 Hər birinizi kanalımızı abon olmağınızı sizdən xarşı edirəm, hürmətli izləyizlərimiz bu gün biz hazırda Ukrana də başvirlən Rusiyanın təcavüzü, gədən muharibənin tarixi çöçləri haqqında iki slovyan çöçənli xalqın belə deyə ki, tarixi ayrılma prosesini münaviz etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etmək etm haqqşənin yaranma səbəbləri və tarixdən çıxardığımız dəslə nəticəsində, hazır ki, savaşın olası nəticələrə haqqında tarixçi alim, əkber, nəcəfləm mümuzu açılamızı aparacaqı xoşərdı, eşbərdir. Dəli izləyicilərimiz yenidən səxatiladıram ki, yəni benəsiz və paylaşasız ki, daha geniş auditoriya bu əsil bir marifləndirizi veriliş olacaq ki, insanlarımız daha çox bu haqda eşidə besinlər. Eşbərdir, və ilk önce başlayardım bu münaq bişənin nəcələrlər, tarixi çöçlərindən daha çox, bu iki xalqın tarixi bağlıqına. Bu haqqlar mən iki şey araşdırma eləmişəm, har da təşəkçül tapıblar və hansı tarixin hansı nükləsində ayrılıplar bu haqqda zəhmət olması. Esəsində Rusya ümumiyyət tarixi bildiğimiz Slaviyan tarixi, burda Rus adı mərkəzdədə, amma çox sadıq Slaviyan kimliklər var, tarixiliyi də Slaviyanları üç qola ayrılırlar. Şərqi, qərbi və canıbı. Və Slaviyan coğrafiyası da geniş bir coğrafiyadır. Deməkələr ki, Avrupa nın böyüş bir hissəsinə əhat edəcək coğrafiyadır. Avrupa nın da öz-içərsində ki, gələnək, ümumi, ənənəvi, o güçlərlər, Slaviyanlar arasında hər zaman coğraf olaraq da ciddi ixtilaflar mevcutdur, tariqdən gülüncə qədər. Bir də bir məsələ var, Rusya nın dünyaya və ətdə vizə təklim etdiyi bir rəsmi tariq var. Amma bu rəsmi tariq dövlətlərin görmək istədikləri elə inandıqları tariqdır. Təqri bəndə artıq minsək 160-ci illərdən sonra yavaş yavaş formalaşan bir Rusya tariqıdır. Amma bir də Riyalıqda kiməvzü bir Slaviyanların tariqı var? Kimisal üçün, Slav tariqı üçün ən mühim mənvələr ilə ələpcə mənvələrdir. Çünki coğrafı olaraq, etnografik olaraq, siyasi olaraq, o haqqların kimliyi üzərində ilk dövür haqqında ən qilişmə alımatı verən ələm müəlləklərdə ələpcə o rəfəşun ısladır. Nə sonraki dövürlərdə başdir Slavların özlərinə aydı xronikların sanmamələrin yazılması. Bunlar da təşdərəflidir, çünki böyük əksəriyyəti kilse tərəfindən yazılmış mətinlərdir. Yəni, kilse nəyi doğru görürsə, onu əsas qabul edir. Doğru gönlmədiklərinə də göz ardı edir. Bu ümumiyyətlə kilse tarihçinin əsas məsələrinə biridir. Bir də bir məsələ var, artıq 1827-ci ildə Panslavianizm dinlə bir anlayış ortaya çıxdı. Bunu ortaya çıxaran herkədir. Pangermanizmin üzərindən bir slav birliyini formalaşdırəcəq. Yəni, pangermanizmi bir ilə bir panslavianizmə təknitlə çalışdı. Onun üzərindən bir slavianların bir birliyini. Bu bir hindi adını təknit, cəriyan hansı cəriyanı? Bu panslavian izində ilə slav bütün slavların bir birliyini əhad edən bir anlayışdır. Bunun ortaya çıxması əsasan baş deyir Napalyonun Rusya sefərləri zamanı. Ki, o dövrdə də əgər diqqətinizdə cəlb edibsə ilk dəfa Rusya üçün vətən anlayışının ortaya çıxdığı dövrdür. Ətdə köhnə sovet Rusya çitablarında bunu vətən muharbə sağdılandırılardı Napalyon dövründəki Rusya'nın mübarzəsində. Ətdə bir daha sonraki dövrərdə, amma kırımdaki məhubiyyətdən sonra 19. Əsimi ortalarından sonra Rusya bunu bir növü özünün dövlət olara, imperyalı olara əsas siyasətinə çevirdi, slavian çıdığı. Bu anlayış da aşağı yıxarı 20. Əsinərbələr nə qədər davam etdi. Amma parçalandı, səbəm nə idi. İçində çox sayda dini və milli ixtilaflar var idi. Çünki slavian düşüncəsinin mərkəzi praqama olacaq, masquama olacaq. Ələ, çivdən əvvəl beləmi bahsələr var idi, mərkəz məsələsi. Ona görə də Rus tarixçiliyi və ya da slav kimliyi üzərində danışdığınız zaman, burada ümumi bir bütünlüğün olmadığını nəzərə almamız lazımdır. Ənənəvi bizim tarixla bildiyim, slavianlar artıq məmbələrdə altıncı əstirdə nə itibarəm ortaya çıxınlar. Ortaya çıxmalarında səbəbkarı böyük ölçüdə qədim Türklər olmuşlardır. Hunlar və avarlar, daha sonra o qurlar deyilən böyük bir kültürlə indik ki, bizim Tataristan'da əvvələr bogarlar yaşayırdı. Oların ataları daha sonra bular indik ki, bogarsın, ərasına gittirəm. Amma slav yanaştılar və indik ki... İskitlərin də rolu olmalıdır. İskitlər çox qədim dövrdür. Yəni, iskitlər dövrü hərdəsi ehramızdan əvvəl ki, dokuzunca, altıncı əsirlərdir. Günümüzün Rus tarixçiliyi, skifləri bir növ-i slavianların ataları olara məhəmsələkin bir iddiaları var. Səbəblədir. Çünki slaviyanları da hindavropo çökönlü görürlər, skifləri da hindavropo çökönlü görmək istəyirlər. O şəkildə bir ayləvi bir bağ yaratma istirlər. Bu da eyni zamanda onlara imkan verir ki, slaviyanların tarixini bir minil əvvələ daha aparmal imkanı olsun. Bir künallarda tarixi indi minil əvvələ, minil soruya aparmal elə dəmihim əhmiə kəsib etmir. Əsas odur ki, məvcud olan xalqın öt coğrafiyasında və yaşadığı tarix dəvr-dəvr isəsində aktivliyi və gücü. Mədəni mənada siyasi mənada elmi və dini mənada. Bu mənada slaviyanlar çox uzun süre tarixin kənarında qalıblar. Həm, mədəni minasibətlər baxımından dünyaya təhsil etmək imkanları olmamışdır. Əsizəqə yetməyin avrokoməmbələrin də subab adına hər zaman qul adı ilə deyniləşdirirlər. Səbəb nədir bunun? Çünki bir növbün müasir dövrə qədər, yəni bu Afrikadakı qul əməyinin istismarına qədər bütün dünyanın əsas qul ticaretini təşkil edirdi ahirq, yəni slaviyanlar. Böyük qul bazarları slaviyan qullarla doldurdu. Ona görə uzun müddət bunlar əsas məhsud insanın özü olur. Əsas slaviyan kəmdiyi bizim bildiğimiz ruriklərlə başlayır, əslində ruriklərdə slaviyan deyirlər. Bunlar da skandinaviyalı varyəqlardan gəlirlər. Bir növ varyəq bir hanədanın gəlib çiyyəvdə dəvət edilməsi nəticəsində. Hanədən qululması və oradan da ətibarın artı bir növb dəvlət tarixini başladılır. Bunun da mərkəzi çiyyəv olduğu üçün, sonraki müasir dövdə buna çiyyəv hus devlətə adına verirlər. Əslində klasik mətinlərdə hus adı yoxdur orada. Sədəcə çiyyəv künyəzlılıdır. Çiyyəv özü də xəzərim bir şəhəri olub, sonradan əsas mərkəzinə çəvbili. Xəzərim mətinlərimdə də ona sambaht deyirlərdir. Yəni, bir növdə əcərdikqək etsərin çiyyəvin geografiyasına bir növdə qarakol şəhər deyirlər. Yəni, bir sərhət məntəqəsi formasında. Yəni, ticaret xəttinin əsasiyyəm tam ortasında bir nəzarət mərkəzi kimi formalaşır, daha sonra ətrafına insanların toplaşmasıyla nəticəsindir. Bir şəhərə çevirildi. Bütün hallarda o dövülçüm, idil kimi, daha sonra yer şəhərlər kimi, böyüş bir şəhər deyildi, küçük bir şəhər idi. Yəni, iki ev kınyazlıqı və daha sonra ətrafında ki, diğer Slaviyanların da bu şimdinin çərşində daxıl olmasıyla bir kınyazlıq bir dövrət modeli ortaya çıxırdı. Təşəkür edir, yəni, çox maraqlı məqamlara toxunduruz. Demək ki, bu, xırınla bağlı məsələ, mənə bu dikkət məxsusi ilə cər bilədir. Yəni, mən az şəhər xoxuduna görə, bu hazıçı Ruslarçı yoxdur. Həmən o coğrafyada yaşayan əndə onların adları muxtarəft olabilə, çiyriski Rus olabilə. Hər halda tarıq bu, tüş dövlətləri də savaş tərisində olanlar və əksəri uduzulur. Bu, cünki münakışənin köçündə həmən tarıq mibasilərdir. Diyanlı məsələsizə və nədir əlaqəlidir? Qrimün əsas məsələsi onunla əsləvərdir ki, krim, slav yanlar üçün dini mərkəzdir. Yəni, ilk dəfə hristiyanı, krim üzərindən slav torbaqlarına cəlməyə başlayıb. Təqri bəndə artı altıncı əsirdə, krimdə ilk üçün sələr daha sonra manastırlar formalaşmağa başladı. Ama Rus de künyəzləri, künyəz, slav künyəzləri əsasən, hristiyanlıqın mənimsiyindər 9. əsirdən ətibara. Burada da bir məsələ vardır, mənimsəndən hristiyanlıqın hansı hristiyanlıqın qoluna bağlıdır. Bu əmqətlə, hristiyanlıqın həm öz içərsindir. Həm də bu coğrafiyalara, yeni coğrafiyalara gəldikləri zaman, bunların da içərsində ki, problemlər gəlibdə bir növü transfer olur şeyə, yeni hristiyan kimiçlərə. Həm də yeni hristiyanlıqın qəbul edən kimiçlər arasında, hər zamanıfın ciddi mübaqsələr falan vardır. Yərim ki, ən böyüş mübaqsə ekona məsələsidir. Ruslarda bu gündə gördüğünüz kimi ekonolar çox hakimdir. Rus sənətində, Rus ədəbiyyatında, Rus təsviri incə sənətində ciddi olara ekonanın yeri mövcuddur. Rus kinomatografiyasında belə ekona çılır, Stanalbaskinin daha sonra Tarqovskinin filimlərinə bakdığınız zaman, o təsəlvir, o zihin hər zaman görürsünüz. Amma Bizans ortodoksluğunda isə ekona qəbul edilmir. Uzun müddətlə mübarzə aparılmışdır. Ekona Klasma denilən bir cərəyam vardır ki, İmparator 78. Leon zamanında Bizans İmparatoru ciddi olara bunları kütləvi şəkildə qəfl edilmişlərdir. İkonaya ibadət ettikləri üçün. Belə problemlər var. Daha sonra İsa'nın mənşeyi haqqında problemlər var. İsa, Tanrının övdadını, yoxsa sonradan ona müqəttəsruq baxş edilmiş bir varlığıdır. Ümumlər ümumiyyətlə bu hristiyanıla bağlı doğmalarda olsun. Daha sonra iqtidəver o hristiyan müqəttəsların anlayışlarında olsun. Üstəlik, yeni-yeni anlayışlarda ağr-üççülü nəsturudur, iqtidəri cərəyanların ortaya çıxması. Ki, bu sülaviyan mühütünə ən gücül təhsil edənlərdən biri 9., 10. əsirdə Boko Menizm denilən bir cərəyan yaranır. Əsa sən mərkəzi indi ki, Bulgaristan kılan oca o rafiyanardır. Oların da çox güçlü təhsiləri var. Balkanla dediğimiz yerdir, həm? Vəələ, indi ki, balkanlar, bir də balkanların üstü indi ki, Bulgaristan kılan ərası, elə Ukrayna'nın sərhədi bölgələrdir bunlar. Bu anlayışlar düşüncələ ortaya çıxı zaman bir növbə, bu haqlar özlərin, milli məsəllərin, transfer etdilər dini məsəllərin içindir. Elə Ukrayna ilə Rusya arasında ki, təməl problemlərin də altında bu vardır. Qırım mühimdir, niyə görə mühimdir? Çünki, qırım bütün bu, həm Ukrayna üçün, həm Rusya üçün bir növud dini, hüqubi çimliyim məkamıdır. Ona görə də uzun müddət, yəni Rusya, qırımsız, gəşəyə bilmədiyini 19. əsirdə göstərmişdir. Bir də bu məsələdə yeni çıxdı bu ortaya, Rusya-Uqraynasının bir məsələsidir. Ukrayna kilsəsi Rusya kilsəsindən ayrıldı. 2014-ci illərdən o zaman artı qırım daha da əhviyətli hala gəlir. Yəni, qırımə bunların baxışı bir var strateji və ya da dənizlərin nəzarət baxmından və də qara dənizlə ilə filan bağlı. Turistik olsun deyəcə edin, amma əsas məsələ altında yatan məsələ bu dini məsələdir. Ona görə də bu coğrafiyada ortodoksluğun bir növə, qırım üzərindən bu geniş coğrafiyaya öz baxışını, nəzəriyyəsinin, düşüncəsini təqdim etdiyi bir məkamdır. Amaca qırımın tarixə həməti hər zamanın üçün mühimdir. Qırım uzun müddət də Türçlərin nəzarətində olmuş bir coğrafiyası. Artıca Osmanlı deyil. Ondan əvvəl qızın orada dövründə olsun, qıbcağlar dövründə olsun, ta əvvəl onları var, avarı var, pəcənəgi var. Yəni bu coğrafiya, eyni zamanda bizim Rusya coğrafiyası dediğimiz, Türçlə coğrafiyasının da, yəni, Türçlə coğrafiyasının da əsas pariq-i məkanıdır. Həm hərəkət baxımınla, həm də bir üstü çox dövlətlər baxımından qurulmasın. Sonra ki, dövr də qızıl oradanın dağılmasıyla onun yerində qurulan xanlıqlar ki var, kırım-xanlıq olsun, qazan-xanlıqı, həşdər-xan-xanlıqı, qasım-xanlıqı və sibir-xanlıqı. Yəni, hərdən baxsan indi ki, Ukrayna dən baş deyir. Ta-şiə qədər, sibir-yanıq ortasına qədər. Qazaqstanın ta-şiə şərq uçuna qədər uzanan böyüş bir coğrafiyası. Bu, Türç-xanlıqların nəzarətində olub. Üstəlik, kırımın Türçlər cəhətdən də mimaralı tərəfi var. Çünki, oz Qususanda Osmanlılar üçün Osmanlı sülaləsi əcər qalması hakimə də çəcə, kırım-xanının Osmanlı hökumdarı olma haqqı vardır. Üstəli, burada bir məsələ, daha vardır. 1874-ci ildə, Osmanlılar Rusya arasında bağlanmış müqabilə görə, kırımdaki haqqlar Osman onundur. Yəni, həm dini cəhətdən Rusya o anlayışı, o qanunu daha sonra işhala çevrilədə göz ardı etmişdir. Və ilk dəfədə dünya hristiyan ölkələr arasında, Avropa ölkələr arasında Osmanlı hökumdarlarının xəlifəliyini tanıyan Rusya olmuşdur. Osmanlı da bunun müqabilində Rusya ya Qususda çilsələr üzərində, Qususda ortada Qususus çilsələr üzündə himaya haqqı vermişdir. O günləyə görə Rusya, Suriyada yer alır. Çünki bunlar tarixi çimlişlər özlərin hesabətdir üçün, hər zaman üçün beynaxal quququnda xaricində özlərinin ənə nəvid dini mədəni ququququ çimlişlərini önqlanda tutarlar, ona görə hərəc edətirmə istəyələr. Yəni bir növvət dövləs zihniyəti hər zaman üçün milli və diğer zihniyyətlərin üzerində yer aldığına görə, bu dövlətlər reaksiyasını günümüzün real politik şəhslərinə görə deyildə, əsasən tarixi reallıqlara görə ortaya qoymağa çalışırlar. Təşəksiyodir. Cünümüzdə elbət də sizin bu deliniz hətlər asıq adın görünür, ticər dövlətlərində aparıdaqı siyasətlər nəsəcəsində. Amma təbək üçün müvzumuz bu deyil. Mən istəyərdim ki, qayda xoxquzuncu əsirə, bir ilişin əvvərdə də sizə bildirmişdim. Bu xoxquzuncu əsirdə nə baş verdi? Bak, bu Çievski, Verus, Nezidəri, Kıniyazlıqları ayrıldılar və Hristiyanlığı da bilədiyətdə möhkəmlənməsi də bir daha birləşə bilmədilər. Bak, bunun çöç-bu cümləsində bu cüncü məyənə gələk ki, onu biz araşdırıb sizin təqdimatınızda ortaya çıxarsa, bu cüncü münakşəndə xətləri asıq adım və ki, insanların üstün adını görülə bilər. Çievki Kıniyazlıqı, Kıniyazlıq əsində bizdə ki, bir növü xanlıq cümləlməniş. Yəni, ortaya çıxan bir böyüş bir dövlət deyil, yəni, bir xanlıqdır. Xanlıqın da başında duran əsasən bir ailə var. Bu ailənin zamanla, qollarının, yəni ki, növ qoradda, riyazanda, diyər bölgələrdə, necə deyirlər hakim ailənin fətləri tərəfindən idare edilməyə başladı. Bu yerlər də nəzərə alın ki, küçük qala şəhərlərdir. Ki, əsasında o coğrafiya meşə coğrafiyasıdır. Yəni, günümüzün bir rahat hərəkət ediləcək şəkildə görünəcək bir coğrafiyadə. Uzun müddədələ bu coğrafiya şəhər coğrafiyasıdır. Dikkat edin, klassik çöknə Rus şəhərlərin də her zaman üçün bir Konistan-Tinapolis-İstanbul havası vardır. Səbəb nədir Rusların və ətdə Slaviyanların ticari vasitələrlə Bizans paytaxına gəldikləri zaman, Bizansda ki, bu müddədəşəmliyə heiran qalmışlar. Ona görə də bir çox şəhərlərin də ələ aya Sofia'nın özünü təqlid etməyə çalışmışlardır. Elə formalaşan bu tipdə, bunlar da əsasən ağaç məhsulları üzərində tikilirdi evlər, şəhərlər. Çünki o coğrafiyanın daş işçiliyi çox çətindir. İsləlik o dövək üçün orada da da daşlardan istifadə etmiş elə də ağlı bir iş deyildir. Çünki soyuqışı vardır, biz çox problemləri plan vardır. Yəni, taxtalar üzərindən qurulmuş bir şəhərciklər, divarlar, evlər. Bələ bir yerlərdə Hulik ayləsinin bir neçə qolları tövələməyə başladı. Bu da artıq bir neçə əsir sonra, təqri bəndə 1932-ci ildər, mitislabın ölümünlə sonraq axtranca böyük, kınyazın ölümünlə soran. Artıq bunlar müxtəlif şəhərciklər olaraq kınyazıqları ayrıldılar. Buradan ətibayrın artıq bir nevi çiyyəv, diğer Huz şəhərləri və ya da slav şəhərləri üzərində təməl mərkəs olmaq susiyyətini itirdi. İçinci bir məsələ isə 1240-cildə çiyyəv mongolların böyük bir hücumuna məruz qaldı. Şəhər tamamilə dağdıldığı böyük bir necə deyələr. İnsani tələfatı səbəb oldu. Amma çiyyəv və riyazan kimi böyük şəhərlər dağdılır ki, ətrafdaki diğer kişi şəhərciklər bir nevi mongolların hakimətini qəbul etməklər özlərinə qorumuş oldular. Ki, sonraki məlhələrdə artıq Qızıl ordunun bir içi əsir sonrasında artıq bir baxıdur ki, o şəhərlər içərsində ən gözə çarpaş şəhər olan Mosqva önbulaqına çıxmağa başladı. Amma burada da Mosqvanın bir ağırlı bir siyasəti oldu. Mosqva kıniyazlıdır. Yecane kıniyazlıdır ki, bu diğer slav kıniyazlıqlarından tərqli olaraq. Kənardan hər bir insanı güç almaq istədir. Qızıl ordanın apardığı bir siyasət var idi. Müsləlmanlaşdırma siyasəti. Bu, cünki bu leccanerlər mızlılar məsələsətə, üçün Müsləlmaqandan? Yox, orda hafək bir şəkildə cərəyən etdir. Bu duvoriyan kimliyinin formalaşmasında əsasən rol oynayan məsələlərdən biridir. Mərkənin zamanında et varan qızıl ordallar artın Müsləlman siyasətinin bir parçasıdırlar. Amma özbək ham tüm Mongol, Patar və Qıbtcaqların ham sının Müsləlmanlığı qəbul etməsin şət qordur. Belə olan halda İslamı qəbul etməyən çox saydı Qatar ayləsi, ki, az deyil bunların sayısı. Və hüzdən çoxdur və bunlar da aristokrattır. Yəni, əllərində hər bir güç olan aydələrdir. Qəbul etməyənlər qaldırlar ortada. Tam o sırada maski vaqqın yazdığı, bunlara hristiyanlığı qəbul etmələri qarşılığında, geniş ərazilər və intiyazlar verəcəyini qəbul etməkdir. Hətta hristiyanlığı da qəbul etməyə bilərsən amma bir şərt olur. Hər hansı bir problemdə mənim ordunla mənim yanda yer alacaqsaq. Yəni, bunlara böyük ərazilər verildir. O ərazilər içerisində çox sayda Slaviyan kəndləri bunların nəzarətmə verildir. Bunlar dövlətə verici verminlər. Bunların sadəcə işinədir. Bir dövüş müharbət çıxdığı zaman maski vaqqın yazdığını dəstəklənək. Onun yanında yer almaq. Bu bir növə maski vaqqın yazdığının bir anda hər bir gücünü ortaya çıxardır. Artı maski vaqq bu gücdən istifadə edərək, diğer kın yazdıkları yavaş yavaş özünə bağlamağa başladı. Ona görə də maski vaqqın əsirlərdir. Bu artıq 13. 14. əsirlərdə. Qususun, səndə 14. əsirin ikinci yasının etmərarı reallaşan bir prosesdir. Nəzərə almağı lazımdır ki, bunu ən yaxşı Rusların sovet dövündə sekinmiş bir filmi var. Ivan Grozun filmində. Ivan Grozun filminin ətrafında ki, o yer alan boyarlar, əslində Rus deyirlər, Ruslaviyanda deyirlərdir. Bunlar mongoldur, tatardır, qıqçağdır, küşdür. Bunlar sonraki dövürdə yavaş yavaş bunların nevlaqları, nəvələri artıq hristiyan kimliğin içində yer aldıqları üçün, bunları tarixilikə artıq Rus qəbul etməyə başladılar. Halbuki bunlar o dövürdürə ciddi olara öz dillərində danışırlardır, qorlullardır, əsirləri vardı. Bunları gözardır etməyolmaz. Yəni, bir növ, maskıva kınyazlıqının birinci dərəcəli, kınyazlıq halına gəlməsində, arxasında elə bu hadsələr vardır. Yəni, ona görə də bu iki ev məsələsi, maskıva məsələsi birinciliği olduğu zaman burada bir mühim məsələ oldu. Türkçülər, İstanbul-u ələkəsirdişdən sonra ahırıncı maskıva kınyazı, o dövürdə maskıva kınyazı, bir növə ahırıncı Roma Bizans İmparatorunun qızı ilə evlənmişdi. Bu bir növə verasət haqqı verdi maskıvaya, maskıva kınyazlıqına. Çünki artıq mən soy olaraq da Bizansın soyundan gəlirəm, düşüncəsinin ön planı çıxaktı. Davamında, o dövrün ki, bu gündə əsastır İstanbul Patrikhanəsir, Conistan-Tinapol, ikümenliyi deyirlər buna. Ortodoks çilsələrinin birinci dərəcəli mərkəzidir, indi də. Bu da maskıva məsələ. Bunun üçün yıxanizm var, həl-hazada yoxsa elə elə qəbul elə yoxsa elə oradı yoxsa elə? Yox, bir şey var. Bizans dövrün də, Roma dövrün də böyüş mübahsələri getmişdir. Ümumiyyətlə, katoliklərin mərkəsi Roma birinci dərəcəli kilsə, daha sonra İstanbul Patrikhanəsi, Conistan-Tinapol Patrikhanəsi, içinci dərəcəli olmuşdur. Amma 700-ci illərdəki dövrlərdə, mübahsəli dövrlərdə bir anda, ümumiyyətlə Conistan-Tinapol, özünü global, dünya seviyyəni, tək kilsə, elə nətli-hüvbi kilsə, Romaniyədə elə qələrini kəstir. Ondan sonra katoliklərlə ortodokslar arasında böyüş mübahsələr meydana gəldi. Ahrıncı də Fəmin 54-ci ildə şans varət ki, bunlar biriləşsin. Amma o biriləşmə, gerçələşməliklərəsi, o görə o günlə, bu günə qədər katoliklər ortodoksun, artı bir yərə gəlib biriləşməsə də qeyrimimcün alə gəlmişdir. Ona görə də məsələ də biləldik ki, coğrafiyada göründü. Gərb coğrafiyasının, xristiyan kimlikləri, əsasən katoliklərin nəzarətində qaldı. Şəh coğrafiyasının əsasən ortodosuna pravaslavların nəzarətində qaldı. Pravaslavlı da sonradan formalaşmış bir anlayışdır. Ənənəbə adı ortodoksluğudur. Yəni, miin 830-ci illərdə pravaslav terimini oraya çıxadır. Burada da sonraki dövürdə şəh xristiyanlar arasında ciddi problemləri vardır. Yəni, bu xristiyanıqın bu kimliyi bir növü həqiqətində çox ciddiyyətli bir məsələlər içində yerələn bir məsələdir. Yəni, bu Bizansın ahrıncı Bizans üzərindən maskıva kıniyaslıqının bir də həm xanətən ilinə bağlıqı, həm də ortodoks kisesindən dərəcə alması bir növün maskıvanın şansını açdı. Yəni, bir maskıvanın dünya deməsək də bölgə tarixində əsasroğlu artı 15. əsirdən ehtibarın form ulaşmağı başlıyor. Dəşətçü Edilibəy, çox malarıldı, etsaldır bir məsələ. Yəni, istəyirə bilə qulaq asam. Demək ki, bu izləclərimizdən bir yazdır ki, kırm məsələsində bir üçü kırm tatar yurdudur. Mən istəyərdim ki, kırm tatarlardan ümumiyyətlə tuşlərin həmən bu cümdün günümüz zografiyasında orada yerləşməsi, orada ki, müvzud olan dövləsləri Rus kınyazılığı deyirdikdə o maskıva kınyazılığı biləm. Maskıva kınyazılığı münasibətləri, nələr olub orda, hansı istiqamiyyətdə baş verib hadisələr o barədə zəmət olmasam bir üçünsək. Kırmın qədim sağçınları, çox qədim insanlıqları vardı da o bölgedə. Amma əsasən, kırın dünya tarixinə girir Yunanlarım Kolonya Siyasatın ətsisində. Amma daha sonra skiflər bu coğrafiyyə təsir edinlər. Mərhələli olaraqda Türkçülər bu coğrafiyyədə bir növü, Hunlardan ta 18. əsləqədər gücülü və qalıcı ünsürlərdən bir oğlun var. Onu qeydədən oquycu, əgətən diqqətli oquyucudur. Yəni, bəli. Tatarat sonradan verildi. Mongullarla bir dişdə gələn attır. Ondan əvvəldə, tatarlardan da əvvəl o coğrafiyyən Türk kimliyi vardır. Məsələ, bu dədir. Amma qızıl ordanın parçalanmasından sonra, ortaya çıxan xanlılardan biridir, kırın khanlı. Və kırın tatarlarının da deməkülə ki, çox orijinal tarixləri vardır. Həqi qətən. Yəni, üç dəfə operayı bularır. İslam şərqinə gətirənlər bunlardır. Yəni, bizdə bu intiləcensiyas həviyyəsində olmuşsa... Bizdə ona müziyyəmənin bağlı işlətə. Yəni, o dəbirlə çox çox. Ular elə 18. əsirdə, kırın khanlı, khanları, o giraylar filan, öz saraylarında Avropa musibisini düşüncəsini bilirlərdir, tanı yıllardır, ciddi şəkirdir. Üstəlik, kırın çox güclü bir övrü vardır. İki dəfə masquayı elə keçirmiş, yandırmış bir khanlıdır. Yəni, hussarın kırın khanlıqı, kırın tatarlarına qarşı nifrəti çox çöhnədən irələcədir. Yəni, bir növü masqua bir vasallıq idi. Yəni, bir təsir bayresiydi. Yəni, kırımın təsirində idi, qazanın təsirində idi. Bizdə masqua bu şəhərlərdən mədəni mənədə çox şey almışdır. Yəni, biz neki evi, ne masquanın, ne dəki diğer şəhərləri, bir növü öz özünə formalaşmış, öz mədəni dəyərlərini formalaşdırmış şəhərlər, metropollar gözü də baxabilməri. Yəni, növqorodun özü bilə. Çünki, növqorodu diyəlim ki, malta, toten, cəngavərləri yox etməyə qərar və edişləri zaman, növqorodu bir Rus şəhər kimi qorayanlar özləri tatarlar oldular. Yəni, belə bir münasibətin içindədilər. Və tarix qoyunca da, Slaviyanla, Türk çimlikləri o derəcə də bir-birin içində girmişlər ki, bunlar ətləndırına qaç evridirə. Sovet dövründə, Stalin dövründə bu Rus çimliyi faşizan bir şəkildə, sanki tariqdə böyük bir çimlik var, bütün ətirafına təsir etmiş, orijinal bir çimlik, belə bir anlaşı yoxuydu. Bu biz təbii ki, bu biz, hiç uzağa yetməyən, Aqqıvardiyaçların tamamına baxdırılsa məlum, familialardan belə güldürsünüz ki, bunların bu sayləsi deyirlərdir. Ula çöhnə boyar ayləsidır. Aqqıvardiyaçların parası? Yəni, dəyərim ki, Aqqıvardiyaçlar borşibiklərin qarşısında yer alan, o hər bir güçlər, kol çako olsun, denikinləri olsun. Və ətdə, uzağa yetməyən, bugün Rusya'nın ən böyük aydınları, ziyalları, şairləri, enteliktörləri çırlərdir. Cinevlər adı üzərində. Rus ayləsi deyil. Dost, Eviski, Puşkin, bunların heç birisi sonradan bunlar hristiyanlaşmış aylələrdir. Hristiyanlaşdığı üçün Rus kimliyin bir parası halına cəvdilər. Ona görə də, yana biz burada saf bir çinlişləm bəhsətmək, çox absürt bir anlayışdır. Yəni, yətə tarixdə heç bir dövlət üçün, millət üçün, bu gün üçün saf bir çinlişləm bəhsətmək elə də ağırlı bir düşüncə deyildir. Tarix boyunca bütün qalqılar, millətlər təsirlənmişlərdir. Ama Ruslar iki qaq təsirlənmişlərdir. Ona görədik ki, mədəniyyətləri bir oda cəymi ölçəm deyildi, ona görədik ki. Yəni, adamları bir iləşdirəcək, birisi nəzərə alın ki, Rus dilik anlayışı, çox sonradan vahidləşmiş bir anlayışdır. O vaxta qədər hər bir qəbilənin, sumafdayqasının öz dili var idi. Yəni, bu dinlərin də sayısı, 50-60-ə qədər uzanan kisi-kisi qurup dillərdir. Nə oldu? Çinlisə təməl bir dilikə bilətdiynə görə, çinlisənin dili üzərinlən millətin və dövlətin dili quruludur. İlk yazılarda, ilk mətinlər də nəzərə alın ki, Rus elifbasını formalaşdıran özü bir rahibdir. Yəni, din ona görə bunların həyatında bir növü milli ünsürə çevirilmişdir. Yəni, dini kənara qoydu unusama, sumaf haqqlarının içində. Bunları bir yerdə tutacaq milli ünsürlər taqmanı çox çəkindir. Bu, 19-unca əsrin xəstəliyidir. Haqqlar üçün ən ənə yaratmaq. Yəni, bunların mahnuları bunlardır, haqq şəyirləri, bunların qurulması. Rusya da bir cəriyan vardı, narodliklər. Haqqçılar deyirlərdi bunlara. Bunlar bir qurup ziyalı kənt kezərək başladılar öz haqqların dilində çəlimələri toplamaqa, mahnuları toplamaqa. Varsa, kisik nəğmələri, nağılları yıxmaqa. Onun üzərindən quruldu bir Rusya haqq çimliyi. Əsas şeylə, narodliklər görüləyik. Yəni, böyük narodliklər demək ki, bu sosialist düşüncərin içindən çıxanların çoxu da yəni narodliklərdir, yəni narodliklərin balolardır, evlaqləridir. Yəni, bu insanlar çox böyük şeyi xaristədirər. Rusya devləti sonradan gəldir, bunun üzərini oturdur. Halbuki bunların özün zamanında çar çox əzav vermişdir bun insanlara. Ama adamlar neyin illərdir? Rusyanı yaradırlar nəticədə. Yəni, o devrində çarın dünyası, çarın məntiki və hətta Rus sarayı hər zamanı üçün haqq ulan içiçə olan bir saray olmamışdır. Ələ indin özündə də, Putin elə də Putinin kremili, haqqla içiçə olan bir kremil deyildir, saray deyildir. Bir növü özünün metafizik bir dünyası var. Ümumiyyətə bütün sarayların metafizik bir dünyası var. Olar, o düşüncə ilə çərçivə içərisində dünyaya bakarlar. Olar üçün yeri gələr, haqq elə də mühim amu kəsb etməsin. Nizə ki, ikinci Nikolay'ın ən böyük fəlaqəti də ilə bu oldu. Rusyanın içərisində haqqı görməmək, sadece müəyyən gücülərlə hərəkədə etmək, dürnə və o Rusyanın altında yatana görünməyən Rus kimliyinin ortaya çıxmasına sərab olmuşdur. Dəyirliz ləciləriniz bizim parıqçı aləmək ki, bərin əcərləm, uzaçiləriniz tamam hətməklədi, haş edirək, yana maksimum bəyənəsiz və paylaşasınız. Siz bildirdis ki, masquad kınyazlıqını belə tüşlər müdafiqləmişdir, hətta zaman zaman ət və dırnaq çıma olmuşdular? Yə, masquad demiyim də. Yəni masquad kınyazlıq çimliğinin formalaşmasında rohlar olur. O ailələrin böyük rohlu olmuşdur. Günümüzdə baxdıqda bəy, əlbət də, uqrayna, günümüz uqrayna dövləti, sanki Türk dövlətləylə ilə xüsusilə Türkçəyindən daha yaxanda, həm bunun tarixi çöşəlləri haqqında həm də ahı masqua var, bir mərkəzdir. Dünyanın bir cüz mərkəzdir. Nə qədə də indiq, dağılmada olsa da məhər haldə cüz mərkəzdir. Mən əsləyərdim ki, ne cə oldu ki, məsələn, dediniz siz Osmanlı ilə də münasibətləri yaxşıydı, xüsusilən, kansidantınap olunan, mərkəl indi ki, İstanbulunan münasibətləri yaxşıydı, bir varəsli haqqları da var idi. Cəldilər birinci dünya muharibəsində, baxıq, qarşıq, qarşıya cəldilər və günümüzdə də sanki belə deyətdə istiyirlər yenə də qarşıq, qarşıya cətirsindir. Ama Türkiyə sanki cətmir ona. Amma yenə də deyiləm, əlbət də siz deyən kimi de, onların tariqdən gələn, o, kırımdən gələn onlara, o tuşlərə qarşı bir nifrəti var. Mən istəyərdim ki, bax bu münasibətlərin, bu cünki binihaq münasibətlərin fonunda bunun bir tariqı çöçlərində varak ki, məsələn, bu ehtiyatlıqın, bu bir iləşmənin və yaxda başta güzlərin bunların qarşı qarşıya qoymaq istəməsinin çöçlərə hardadır, hardadır. Sözün doğrusu bu münasibətləri çox tariqədə atarmak doğru deyil. Niyə görə, çünki kırım dövründə, kırımxanlığı dövründə, kırımla, maskı vaqniyazlı arasında bu fərzonalar var idi. Bu zonalar da yeni bir çimlik formalaşmağa başladı. Burada kürküdə var idi, tatarıda var idi, xristiyanıda var idi, palyakıda var idi. Bunlara dedilər qazaklar. Ataman qazakları? Bələ. Ataman, getman, hətman deyə bunlar da bir iyer erxik sistemləri var özlərin. Üzülsün, çiqiqədə əsas o qazak atamanlar idi. Bələ. Bunlar da özlərinən bir nəmi zaporoji seçidə ilə nuhdəli formalarda qurul tay tərzində olsun, məşvərət tipində olsun. Yəni, burada vahid bir liderlik ətrafında deyil də kampak bir çimlik ətrafında formalaşma vardır. Çox aktif və güclü bir çimlikdir. Yəni, bu çimlik ilə uygunlaşan, yəni ki, kırın bir müddət bunlarla yaşı yola gedir. Daha sonra Rusya bunlarla yaşı yola gedmək olsun. Bir müddətdən sonra Polsya bunlarla yaşı yola gedmək olsun. Kim ki, bu çimliçli yaşı yola gedib, yəni, bir növü böyüş bir ciddi güzəl dedir. Çünki, qazak çimliyi, qozak dediğimiz çimliç, həqi qətəndə savaşçı böyüşsü bir çimlikdir. Bir növü bu günün Ukrayna-sı o ənənə üzərin nə formalaşdı. Sılaf çimliyi sadəcə buraya bir növü müdaxiləsi oldu, əlavı oldu. Amma bu çimlik özünün hüquhu haqları olan bir çimliçdir. Yəni, Rusya buraya öz təsimi göstərdiyi zaman övlə seviyasında. Bu ona çox kəstin reaksiyaya qoyan bir çimliçdir. Elə də maskuva kınyazlığının bütün haqlarını, əmirlərini həyatə keçirəcək bir şeyləri yoxdur. Yətsuzala getmirək, Napalyona qarşı mübarisədə ən ciddi mübarizəyə bu qozaklar vermişlardır. Yəni, qozakların o sərt müqaməti olmasaydı, Napalyon Rusya'nın maskuvanın da hakim olaraq qalaca idi Fransızlar. Bütün muharbələrdə olsun, ən son Qrum muharbələrində yenə də kəstin şəkildə bir barzaq varmışlardır. Məşhur əsərlərdə var, qozaklar haqqında, taras, bulbalar falan bəsməkən, bu çimliyin bir parçasıdırlar, bu insanlar. Daha sonra, nəşhur Ukrayna, Şəhçenko, nəşhur Ukrayna çimliyinin, ədəbi çimliyin formalaşdıran insanlardan biridirse, bu, əniz amada qozak çimliyinin altında yerə, içindən çançın işləri. Rusya Stalin dövründə bu göz ardı edildi, sovet dövründə daha doğrusu. Nə görə, çünki sovet üçün ha kim düşüncə, çimliyi kəndili və ya da fəhlə üzərini qurmaqıydı. Etlik çimlik əsas değildi, amma fəhlənin və kəndilini siz hansı dildə, hansı mədəni müstəbədə qəbul et deyinizsinizsə, o zaman Rus çimliyi mərkizə yerləşməyə başladı. O zaman da bu çimlişlər haqlı olaraq yaxşı bizim fəhlə və kəndilinizin öz çimliyi, öz mədəni fazlasına dedilər. Ki, Ukrayna da o dövürdə özünün necə deyələr dövrət çimliyini əldi etmək isteyən bir güçdür. Ukrayna öz yönətim amma işi var idi, daha sovet hökumətindən əvvəli. Ki, sovet dövrət, sovesi sosializmin iç xarici böyük müharibəsi polşelə müharibədir. Tam da yüzünliyinə təsadıf edir, bu müharibədə çox qəribədir. Yüzün bundan əvvəl Ukraynaqlar, polşellar biriləşmişlərdir, lilin hökumətinə qarşı mübarzə aparmışlardır. Qutunda həralda bu tarxı səsməkdə indirib əvvəkədə müzirli əvvəki kesmişlə müsaibə olmalı. Tam bu 21-22-lərdə müqabələ bağlandı. O zaman Ukraynaqda çizik bir issəsi qalmışdı şeydə, polşək issəsində. İkinci dünya muharibəsindən ələfəsində Rusya o ərazları ələ kesirdi. Ona görə də bucun Rusya nün və də Rusların və də Rusya hükümetinin Ukraynaya dırnav arası baxma haqqı yoxdur. Çünki orada real bir tarixi çimliç var, oranın mədəni dəyələri və də milli dəyələri, etnik dəyələri, etnografik çimliyi, dinə anlayışı təsəbirli heç də Rusya dan aşaqla və az deyildir. Üstəlik Ukraynaq mədənləşmədir, məxəb maxımından. Avropa düşüncəsinin Rusya taşınmasında da böyük rol olunmuşdur. Yəri gəlsə bucunun Rusya-sı ənənə və Rusya deyir. Çünki, mən özür ismək, okuduğumuz əsərlərdən də ələ olsun dəsdə-i eskisi yolundan sonra təsduyur. Çox su baxırsız ki, Alman Fransı sözlərinə çox istifadə yirlər və onun qaynaqı nə dəndi, bəyi. Çünki, görüncü təsirlərdir cücdə olup, çox sözlərdə nəsəsən istifadə yirlər. Məsələ də bura qəddır ki, bucunun Rusya-sı tarixin Rusya-sı deyir. Bucunun Rusya-sı, piyotun Rusya-sıdır. Piyotra qədə Rusya, asya Rusya-sıdır. O tüks-tatar dünyasının bir parçasıdır, nə qədər Hristiyan olsa da. Çünki, siyasi diyaloqları münasibətləri tamam ilə elədir. Amma piyoturdan sonra Rusya artı öz anlayışını formalaşdırdı, bir növi Avropa düşüncəsiniz əbni. Yəni, dedim, mən artı Avropa Çimliyi'nin bir parçası bulacağın, Avropa Çimliyi'nin parçası olmayanlarda çox şiddətli reaksiyaya göstərdim. Orda məsələləri küsibdir. Slavyonofil anlayışı uzun müddet 19. sınaq ahırlarıq nə qədər Rusya-də iğremlən bir anlayış olarak qaldı. Slavyon Kimi olmağı çox təkkil ünsürüdü bu. Yəni, Rus artı orda Rus deyilən ünsür, o zaman ortaya çıxdı. Yəni, erid, hakim, iktidarla paylaşan bir güç, o necə deyələr idare edici bürokratik bir şimlik olaraq kəldi. Rus gözünü Rus görməyən bir sürü kütra var idi o zaman, olara dillə ahmaq Slavyon. Bu yazıq Slavyonlar o çinliyi üzərlən atmaları üçün, uzun bir müddet mübaraza apartdılar. Hətta, ticaretlərini bilə ayırdılar. Yəni, çinlə daha sonra orta asir ölkələrlə, tatarlarla bunlar Slavyonlar. Daha yaxşı münasibətləri var idi, ticaret əlaqələri. Dövlək bunları nə zaman barışdı, bilirsinizmi? Qrımdaç-i Məğulbiyyətdən sonra. Miin 853-56-ci də Qrım muharbesi Rusya üçün bir fəlaqit oldu. Həmin arxasından hakimətə gələn Aleksandır, islahat artı. Bunu bildiğimiz Miin 865-ci də təkkinçili hüququn qaldırılması haqqında meşhur islahatdır. Bu islahatlar sonra dövlət artıq o Slavyon çinliyi ilə də yavaş yavaş ütünləşməyə başladı. Niyə günümüzdə kiçimi artıq Avropa ilə bütün ticaret əlaqıları bir anda qottur. Yəcənə mum qoryacaq ünsür kimi idi Rusiyanın içerisində şərh ticaretində böyük güc olan böyük tatar tacirləri. Üzlərinə tatar tacirlərinə tutdular, burada da bize bir şansla ortaya çıxdı. Aziz Eynalərdin, Tağıyevlər, diğer şeylər yerli milli Azərbaycanda çiçimliklər. Kırım müharibəsindən sonra Rusiya dövlətinin bu tatar tacirlərlə falan münasibət nətcəsində ortaya çıxmağa başladılar. İlə sualdı bir deyizləcimiz ilçilək ki, əşbər bəylənin sorusunu zəmət olmasa, kırım tatarlar ilə bu günümüz Azərbaycanda birləştirən tarixı bağlar ilə oda da toxonunuz bir. Məsələ bir də bize böyük bir şəstiməl birəti nə oldu? Rusiya içerisindəki müsləlmanların birliyi anlayışı ortaya çıxdı. Artı biz ənənəvi birliyimizi ortaş şərh müsləlmanlığı içerisində deyində Rusiya müsləlmanlığı içerisində, ki, kifayət qədər Rusiya müsləlmanlığı içerisində imtəlik biyəl vardır. Nəzərə alın ki, qasburalı özü bir kırımlıdır. Və qasburalının başlattığı o tərçuman, qəztəsi də böyük faaliyyətdər bütün demək olar ki, çarlıq coğrafəsi içerisində ki, bütün türklər müsləlmanlar o qəzid rəhaqlılığa uqya bilirlərdir. Ta uyguru coğrafəsində qədər yayılan bir mətbaat organiydi. Bu, mədəni bir-birilin yaranmasına daha sonra ki, 20. əslində əvvələrində şərh müsləlmanların çoxlu qurul tayları keçirildi. Tuvada, ufa da keçirildi, qazandan formalaştınlar. Daha sonra müəllimlərin bir quruplaşması, formalaşması, interüktual faaliyyətdər bir anda çox aldı. Buna görə də Rusya bunun qarşısını almaq üçün etnik və milli məsələri ön plana çıxarmaq başladı. Tam o dövürdə bir nəzərə alın, Ermenistan müsləlman davası ortaya çıxdı. Nəydi bunun səbəbi? Artı bu çimliklərin bu şəkildə bir anda mədəni formada yüksəlməsinin qarşısını almaq, yollarını axtarmaq lazım idi. Qafqas qaqları içerisində ciddi problemləri ortaya çıxartmaq başladılar. Öz içlərində o mühalifət formalaşdırmaq başladılar. Bunlar hamsı, yəni bugün əcər bir Ukraynalı ilə bir Rus bir-birinə düşmansısa, bir Azərbaycanlı bir Ermeni ilə düşmansısa bəyət də bugün Gürcü ilə apxaz düşmansısa bunun altında elə Şarlıq Rusiyasının apardığı siyasət olmuşdur. Yəni bugün Rusya heç də burada, hindi bu səbəb nədir? O bu mərang dönüq fırlanıb, yəni Rusya'nın özünü vurduğu zaman Rusya indi Hayhaşırq obarı ki və Hayhaşırq obarı ki, mənim haqlarım vardır, mənim beyn-aqal, üstəvidə yüqlarım vardır. Dönəs klüqans qıdər mənim insanlarım ölür, amma sənim həyata keçirdiyin siyasə dinlətcəsində, hüzünlər bu onca bu qədər insanları məhvoldur və bunun səbəbkarı, bunun həsabatını kim verəcək? Hətçəs ümumiyyətə tarixdə hətçəs həsab vermək istəmir, ancağla danışmalı istəyir, yüq tələbətini istəyir. Maraqlı yanaşmalı yenidən təşəkür edir. Bu günlərdə bəyi Avrupa, siz dediniz o Aleksandır nislahatlarından sonra bütün Avrupa pazarı demək olar ki, qət pazarı Rusiyanı, bu güncünümüz Rusiyanı üzünə bağladı. Olar da mı yenidən indi üst tutacaqlar yenidən nəcidələr, bizim ocağımıza çəzələr, bizim dilimizdə deyə seç. Bu düncün bir yenibindən şans bizim üçün yaranır mı? Artıq o şansı yoxdur. Çünki dünyanın iktisadi siyaseti elə bir haldadır ki, mənim ərim sənin cebində, sənlərin mənim cebində bir-birimizsiz yaşayabilmirir. Üstəlik, hiç bunu diyərim ki, insan evladını yaşamasının elə də böyük şeyləri ehtiyyət yoxdur. Təməl qarnın doyurması, öz üzərinin giyinməsi, rəhası oraya ətrah mühdünün sakinliyi isti otağının olması insanı yaşamasın çikayətdir. Bizim zəhinimiz yüzyılki zəhin, əvvəki zəhin deyildir. Dünyada yeni başqa bir formatda münasibətlər sistemi formalaşmışdır. 30 il boyunca məqdanslarda yemək yiyən Rusun beyni üçün Stalin teorilərinin bir mənası yoxdur. Putinin, o təkrar mən İmperiya diril dəcəm, nəzəriyyəsin də bir mənası yoxdur. Onun özü bir tuval dünyası vardır, o bir tuval dünyası Rusiyanın içerisində ki, canlı dünyadan daha canlıdır. Metafizik dəliyəcəm halədən. Məsələ, artıq hamı özünün bir dünyasını qurumuşdur. Və o dünyanın içerisində, o pütöv bir dünyanın içerisində tək bir varlıdır, riyab bir varlıdır. Onun yüzyətləri vardır, həyat tərzi vardır, düşüncəsi vardır, qazancını oradan qazanır, həyatını oradan quru. Artıq bu sovetlə övründə hə, əfqanistan'da da eynil məsələ ortaya çıxmışdır. Sovet ölçünmətin davamasının ən böyük səbəbi, əfqanistanından cirməsi ilə bir işdə Amerikanın o zamanda ambarqı qoymuşdur. Çox kəstiyən ambarqı qoymuşdur. Rus ruhlunun artıq yavaş yavaş ölmə məhcum olduğu dövbərdir. Ki, Rusiya soveti duvaqı onu atlatabilmədir. Yəni, əfqanistan böhranın sonrasında qoyulan o ictisadı ambarq olan altından çıxabilmədir. Üstəlik, o dövr üçün Rus yəni ələndə ən böyük üç olan neft idi. Onun da qarçısına ərab neftini ön pulana çıxaraq aldılar. Bu cülliran nefsini çıxardılar? Üstəli, ərab nefsini çıxardılar? İranında çıxaraq birlər. Üstəli, bu gün artıq qırxırmından əvvəki kimi? Nef, deyəlim, tək resursusa. Günümüzdə artıq neflə bağlı alternativ resurslarda vardır. Və getdiyicə də çox halır bu. Yəni, bu günün insanı Rus da özünə çox inanmasın ki, mənim həyi qətəndə Rus vətandaşın Rus çimlikini bir vətandaşdır. Artıq o da bir dünya vətandaşıdır. Hə, o Rus su, dünya dən təcrit halında nə qədər yaşadacaksınızsa, bu ciddi bir məsələdir. Yəni, bu gün Rus yanın qarşının ki, ən böşü məsələ, Ukrayna'dan daha çox öz Rus sunu təcrit edilmiş bir Rus su, nə qədər ikna edəcək? Onun nə qədər qayrısını çəkəcək? Və ya da həyi qətəndə onu görmə məzziklə mi gələcək? Və ya da özünün dövlət gücünü, xalqına qarşım istitva edəcək? Bu bir müamadır. Bundan sonraki müdə elə hesab edən bunu görəcəyiz. Bütün hallarda Rusya, mənə görə, Ukrayna da çox ahmalca bir oyuna girdi. Yəni, mən bunu şəxsən bir Rus ağlı üçün düşünməzdim. Amma demək yollarsın ki, bu coğrafiyalar hər şeyi var. Yəni, mədəni səviyyəsi var, insan potensiyalı yaxşıdır. Bunlar Rusya'da dağqın olunmaqla. Elimi səviyyədə ağlı var. Amma bürokrat ya, bir əzab üçü kimi bu qaqların üstündə yaşayır. Bu coğrafının ən böyük problemləri bürokratiyadır. Yəni, sovetindən qalma o bürokratik çimliç. O özünü təpədə görəm. Məsələ bundadır. Yəni, ona görə də bunu həllətmək lazımdır. Bu qaqların dərdi Ukraynalıların Rusya'nın qaqların arasındaki dərt deyidir. Təpədə ki, o bürokratik anlayış çox çöhnədir. Dünyada yeni düşüncələr, anlayışlar, fikirlər, bu insanlar bunlara xoxum onlar. Yəni, mən ömr-i həyatımda puhtunəlində kitab görməmişim. Yəni, sən dünyadan xəbərsiz sən, deməkdir ki, bu. Sən, əgər dünyayla içində gədən o yeni düşüncələri, yeni nəzəriyələri, yəni adamlar dayanmadan, sən İngilizin ağılının qarşısına nəyə çıxacaqsın? Sövvət üslünə, sovet hökülmətinin bayrağını çeşmiş, tanklamı çıxacaqsın? Fərzədələn ki, üniyyətün odur. Amma o sən Stalin deyirsən aqı. Stalin öz arxasını böyüş bir ideolojiyə dayanmışdır. Komisi ideolojiyə. Təbii ki, çox güzel, öz qalqından da uğurlamurda. Amma sən həm bunu edəcəksən, sonra deyirsən ki, ölmüş bir ideolojiyanı artıq, eç onun, deməkdir ki, mədəni müstəvidə təsiri biləyə yoxdur. Çünki bugün bir proletarya anlaşı dünyada yaşamır artıq. Sən bunu qaldıracaqsa nəyin üzərində, hansı ideolojiyə təməl üzərində inşa etmək istirsən? Ona görə də problem nidir? Yəni bu günün dünyası, yəni kuzey qarəyə olmaq istəyirlərsə haqlar dünyadan xəbərsiz yaşayabilərimdir. Yəna haqlardır. Təşəkçü edirəm, Həşver bəyi. Mən istəyərdim ki, siz tarixçi alimsiz, elbət də çox muharbələri inizi deyirlər. Oqmusuz, yazmusuz və yaxud da araşdırmusuz. Mən istəyərdim ki, bu gün baş verən, bu Rusiyali ukulani arasında çı qiden muharbə var və üstəl bütün beynə haqlın nasibətləri və biraz geniş sorulabilər, ona görə üzirli sayın. Bir tarixçı olara bu hadisələrin necə gələm olacaqsız? Gələcəyə nəsirlərin necə çatdıracaqsız? Çim hansı rold olacaq? Çim hansı necədlər mövqeydə? Düz mən sizin mövqeyinizi bilirəm, tarixdə haqlı haqsız sövbəti yoxdur, yanaşmam məsələsi. Nəcə bunu gələm olacaqsız? Bütün hallarda sevinmək üçün əlimizdə kifayət qədər səbəv vardır. Yə görə, ənənə bir kapitalist münasibətlərin hakim olduğu dünya anlaşı artıq yavaş yavaş tarixləşir. Yeni bir içtimai münasibətlərin qurulacaq bir dünyanın olacağına inanırım. Ən azından bu dünyanın tüm bu bir necədlər ciddi attımlardan biridir. Əslində bu dünyanın formalaşdırılmasıyla 90-ci illərdən başladı. Sadece 90-ci illərdə Amerikanın içerisindir ki, strateqlər xəritəyi birəz fərqli çektinər. Onlar İslam dünyasını Avropa zihniyyətinin bir parçası halına qətirdikdən sonra, Rusiya və tişinin üzərində qurmaq istəyirlərdir, güçlərin əsası. Ki, o zaman da Rusiyası ölü bir Rusiyadır. Yesinə Rusiyası təsirsizdir. Brezinskilərdən bir nəcə adamdan başqa Brezinskilərdə başda olmalı, Ukrayna nün əhmiyyətini zaman diqqətə alan yoxuydu. Əslində Ukrayna məsələsi 90-ci illərdə dünya politologiyasının mərkəzində yer alan bir məsələdir. Bu, bu günün hadisesi deyildir. 90-ci illərdən bunun artıq necədlər araşdırılardı. Çünki adamlar gedişatı görülürlər. Yəni, bugün bu insanlar falçı deyirlər vətə münətcim deyirlər, vətə kansprolog deyirlər ki, istədiyimizi istədiyi bir şey quraq. Bələ bir anlaşı yoxdur. Ölçülər, picitlər, antropolojik, sociolojik, qarixi dəyərlərini, az əvvəl bəhsəticinə qədər dini ixtilaxlar klan vardır. Bunların hansını araşdırıqdan sonra yeni bir Ukrayna nün mənzələsini ortaya qoydurlar, yeni bir Rusiyanın mənzələsini ortaya qoydurlar. Yəni gəli yeni bir Azərbaycanın mənzələsini ortaya qoydurlar. Sizin ağlımız, və də bizim elmi siyasi politik ağlımız, o dərəcədə gücülü olmadığı üçün biz onların qarşısına çaraca alternativlərimiz yox. Yəni bugün Rusya öz xalqının qarşısına heç bir alternativ çara bilmədiyi halda. İngilizcinin ələndə ondan çox alternativ vardır. Çin əzərə alaq ki, tarix bunca Rusya İmperiyasının yaşaması İngiliz ağrılın məhsududur. Biz onun keşf bir kez üzərində durmadık. Yəni İngiltə, köhtür özü də bir İngiliz şimdinin içindən çıxmış bir Rus İmperatorudur. Avrupa-dan cədən bilmədiyyəti gəlcərdir, köhtür gəlcərdir. Sadece məsələ değil, Avrupa dediğimiz zaman Avrupa içerisində de Avropallar var. İngilizin öz dünyası var. Bu, protestanların öz dünyası var. Bir də katholiklərin öz Avropa dünyası var. Dənizlərin bölgüsü, torpağların bölgüsü hər zaman bunların beynində olan hakim zihniyətə görə formalaşanı anlayışdır. Amma mən ümit edirəm ki, hətəbii bütün hallarda Avropanın və hətta Amerika'nın sərkilaydıyi dünyadaki insanlıq da elə də ədalətə sahiblənən bir insanlıq deyildir. Bunlar öz mənfətlərinə görə insanlıq anmaşını dəyərləndirirlər, dərdondadır. Ona görə biz bunlara sadəcə şüphəylə inanmaq məcburətindəyir. Ona görə bu gün Ukrayna da sərkilənən Avropa mətbaatının insanlıqı öz mənfətlərinin qorumasından iləlcələn bir insanlıdır. Mən istəyərdim ki, bunlar daha da insanlıq məsələzində səmiq olsunlar. Çünki bütün allarda bütün xaqların ədaləti hətiyaçı vardır. Amma Rusiya son halda o ədaləti sərkiləmədir. Ümud edirəm ki, bundan sonraki bu proseslərdən sonra məlki şey olabilər. Mən daha yana bir 10 yıl üçün, 15 yıl sonrası üçün daha farklı bir dünya görəcəyimizə inanır. Artı burada bizim üçün mərkəzdə qeyri alan düşüncələr fikirlərin artı əhviyyətin itirdiyi bir dünya olacağına inanır. Yeni ideolojlar ortaya səhzandır. Ideoloji olmayacaq, zəndədirəm. Olmayacaq. Mərkəzi bir ideolojiyanın olacaq. Çünki ideolojiyə özü köhnə dünyanın məsələsidir. Çünki tüç dövlətləri sanki ön plana çıxmaq istəyirlər. Çünki tüçlər ön plana çıxsa bilə tüçlərin özünü bilə tək bir ideoloji ətrafında birləşdirə bilmərsiniz. Mənə görə, mədəni kimliklərin artıq ön planda olacaq. Yana politik məsələrin bir az daha qeyri plana düşəcək. Teknolojik münasibətlərin artıq hamüsün əlçətan olacaq. Və bir növbü nəcə deyirlər? Ümid edirəm ki, aq dərili bir dünya olmaz. Bütün dəri lərin yeri aldığı bir dünya olur. Amma bütün allarda insan zihniyəti, insan zihniyəti çobut bir zihniyəttir. O zihniyət üçün də hər zaman üstünlüyü ələk etirmək istəyəcdir. Biz ümid edək ki, yana insanlar arasında bir zihniyət paylaşım olanlar. Diya loqulara. Hiç uzakaca etmək. Teknoloji imkanlar nəcəsində dünya bir-birə nə qədə yaxınlaşdı. Yəni insan səviyyəsində bir çox məsələr gedir. Aq üçü də yüksələdir. Yüzü bundan əvvəl məsələn, məhəm yaşımda olan cəz bu münasibətləri nəcəri ölənə bilərdik. Yəni, çıta qana tapsiyi də həngi aqşı halda. Gələyə qədə bu oturubu xərdə. Məhə, bir smartfonla biz bütün bu münadətləri 100-ləvvəli, mini-ləvvvəli də okuyub anlayabilirsiniz. Bu da məsələ də şeydir. Bu da bir avantajdır. İzsim içində yer aldığımız strukturlar. Bunların, demək olara ki, 90% Avropa strukturlardır. Yərin ki, hüquq anlayış olsun, ədalət anlayışı olsun, siyasət anlayışı olsun. Bunlar özünün dəyişməsində fayda vardır. Bunları da, hiç üzak etmək, Avropalı fikirədənləri, alimləri, eləmədənləri, ünversizlətləri gecə gündüz bunu təhlil ediblər, açqını, araşdırılər. Yəni, həyi qətəndə Avropa ədalət anlayışı nə qədər ədaləhdir? Bizdən çox olan özləri mübasasına qarılırlar. Diğer haqqları, diğer düşüncələrin bu münasibətlərin mübasələrin içində gələsi lazım. Öz haqqlarını, öz dəyələrin, öz düşüncələrinə bunun içində açma varı ortaya qoymalı lazım. Ona görə də günga elə hesab edən təkdilləşəcək, təkdilləşəcək. Amma bu təkdildi, təkşinlikli, kimliyin çərzində də hər insanın özünün bir millət olacaq bir düşüncə olacaqdır. Təşəkür edirəm bəyi, sol savulun marağlını sahib etsin. Allah, Ukraynallarda çömək olsun, sünki həyəgətən də orada göç bir diram yaşamış. Bütün hallarda bütün zərbələr oradaki insana deyir, sadebətən də şövbələrə deyir. Yəni, arz edilməzdir. Bunu bizdə yaşamışlar, qarabal illərcə bu problemlərin bir parçası olmuştur. Və hətta Suriyada hələ də yaşamır. Yeməndə insanlık demək olar ki, his görmək istəmir yeməndəki fəlaç eti. Orada da analar, Ukrayna da ki, analar qədər anadır. Orada da ki, evlatlar, Ukrayna da ki, evlatlar qədər evlatdır. Onların da bu dünyanın bir parçası olma haqqı vardır. Yəni, dünyanın hər yerində Afrikada bir sürü problemləri daha sonra Myanmar'daki o sürgünlərdə hisəsin sustular səslərinə çıxarmadılar. Böyük bir fəlaçət yaşandı. Bir çox insanlık fəlaçətləri bu gündəcinin şərgündə yaşamır. Ona görədə, yəni biz dünyada ki, insanla bağlı problemləri çimləyindən, etikindən, dinindən mən, millətindən asılı olmadan məncə insan olara reaksiyar göstərsək, dövlətlər bu qədər vəhşi olabilməsi. Ümid edirəm ki, o insanlıq formalaşır. İnşallah, və çox təşəkür edirəm. Yəni, ətçibər bən diri bu notlarla da verilismizi yekunlaşdıra, təki, sonunda insanlıq qalip gəlisi ümid edirikçi sonunda yollacaq. Təşəkür edirək, dəli ziləcləmimiz izləmədə qalın, sonunda bənir paylaşma unutmayın. Görüşərik, sağolun.