tot in de haarvaten van onze samenleving maar ook in tot in de haarvaten van ons denken en doen onze gedrag verandering is op dit punt uitermate moeizaam we vinden het ik vind het ook moeilijk om dan als vegetarisch nou ook af en toe een lekker stukje worst of zo van de hema maar 3 kwart geloof ik zei exporteren wij wij zijn de tweede voetsel exporteur ter wereld dit kleine pestlandje ja dat is absurd ja maar het klopt na de verenigde staat ja maar dat is een beetje een vertekend cijfer want het komt ook omdat we heel veel producten importeren hier kort bewerken en exporteren ja als je dat er uithaalt dan zakken we meteen naar positie 20 of zo ja maar je kunt je wel voor een klein langje nog steeds enorm ja absoluut dat blijft zo en het komt ook omdat we wonen in een hele vruchtbare delta dus we hebben relatief goede gronden en omdat we dus heel veel veel voor importeren dus we gebruiken natuurlijk meer land dan alleen Nederland om ons voedsel te maken maar dan zit inmiddels historisch gegroeid een hele grote groep mensen aan vast die er financieel belang bij hebben dat dit niet gebeurt dat we door blijven gaan zoals we doen die groep is enorm van de supermarkt tot de consument tot de tussenhandel tot de boer tot de zaden bedrijven tot noem het maar op iedereen heeft al belang bij dat er niet te veel verhandelt merk je dat ja maar ik zie ons nu met z'n allen op het malieveld staan voor dit onderwerp echt niet ik zie daar ook nog niet gebeuren vragen kan haar gebeurt dat wat die mevrouw zegt je kunt je eigen gedrag toch veranderen ja en ik denk dat je daar verhalen we dat voor 2050 nou ja dat kan ik natuurlijk ook niet zeggen maar ik denk wel dat dat er een combinatie van dingen nodig zijn om te zorgen dat mensen het anders gaan doen en dat is aan de ene kant mensen voorlichten dus het verhalen vertellen kinderen voorlichten maar dingen ook laten beleven dus kinderen ook laten bijvoorbeeld op een boderij hun eigen groen te laten telen of in een moestuin op school als wetenschappelijk bewezen dat ze daar ook gezonder van gaan eten dat ze leren wat dat is dus je moet iets doen aan educatie van kinderen en mensen maar je moet ook echt iets doen aan het veranderen van de voedselomgeving want onderzoek heeft ook laten zien dat dat een relatief grotere bijdrage geeft aan de verandering van ons gedrag dan ons eigen gedrag van het gedrag veranderen is best moeilijk maar het kan wel maar dat veranderen van die voedselomgeving is dus ook heel belangrijk en en daar wordstel ik ook nog heel erg mee omdat onze we hebben 50.000 boeren in Nederland we hebben 17 miljoen consumenten en we hebben vijf grote supermarkt en ja dus die hebben heel veel macht zeg maar in die in die schakel daar tussen en daarom denk ik ook van nou ja je moet in je moet in de of moet je moet niks maar ga in de burger raad van de jumbo en ga met de mensen daar over waarom komt die knoflook niet uit frankrijk die meneer even dat kant op punt komt vanzelf want we hebben ja ik snap niet precies u u vraagt kunnen ja maar ja maar dat dat probeerde ik ook uit te leggen toen ik zei van als je vreugbaar akkerland hebt probeer dat in te zetten voor het produceren van voedsel van ons en niet voor het produceren van die je voer en daarmee ja ja ja ik weet niet precies waar we hebben heel veel collega's in Wageningen dus ik geloof dat is zesduizend mensenwerk of zo dus ik weet niet precies welke collega uit u overheeft en welke verhaal die collega precies aan u heeft verteld dus ik snap nog steeds niet precies wat wat u eigenlijk aan mij vraagt maar nou ja in feite ik denk dat u reageert op wat ze in het begin ook zei als je nou veel landbouwgrond onttrekt aan het produceren van dieren voedsel ja dan krijg je uiteindelijk landbouwgrond over voor groente absoluut absoluut absoluut absoluut daar ben ik het helemaal met die collega eens dat is eigenlijk ook wat ik vertel de vraag is alleen hoe komen we daar daar hadden we het over hoe maken want dat dat waar is dat staat buiten kijf dat we akkerland moeten benutten voor voedsel voor ons en dieren alleen maar restroom en gras moeten geven dat is absoluut wetenschappelijk onderbouwd dat doen we dus nu niet want 40 procent van het akkerland in Nederland en ook 40 procent van het akkerland in de wereld gebruiken we voor produceren van het dierenvoer een derde van de graanen wereldwijd worden aan dieren gevoerd worden niet zelf opgegeten en de vraag is hoe veranderen we dat maar ik ben dus wel met u eens denk ik ja leo sommige mensen hebben er toch wel baat bij gehad in de oorlog maar eten het niet meer mee ja substraten ja klopt nee en daar heb ik het inderdaad niet specifiek over gehad want dat komt ook een beetje omdat de groep mensen waarmee we dit hebben gemaakt een duidelijke voorkocht heeft veroperteelte ik denk dat vertikale landbouw vertikale landbouw is eigenlijk het tele van bijvoorbeeld sla en kruiden in een flat is in de verschillende verdiepingen in de hoogte en het voordeel van vertikale landbouw is dat je veel kunt produceren op weinig grond dus als grond schaarse is is dat iets om te doen efficiënt efficiënt het nadeel is dat je energie nodig hebt en energie is ook beperkend want in mijn boep ben ik uiteindelijk tot de conclusie gekomen dat de vraag is wat is meer beperkend grond of energie kijk dat we over moeten stappen naar hernieuwbare energie dat is sowieso logisch en vooral omdat fossiele brandstoffen bijdragen aan het broek als probleem dus we moeten af van fossiele brandstoffen we moeten toe naar hernieuwbare energie maar die hernieuwbare energie komt ook niet zonder kosten want je hebt metalen nodig je hebt van alles nodig om zonnepanelen te maken om winterbinus te maken of om een warmtepomp aan te leggen dus zuinig omgaan met energie is ook nog steeds heel belangrijk en die systemen die zijn dus land efficiënt kunnen vaak water heel goed rondpompen maar hebben energie nodig en de systemen in de volle grond gebruiken gewoon zonneenergie maar hebben weer meer land nodig en dan is er nog één discussie en daar weten we eigenlijk nog heel weinig van maar er wordt wel recent onderzoek naar opgestart er zijn mensen die ook denken dat het voedsel uit de verticale landbouw minder gezond is voor ons en dat heeft dan alles te maken met het feit dat die planten niet meer in de volle grond staan en dat misschien niet alle sporen elementen in dat voedsel zit dat het hele microbiome wat in de bodem zit iets doet met de plant daar is ik heb net een student gehad die daar een soort van overzicht van heeft gemaakt en eigenlijk is toch niet een hele hele harde wetenschappelijke basis daarvoor maar daar wordt wel over gediscussieerd ik denk zelf dat allebei die dingen onderdeel zonder zijn van een van de duurzame toekomst dus ook die verticale landbouw die verticale landbouw zijn zullen vlak bij de stad zijn en zullen alleen die tilten bevatten die vrij veel geld opleveren ja dat het toch relatief duur is om het op die manier te doen en staat inderdaad niet in het plaatje ja en ik ja dus met kassen is het ook zo ik denk alleen ook weer met kassen want o ja dat heb ik nog niet verteld verticale landbouw en kassen dragen niet echt bij aan het beheer van het land van het landschap of de biodiversiteit of de culturele waarde en dat worden loodsen precies dus dat is misschien een effectieve manier om het bepaalde tilten te hebben in bepaalde gebieden maar ja een deel van de oplossing denk ik die meneer daar ja ja ja ik had wat ik vertelde is dat ik zelf een jaar geleden betrokken ben geraakt bij het oprichting van de heer de boerderij in Wageningen nou ga ik je laatst verhuizen dus ik ga dat weer loslaten maar een van de dingen die ik daar met een van de andere trekkers had besproken is dat het mij wel een leuk idee leek om een aantal mensen toe te laten tot de heer de boerderij zonder instap geld en dat de andere met maar misschien werkt het niet maar je wilt op de ene van de manier dat dat minder editair wordt ja en waarom werkt dat niet oké ik kom alleen maar halen kan je even zeggen wat je achtergrond is want oh ja oké we gaan ook we hebben ook want ik ik ik mag drie jaar met mijn eigen bedrijfje meedenken over een project dat heet langleven aarde op springtijd en een van de dingen die we nu daar gaan uit proberen is dat we grote verzekeraars gaan vragen of ze mensen die eigenlijk onvoldoende geld hebben om voldoende goed voedsel te kopen preventief een soort van vouchers willen gaan geven en dan bedoel je over ziektekosten verzekeraars ja ziektekosten verzekeraars dus om te zorgen dat die mensen gezonder gaan eten en leven zodat het eigenlijk later kosten bespaart in het ziekenhuis maar dan gaan ze dat aan de voorkant al uitgeven en we willen een pilot gaan opzetten met met een verzekeraar die dat gaat doen en dat die mensen ook in de buurt die voucher kunnen besteden bij lokale boeren ik weet ook niet hoe het allemaal moet maar we moeten iets verzinnen waardoor het waardoor het voor iedereen mogelijk wordt om dit te doen en ja dat dat is bijvoorbeeld iets want er zit ik maar hoe was al bijna bij een politieke keuze daar is al een politieke keuze bijna als je bezorgverzekeraars erbij betrekt om op de lange termijn te zorgen dat mensen met een laag inkomen met een kleine beurs toch gezond kunnen eten en drinken waardoor ze later minder beslag leggen op de gezondheidszorg ja maar misschien kan dat dus ook wel uit uit de markt ja maar 6 miljard van de ziektekosten in Nederland zijn gerelateerd aan voedsel het is veel hoor en kwam percentage heb je daar een beeld van ja het wist ik ooit wel maar oké nou ik weet het maar we komen al een beetje op het terrein van tot slot misschien de politiek praat jij met politici ja ik van de partij van de dieren van groen links met de vvd weet ik veel met wat van alles mogelijk is en wat heel moeilijk is is want nou ik doe dit dit zeg maar dat meer naar buiten treden pas een aantal jaren omdat ik me ook pas een aantal jaren sterk genoeg voel om al die vragen want je krijgt over alles een vraag en ik weet natuurlijk ook niet alles om me daarin staande te houden nou ik ben er eigenlijk een beetje gaan doen in de tijd dat carola schouten ook onze minister was dus die leerde ik op een gegeven moment kennen en ik en nou elkaar ministerie en met mensen en nu kan ik dus weer helemaal opnieuw beginnen en daar voel je al zelf ik voel dus zelf al hoe ingewikkeld dat is denk ik ja die staghouder heeft natuurlijk geen idee wie een keer de boer is dus ja dus dat vind ik wel moeilijk van hoe hoe zorg je er nou voor dat dat een soort van continuiteit van aandacht krijgt en kringloop landbouw bijvoorbeeld was iets wat carola heel erg op de kaart heeft gezet en ik voel nog niet ik voel dat nog niet bij staghouder op dit moment dat dat echt een woord is waarmee die verder wil dus maar ja we gaan daar wel weer in investeren maar het ja dat heb jij als herboer lokaal of provinciaal te maken gaat met de politiek ja je moet grond aanwerven ja en wat merk je dan staan ze dan afwijzend of uitnodigend ten opzichte van jullie initiatief passen jullie in de ecologische hoofdstructuur dat wel waarschijnlijk ja je zit al tegen de rand nou ben je drie jaar bezig is al lokaal of provinciaal meer interesse vanuit de politiek en bestuurlijk voor wat jullie doen ja maar wat ik wel zie is want ik ben dus wel op mijn zoek tocht geert van de veertje gekomen en ik wilde dus wel samen met hem na weer naar den haag en dat bedoelde ik met dat met die sluit met help elkaar ik heb wel het idee dat er zoveel initiatieven zijn die richting deze visie denken en en die zouden elkaar echt moeten steunen en moeten vinden en moeten helpen en blijven in gesprek blijven met de verschillende partijen om te zorgen dat die verandering er komt en ja ik ben dan zo naïef dat ik denk van als ik er zelf al niet meer in ga geloven dan ja dan gaat het in elk geval niet gebeuren en dat heeft geert ook een beetje ja dus die enorme ja dat dat vind ik wel heel mooi dus blijven ons inzetten ad wat doorvragen op jan sorry ook zit verkeerd te kijken jan vertel soort astronauten voor nee ik denk dat ik dat ja ik denk dat eten meer is dan pillen nee maar bijvoorbeeld die heb ik niet heel goed uitgelegd dat bolletje maar het is wetenschappelijk gezien bewezen dat je samen eet dus samen met je familie of met je vrienden dat je gezonder eet dus eten nee dat is dat is dus één van de dingen waar we het eigenlijk ook over hebben dan zou je misschien weer aandacht en tijd voor moeten creëren nou in Nederland zou met de individualisering dat inderdaad een punt zijn dat we wat meer alleen eten maar dat is zijn massa's landen in de wereld waar nooit alleen gegeten wordt nee nee ja ja ok ja moet je ja maar misschien misschien zal voor een deel van de mensen dat toch een oplossing zijn in de toekomst ik kan ook niet in de toekomst kijken ze hebben het ook wel eens over 3d printers waar je voedsel mee kan printen en ja het zit wel ver weg van de verbinding van jou met je voedsel voor mijn gevoel maar wie weet en bedoelde wordt ik heb ook niet gesproken over kweekvlees en allemaal van dat soort dingen ook een beetje omdat ik niet zo geloof in kweekvlees ik denk dan als we als we een een nep burger gaan maken zeg maar en die is dan geteeld in een in een lab ja in kweekvlees is dat een met behoop van dielijke cellen die eigenlijk nog steeds plantaardige voeding nodig hebben doet dan gewoon meteen die plantaardige cellen en maakt daar een lekkere hamburger van dus slaat het hele kweekvlees maar over maar misschien die pillen dat dat dat wel iets zal zijn voor de toekomst maar voor een heel groot deel van de mensen in elk geval op dit moment nog niet het is een interessant optie want wat wat meneer aanraakt is eigenlijk de vervreemding ja ja en eigenlijk zeg ik vervreemd van wat we eten precies ja ja die kopen suiker ja maar dat is dus ook 15 procent van de kinderen in Nederland is ook al te dik en de vraag is of dat goed is wat daar gebeurt ja maar dat is niet gezegd dat er goede ontwikding is ja ja en als je je daar bij neer is de vraag ja en misschien ja als je als je ervoor zou zorgen kunnen zorgen dat wat zij kopen gezonder is voor hun dan dan is dat in elk geval een stap in de goede richting dat lijkt bijna alsof je dan de richting opgaat wat ze in amerika zeggen nou we geven de kinderen tomato ketchup en dat is groente we doen het hartstikke goed we geven ze groente ja willen we toch nee maar misschien water ketchup ik moet misschien iets meer open staan voor dat idee en ik heb daar nog niet heel goed over nagedacht omdat ik zelf mijn afvraag of dat een ontwikkelingsrichting zou moeten zijn omdat ik zo bang ben dat je als je dat doet dat je helemaal geen verbindings meer voelt met dat landschap en dat je daar dan ook niks voor over hebt of zo maar ik ik ga daar eens over nadenken dank je wel maar de vervreemding in jouw verhaal is een continu onderstromen in feite hebben jullie met die die prijsvraag een exercitie gehouden waarbij je geprobeerd hebt onze kijk op voedsel onze manier waarop we er mee omgaan qua productie en qua eten weer terug te brengen ja naar de brool ja en ik heb dat ook heel erg zelf ervaren van toen ik zelf dus voedsel ging telen in mijn eigen tuin toen tillde ik een bloemkoal en die bloemkoal die was helemaal geel en toen zijn mijn buurman goh die bloemkoal van jou is veel gele dan in de supermarkt en toen ging ik naar een boer toevallig ook in die week en die tillde ook bloemkoalen en al zijn bloemkoalen waren wit en hoe kwam dat omdat hij het blad wat boven de bloemkoal zit breekt ja wist ik veel ik weet ook niet alles en toen dacht ik dit is toch kranke jorm aan mijn bloemkoals maakte prima is toch kranke jorm dat die boer dat blad er boven moet fouwen om te zorgen dat die wit is omdat wij gewend zijn aan een witte bloemkoal of dat wanneer je geen pesticide meer gebruikt je af en toe een plekje krijgt op je appel of dat als je pompoen lichter is dan 700 gram dat die niet meer in de supermarkt wordt verkocht omdat die te klein is nou zo kan je doorgaan met hoe en dat komt allemaal omdat we compleet voor vreemd zijn van ons voedselsysteem dus we creëren allemaal voedselafval en daarom geloof ik dus niet in die pillen want dan raak je daar nog veel verder van verwijderd nog vragen wie nog oh ja ja sorry ja omdat er geen nutriënten zijn in het water in de zee van nature om dat in de kroost te telen dat is echt dat kan dat kan ik u verbinden met een wetenschap die dat stelt en dan kun je natuurlijk gaan zeggen van ik ga de zee bemesten maar dat is nog ingewikkelder dan land want dat zwemt overal na toe wat je wel kan doen is die algetelde op land in water maar dat is niet hetzelfde als oogst uit de zee daar had ik het over de zee is voor hele grote delen hij heeft mijn plaatje laten zien die persoonitjaap van de meer die is universiteer hoogleraar in amsterdam en in Wageningen en zijn onderzoeksveld is marine food production en die heeft mijn plaatje laten zien van wat de netto primaire productie dus is eigenlijk het potentieel om plantade gebiomas te maken is in zee en in land en op basis van het plaatje kan je gewoon zien dat de zee in hele grote gebieden gewoon net zo productief is als een roestein dus het is eigenlijk vrij weinig productief behalve in die gebieden waar je dus van die stroom mengen en je hebt waardoor de nutriënten van de bodem ophoelen en dat is dus bijvoorbeeld voor de kust van chili je hebt gebieden waar dat anders is en in de in de mondingen van de delta soms ja onze waterzee met de oesters met de oesters en dingen dus het is ja ik denk dat het niet waar is zeg maar dat je daar heel veel meer marginaal nou ik denk dat het helemaal niet nodig is ik denk dat als we zorgvuldig met ons land zouden omgaan en minder zeg maar matig matig hoeveelheid dieel ik voedsel zouden eten en dat zijn ook rapporten die dat laten zien dan is er gewoon voldoende voedsel om 10 miljoen mensen te voeden waarom hebben niet alle mensen toegang tot dat voedsel dan kom je weer op die vraag sommige mensen hebben geen geld om dat voedsel te kopen etiopie en we hebben in mijn jeugd zag je altijd van die van die beelden van honger en etiopie etiopie produceert genoeg voedsel om etiopie te ver waarom hebben mensen geen toegang oorlogen of onvoldoende geld sociaal economische ongelijkheid dus en dat is jarenlange in Wageningen ook wel een beetje geweest ik weet niet of dit nog wordt opgenomen maar ja dan was het mantra altijd we moeten meer produceren maar we produceren we kunnen best al een hele hoop produceren die moet anders eten en je moet het eerlijk verdelen en daar zitten ook echt heel veel en een derde van het voedsel wordt weggegooid als we dat niet doen dus ik denk niet dat we die zee hoeven omboelen om de nutriënten naar boven te halen hebben niet nodig had de idee dat er een soort kritiekeur uitkwam nu net ja het wat uitkwam een kritiekeur een hartelijk heet ja we moeten we hoeven niet ja nee ik kijk ik ja ja ja wetenschappers hebben veel te weinig kritiekeurs ja missie alles overzichtig ja ik moet me niet te veel laten verleiden maak je heel hartelijk dank graag gedaan aan het einde van deze avond ik wens u alle nog een hele genoegelijke avond en ad nou wijzen ik wel naar de goede ad die gaat nog iets zeggen bedankt allemaal dank u ja ja ja nog niet klaar een heel inspirerend verhaal waar mensen denk ik nog lang over nadenken en misschien zou het leuk zijn om over twee of drie jaar nog eens hier terug te komen als kijken hoe de stand van zijn van zaken is welke welke voordringen dat we gemaakt hebben goed voor jullie dankjewel dat jullie er waren even wat er dit jaar nog op het programma staat dat is aller eerst 19 juni 19 sorry mij dan zitten we op de universiteit als night university het festival van de universiteit en dan hebben we twee bijdragen één over wat eigenlijk perfect aansluit op het onderwerp van de vorige keer over het manipuleren van het klimaat wat zij de mogelijkheid om dat te doen en is dat wel wenselijk om dat te doen dus klimaat engineering heeft dat met een goede Nederlandse woord en het tweede bijdrage heel anders dat gaat over de aard van de mens het wezen van de mens daar hebben psycholoog evolutionair psycholoog professor mark van de vucht en die gaat precies vertellen hoe wij eigenlijk nog ons gedrag vooral geënt is op onze verre voorouders en dat we eigenlijk niet uitgerust zijn op met de hedendaagse ontwikkeling om daar goed mee om te gaan dus verder verder wil ik alvast de aandacht vragen gaan iets heel speciaals op 30 september met onze xl editie in de concertzaal dan nodigen we iedereen uit om de detectif uit te hangen want dan gaan we met z'n allen in de schouwburg interactief gaan we proberen een echte cold case op te lossen dus reserveerde datum 30 september fijne avond nog en goede reis naar huis dank u