 dertiende hoofdstuk van deel 1 van kleine Dorrit, door Charles Dickens, vertaald door A.G. van Tricht. Deze LibriVox-opname is vrij van uteursrechten, opname door Marcel Koenders. Het noemend van de naam Kessby had de smeelende herinneringen door je vrouw Flintwinch op de dag van zijn aankomst aangeblazen. Weder helder doen opvlammen. Hij was in zijn jeugd verliefd geweest, op Flora Kessby. En Flora was de dochter van de oude hartkop Christoffel. Zo werd hij soms genoemd door onerbide gespotters, die zaken met hem gedaan hadden. Van wie verteld werd dat hij rijk was aan huisjes, die bij de week verhuurd werden. En een goede hoeveelheid bloed uit de steenen van allerlei sloppen en stegen wist te slaan. Na enige dagen zijn de naasporingen voortgezetten hebben, kwam kleine tot de overtuiging dat de zaak van de vader van de Marshallsee hopeloos was. En moest hij, hoeveel deed het hem ook deed, zijn de pogingen om hem zijn de vrijheid terug te bezorgen voorlopig opgeven. Ook had hij nu geen naafraag meer te doen naar kleine dorrit. Maar hij stelde zich voor dat hij wellicht het arme kind nuttig zou kunnen zijn, indien hij de kennismaking met de familie Kessby hernieuwde. Het is bijna onnodig erbij te voegen, dat hij zich toch wel bij die familie aangemeld zou hebben. Al had er nooit een kleine dorrit bestaan, want wij weten allen hoe wij onszelf soms wat voorpraten. Dat wil zeggen hoe de mensen in het algemeen wij, die verstandiger zijn uitgezonderd, zichzelf bedriegen ten opzichte van de bewegeredenen van een of andere daad. Eén het stredend bewust zijn en voor zichzelf eerlijk van de waarheid ervan overtuigd, dat hij ging zorgen voor Amy, terwijl hij iets ging doen dat volstrekt geen betrekking op haar had. Stond hij op zekere avond in de straat waar meneer Kessby woonde. Het was een dwarsstraat van Grace in Road, aangelegd met de doel om halfs over kop door de valet en dan weer naar de top van Pentonville Hill te lopen. Maar na twintig jaar was hij al buiten adem geweest en sinds dat oogomelijk blijven staan. Tans is die straat er niet meer, maar jaren achterin bleef zij turen op de gaos van tuintjes zonder vruchten en schimmelachtige zomerhuisjes, waar zij langs had Willenholland. Het huis, dacht Arthur, is al even weinig veranderd als dat van mijn ne moeder en bijna even somber, maar hiermede houdt de overeenkomst op. Binnens huis herst hier rust en kalmte. De geur van Pottenville, oude rozerbladeren en Lavendel, komt mij hier al tegemoet. Toen, na de blinkende ouderwetse klopper, in beweging gebracht te hebben, de deur door een dienstbodig open werd, begroeten hem die duffelucht als een winterademtocht die even aan de naderende lente herinnert. Hij ging het deftige, stille, mufferhuis binnen en nadat de deur weer gesloten was, scheen elk geluid, elke beweging gesmoord. De meubels waren deftig, stijf, kwaakerachtig, doch goed onderhouden. Het zag er zo uitlokkend uit als iets van een menselijk wezen af tot een houten voetenbankje toe, maar doen kan. Ergens op een overloop stond een deftige klok deftig te tikken en er was ergens ook een vogel die nooit som, maar even regelmatig als de klok, tegen de tralis van zijn kooi tikten. Het vuur in de huiskamer tikte in de haart en bij de haart in de huiskamer zat maar één mens. Winsware horloge hoorbaar tikte in het verszakje. De dienstboden had de twee woorden, meneer Klenem, zo zagjes getikt dat ze niet verstaan waren, zodat hij in de open deur staande niet opgemerkt werd. Een man op leeftijd winschijze wenkbrouwen door het haartvuur verlicht op de maat van de tikken op en neergingen zat in een leuningstoel met zijn pantoffels op de haartrand en zijn duimen op alkander. Aartuur herkende onmiddellijk de oude Christoffel Kessbie. Even weiner veranderd in die 20 en meer jaren als het huisraad. Even weiner onder de invloed van de wisselende jaren tijden als de oude roze bladeren en de lavendel in de stenen potten. Misschien heeft er in deze lastige wereld nooit een man bestaan. Zo lastig om zich voor te stellen hoe hij er als kind moest hebben uitgezien als Christoffel Kessbie. En toch was hij weinig veranderd. Tegenover hem hing in dezelfde kamer een jongensportret. Dat door iedereen onmiddellijk herkend zou zijn als jonge heer Kessbie op 10-jarige leeftijd. Met een hooihark in de hand of schoon hij die evenmin ooit gebruikte als een duikerklok. Zittende met een been onder zich, op een bed fiolen en met een pijnzende blik staarende naar de spits van een dorpskerkje. Hetzelfde gladde gelaat en voorhoofd, dezelfde rustige blauwe ogen, dezelfde vreedzame uitdrukking op het gelaat, het glimmende kale hoofd. Dat zo groot scheen, omdat het zo blonk en het lange grijze haar opzij en van achteren. Zo zacht als zij of gesponnen vlas en hem het er van een welwillend man geefende, omdat het nooit geknipt werd. Waren op het portret echter niet te vinden. En toch waren in dat hemelse wezen met de hooihark de trekken te herkennen van de tegenwoordige patriarch met de pantoffels. Veel mensen schetten er behagen in, hem de naam patriarch te geven. Oude dames uit de buurt, spraken van de laatste, de patriarchen. En zo grijs, zo langzaam, zo deftig, zo hartstochteloos, was hij. En hij had zo'n groot knobbelig hoofd, dat men ging betere naam voor hem had kunnen uitkiezen. Men had hem op straat aangesproken en uitgenodigd voor schilders en beelthouwers te poseren. En dat, wel met zoveel ernst, dat het scheen als of het de beoefenaars der schone kunsten niet mogelijk was, zich een patriarch voor te stellen, zoals hij werkelijk was. Vieland Tropen, van beide lijk kunnen, hadden gevraagd, wie hij was, en op het antwoord, de oude Christoffel Kessbie, vroeger zaak gelasterde van loord Dezimus Tietz Barnacle. In een vlaag van weemoed uitgeroepen, o, waarom is een man met zoon hoofd geen vader van wezen, geen vriend van verlatenen? O, waarom is een man met zoon hoofd geen weldoener van zijn medemensen? Hij bleef echter met dat hoofd de oude Christoffel Kessbie, van wie het gerucht ging dat hij veel eigendom een bezat, en met dat hoofd zat hij daar in zijn rustige huiskamer. Het zou inderdaad hoogst onredelijk zijn geweest te verwachten dat hij ja zonder dat hoofd zou zitten. Artur Klenem maakte enige beweging, om de opmerksamheid te trekken en waarlijk de Grijzewenkbrouwen keerden zich naar hem toe. Neem mij niet kwalijk, maar ik geloof dat u mij niet hoordet aandienen. Neem meneer, dat hoorde ik niet. Wilt u mij spreken meneer? Ik wilde u een bezoek brengen. Meneer Kessbie scheen een heel klein weinigje teleurgesteld bij deze woorden, vermoederlijk verwachtende dat de vreemde heer hem iets anders kwam brengen. Heb ik het genoegen meneer, sprak hij. Neem een stoel, alsjeblieft. Heb ik het genoegen, u te kennen. Ah, zeker ja, ik geloof het wel. Ik geloof dat ik mij niet vergis als ik zeg dat ik u herken. Ik geloof met een heer te spreken. Wins terug keer in het vaderland. Mij door je vrouw Flintwinsch is meegedeeld. Zo is het. Waarlijk meneer Klenhem. Dezelfde meneer Kessbie. Het verheugd mij, u te zien meneer Klenhem. Hoe is het u al die tijd gegaan? Klenhem achte het niet te moeite waar te vertellen. Dat hij in de loop van een kwart eeuw wel eens ongesteld of minder opgewekt geweest was. En antwoorden daarom dat het hem goed was gegaan over het algemeen. En schudde daarbij de hand van de eigenaar van dat hoofd. Terwijl het een patriarchaal dicht op hem weerp. Wij zijn ouder geworden meneer Klenhem, zei Christofel Kessbie. Wij zijn niet jonger, antwoorden Klenhem. Na deze hoogst vernuftig opmerking voelde hij dat hij niet uitblonk en wat zenuwachtig was. En uw geërde vader, Hernam Kessbie, is niet meer. Het speedt mij dat te vernemen meneer Klenhem. Het speedt mij zeer. Acht u verzekerde dat zijn deelneming hem goed deed. Er is een tijd geweest, Hernam Kessbie, dat uw ouders en ik niet op een vriendschappelijke voet stonden. Er was een misverstand gerezen tussen beide familien. Euwe geachte moeder was wat al te bezorgd voor haar zoon. Ik bedoel met haar zoon uw geachte persoon, u zelf. Er lag een bloos op zijn honingzoet gelaat, als op een rijpe persik. Met zo'n gezicht en zo'n hoofd en zulke blauwe ogen kan men niet anders dan woorden van grote wijsheid en deugtsaamheid uitspreken. Uit al zijn gelaatstrekken straalde uw mens lieventheid tegen. Niemand kon zeggen waar die wijsheid, die deugtsaamheid, die mens lieventheid eigenlijk verborgen waren. Maar ergens moesten ze zijn. Die tijden vervolgde Kessbie zijn voorbij, voorbij. Nu en dan heb ik het genoegen uwe moeder een bezoek te brengen. En telkens weer moet ik het geduld en de sterkte bewonderen waarmee zij haar lot draagt, haar lot draagt. Wanneer hij met zijn duimen overal kanderdraaiende in dergelijke kleine herhalingen verviel, deed hij dat met het hoofd op zij en met een vriendelijke glimlach, als of er nog iets achterbleef in zijn gedachten, te lievelijk, te diepsinnig, om in woorden gebracht te worden, als of hij zich zelf het genoegen ontzegde er uiting aan te geven, uit vrees van al te hoog te gaan, terwijl hij in zijn ootmoet liever wat lager bij de grond bleef. Ik vernam dat u bij een van die gelegenheden zo goed zijt geweest, zei Klenem, kleine Dorrit bij mijn moeder aan te bevelen. Kleine Dorrit, o, dat naaistertje, dat mij door een van mijn huurders gerecommandeerd is. Ja ja, Dorrit, zo heet zij, ja ja, u noemt haar kleine Dorrit? Nee, die weg liep dood. Mijne dochter Flora, hernam Kessbie, eerst zoals u wel vernomen zult hebben, al jaren geleden getrouwd. Maar na twee maanden had zij het ongeluk haar man reeds te verliezen. Na die tijd woont zij weer bij mij in. Zij zal zeker blij zijn u te ontmoeten, indien u mij wilt veroorloven haar te laten weten dat u hier bent. Natuurlijk, antwoordde Klenem, ik zou u dat verzocht hebben, indien u niet zo vriendelijk waard mij te voorkomen. Kessbie stond op en ging met langzame, zware sreden. Hij had de lichaamsbouw van een olifant naar de deur. Hij droeg een olijfkleurige jas met lange panden, een olijfkleurig vest en ditobroek. Zulke kleren droegen de patriarchen wel niet, maar toch maakten ze een patriarchale indruk. Nauwelijks had hij de kamer verlaten of een vluggehand draaide de sleutel van de straat door om. Klenem opende deze en sloot ze weer. En ter stond daarop kwam er een korte, donkere man met zoveel haaste kamer binnen dat hij geen voet van Klenem af stond, eer hij kon ophouden. Hallo, zei hij. Klenem zag volstrekt de reden niet in, waarom hij niet met een hallo zou antwoorden. Wat is er aan de hand, vroeg de vluggeman. Ik heb niet gehoord dat er iets aan de hand is. Waar is meneer Kesby? Kom dadelijk terug, in die nu hem nodig hebt. Ik hem nodig hebben, vroeg de vluggeman, u dan niet. Deze vraag ontlokte Klenem enige woorden om zijn aanwezigheid te verklaren. En de vluggeman luisterde met al zijn aandacht. Hij was in het zwart gekleed, had gidszwarte, parelvormige ogen, een ongeschoren zwarte kin, dik zwart haar dat recht op stond als evenveel tanden van vorken of haarspelden en een gelaadskleur die of vrij groezelig van nature of vuil of bijde was. Vuile handen en vuilen afgebroken nagels als of hij gewoon was in de steenkool te werken. Erg bezweet en snuivend, zuchtend, puffend en blazend als een kleine stoommachine. Oh, zei hij, toen Artur hem verteld had, wat hij eigenlijk kwam doen. Heel goed, juist. Als hij soms naar Pengs vraagt, wilt u dan zo goed zijn te zeggen dat Pengs thuis is. En snuivend en blazend, verliet hij door een tweede deur het vertrek. Hoe het kwam, kon Artur niet verklaren. Maar op eenmaal kwamen er herinneringen in hem op uit zijn ouderlijk huis. Waar men willens zo vermedel geweest was, enige twijfelde uiten, aangaande de patriarch. Hij herinnerde zich de kleine pluisjes en stofjes achterdocht, die door het huis rondwaarden en door middel van dit medium bekeken was Christofel Kessby. Het best te vergelijken met een uithangbord voor een herberg, zonder de herberg, met een uitnodiging om uit te rusten en dankbaar te zijn, terwijl er geen gelegenheid tot rusten en niets was om dankbaar voor te zijn. Hij wist dat sommigen van die pluisjes en stofjes Christofel Kessby deden zien als iemand in staat om in dat hoofd veel kwaad te brouwen. Ja, als een handige bedrieger, andere pluisjes en stofjes noemden hem een suffe, zelfzuchtige domkop, die nadat hem zijn eigen onhandelbaarheid in de omgang met anderen gebleken was, tot de ontdekking was gekomen dat hij om een gemakkelijk leven te hebben en nog eer in de oogsten bovendien niets te doen had dan te zwijgen. Zijn kale hoofd goed glimmen te houden en de nog resterende haren heel lang te laten groeien. En hij had nog juist slimheid genoeg overgehouden om dit denkbeeld aan te grijpen en vast te houden. Er werd verteld dat hij zaakwaarnemer van Lord Dezumus geworden was. Niet tegenstaande hij niet het minste verstand van zaken had, maar alleen omdat hij er zo bijzonder mensliefend uit zag dat niemand zo'n man van knevelerij en knoeierij zou kunnen verdenken en ook dat hij tegenwoordig meer geld uit zijn armoedige huurders wist te zuigen dan iemand met een minder knobbelig en minder glimmend hoofd ooit had kunnen doen. Kortom, men was het erover eens geworden dat er mensen gevonden werden die evenals schilders en beelthouwers hunne modellen kiezen en dat na de maal men jaarlijks in de Koninklijke Academie de een of andere schurk van een honderdief kan vinden als de belichaming van alle hoofddeugden uit hoofden van zijn wimpers, zijn kin of zijn benen. Zo ook in de grote tentoonstelling die wereld heet. Bijzaken menigmaal worden op prijs gesteld in steden van een eerlijk, degelijk karakter. De terugkomst van Kessbie, die zijn het dochter Flora meedenbracht, maakte een einde aan Artus Overpijnsingen één oogopslag naar het voorwerp zijn er vroegere liefde en het viel in gruisels. De meeste mensen zullen voldoende trouw aan zichzelf zijn om trouw te zijn aan een oudenkbeeld. Het is geen bewijs van een onstandvastige geest in tegendeel wanneer dat denkbeeld in strijd komt met de werkelijkheid en het contrast het een grote schoktoe brengt. Kleinum verkeerde in dit geval. Hij had deze vrouw in zijn jeugd zeer lief gehad en in zijn verbeelding hardige hele schat zijn genegenheid toegedacht. Die schat was in de woestijn die hij zijn ouderlijk huis noemde, het beste vergelijken geweest. Met het geld van Robinson Crusoe. Hij kon er van niemand iets voor in ruil ontvangen. Die schat lag ongebruikt in het duister tot hij hem aan haar voeten zou kunnen leggen. Of schoon hij haar beeld tot de avond van zijn aankomst nooit verbonden had aan het tegenwoordigen of de toekomst. Hij wist zelfs niet of hij nog in leven was. Had hij het toch altijd op dezelfde gewijde plek laten staan. En nu eindelijk kwam de laatste der patriarchen kalmpjes met harde kamer binnen. Zeggende al was het niet met woorden. Wees zo goed het om ver te werpen en erop te dansen. Hier is Flora. Flora die altijd slang geweest was, was nu breed geworden. En bovendien kortalemig. Maar dat betekende niet veel. Flora die hij als een lelie achtergelaten had, was een pioenroos geworden. Maar dat betekende ook niet veel. Flora, zo betoverend bij alles wat zij zeiden en dacht, was langdraadig en zufferig. Dat was erg. Flora die lang geleden een bedorven naivkeentje was, wilde zich nu nog als bedorven en naiv voordoen. Dat was het ergste. Hier is Flora. Waarlijk zei Flora giegelend. Terwijl zij het hoofd naar achteren weerp met een caricatur van haar jonge meisjes manier. Ik schaam mij voor meneer Klenem. Ik moet hem schrik aanjagen. Ik weet dat hij mij zo vreselijk veranderd zal vinden. Ik ben eigenlijk een oude vrouw. Het is meer dan erg. Zo verrast er worden. Het is meer dan erg. Hij verzekerde haar dat hij zich haar juist zo had voorgesteld als hij was. En dat voor hem zelf de tijd ook niet spoorloos was voorbij gegaan. Oh, maar bij een heer is dat zo anders. En waarlijk, u ziet er zo verbazend goed uit, dat u geen recht hebt, zulke dingen te zeggen. Terwijl ik, dat weet u. Oh, een gilletje. Ik zie er vreselijk uit. De patriarch, die blijkbaar zijn eigen rol in het opgevoerd, worden de drama niet begreep, glomschitterender dan ooit. Maar als wij praten over niet veranderen, hernam Flora, die waarover zij ook sprak, nooit geheel uitgepraat, scheen te zijn. Kijk dan naar papa. Is papa niet precies dezelfde als toen u weg gingt? Is het niet vreed en onnatuurlijk van papa altijd zo'n levend verwijte zijn voor zijn kind? Als dat zo voortgaat, zullen de mensen die ons niet kennen gaan denken dat ik papa's mama ben. Dat zal dan toch lang moeten duren, meen de Arthur. Oh, meneer Klenham, onoprechtste van alle schepselen, hernam Flora. Ik zie wel dat u, uw oude manier om complimentjes te maken, nog niet hebt afgeleerd. Uw oude manier toen u zo sentimenteel kon doen. Tenminste, ik geloof het. Oh, ik weet niet wat ik geloof. Flora begon verlegen te giegelen en keek hem als van ouds teder aan. Het scheen dat de patriarch nu begon te bemerken dat hij van het toneel moest aftreden, want hij stond op en ging naar de deur, waardoor Pengs verdwenen was, en riep die sleepboot bij zijn naam. Hij ontving antwoord uit een klein dok in de benedenverdieping en verdween nu onmiddellijk uit het gezicht. U moet dan niet aan denken nu al heen te gaan, hernam Flora. Want Arthur, die niet wist hoe zich uit deze koddige toestand te redden, keek naar zijn hoed. U kunt toch niet zo onvriendelijk zijn nu al heen te gaan. Arthur, ik bedoel meneer Arthur, of misschien is meneer Klenem wel zo gepast, maar waarlijk, ik weet niet wat ik zij. Zonder een woord over die herlijke oude tijd die voor altijd voorbij is, of schoon wanneer ik erover nadenk, mag ik wel zeggen dat het maar beter is er niet meer over te spreken. En het is meer dan waarschijnlijk dat U een veel aangename verbindenis hebt aangegaan. En ik bed U, laat ik de laatste persoon in de wereld zijn die U hinderpalen in de weg zou leggen, of schooner is een tijd geweest, maar ik begin weer onzin te praten. Zou Flora in de dagen waarop zij doelde ook zo'n kakelaarster geweest zijn, kon er onder haar vroegere aantrekkelijkheden iets geweest zijn dat op dit gerammeleek. Ik twijfel er geen ogenblik aan, ging zij met verbazende ratheid voort, alleen koma's gebruikenden en dan nog maar zelden. Ik twijfel er geen ogenblik aan, of U zult wel met een Chinese dame getrouwd zijn, nu U zo lang in China geweest bent en zaken deed en natuurlijk verlangend waard, U te vestigen en betrekkingen aan te knopen, niets is begrijpelijker dan dat U een Chinese meisje tot vrouw zou nemen en niets was natuurlijker, geloof me, dan dat zo'n Chinese meisje U graag zou aannemen en blij zijn dat zij zo'n goede partij deed. Ik hoop alleen maar dat zij geen afgodend dinaris is. Ik ben in het geheel niet getrouwd Flora, antwoorden Arthur, tegen wil en dank glimlachend. Oh, de hemel bewaren me. Ik hoop toch dat U niet ter wille van mij zo lang vrij gezell gebleven bent, riep Flora, giegelend. Maar natuurlijk deed U dat niet. Waarom zout U ook? Oh, geef daar nu geen antwoord op. Ik weet niet waar ik naartoe ga. Oh, vertel mij toch eens. Wat van die Chinese dames of haar ogen werkelijk zo lang werpig en zo smal zijn? Ik moet altijd denken aan parelmoere viches van het kaartspel en of zij werkelijk het haar als een staart op de rug dragen of doen dat alleen de mannen. En of het geen pijn doet als zij de haren zo naar achter hem komen en waarom zij altijd belletjes hangen aan bruggen en tempels en hoeden en zo. Of doen zij dat niet. Flora keek hem nog een steder aan maar ging onmiddellijk weer voort als of hij gesproken had en zij hem antwoorden moest. Dus dat is allemaal waar en zij doen dat heus. Groede hemelartuur neem mij niet kwalijk, oude gewoonte. Meneer Klenem is veel gepasterd. Wat een land om daar zo lang te wonen en met zoveel lantaar zijn parapluus. Hoe vreselijk donkere nat moet het klimaat daar wel zijn en wat een geld moet daar verdiend worden door hen die daarin handeldrijven. Want iedereen loopt er mee. Overal ook de kleine schoentjes en die voetjes die in de jeugd zo vervrongen worden zijn heel wonderlijk. Wat hebt u veel gereist? Klenem werd er wanhopend onder en ontving telkens een tedere blik zodat hij niet wist hoe hij van haar zou kunnen afkomen. Heren, heren, her nam Flora. Als ik alleen maar denk aan de veranderingen thuisartuur. Ik kan dat niet laten. Het lijkt zo natuurlijk. Maar meneer Klenem is wel zo gepast. Sinds u zo vertrouwd bent geraakt met de gewoonten en de taal van die Chinezen. U spreekt zeker de taal als de inboorlingen of misschien nog beter. Want u waart altijd zo vlug en zo handig. Maar zeker vreselijk moeilijk, die teekisten. Alleen al het zou mijn dood zijn als ik moest ontcijferen wat er op staat. Maar wat een verandering artuur. Daar doe ik het weer. Het lijkt zo natuurlijk, maar minder gepast. Wie zou het geloofd hebben? Wie had kunnen denken dat ik ooit mevrouw Flintcher zou worden. Als ik het zelf nooit gedacht heb. Is dat de naam van uw overleden man? Vroeg artuur getroffen door de warmte in haar toon. Wanneer zij, hoe kodde ik dan ook, de betrekking aanroerden die er in hun jeugd tussen hen had bestaan. Flintching. Ja, Flintching is het niet een vreselijke naam. Maar zoals zij zelf zeiden, toen hij mijn hand vroeg, hij deed het zevenmaal en was telkens zo vriendelijk er in te bewilligen om over een jaar terug te komen. Daar was hij niet verantwoordelijk voor. Hij kon het niet helpen. Kon hij wel, de uitmuntende man, niet te vergelijken met u, maar een uitmuntende man. Eindelijk was hij dan toch voor een ogenblik buiten adem geraakt. Een ogenblik. Want zij herkreeg die, terwijl ze een allerliefst klein tipje van haar zakdoek naar de ogen bracht. Als zijns aan de nagedachten is van weilen de heer Flintching en begon toen opnieuw. Niemand kan het u kwalijk nemen artuur, meneer Klenem, dat u niet meer dan afgepast vriendelijk bent in de veranderde omstandigheden. En waarlijk, u zou ik niet anders kunnen zijn. Maar ik kan het niet helpen, ik moet nog eens herhalen dat er een tijd is geweest waarin dat heel anders was. Bestemme vrouw Flintching begon artuur weergetroffen door de warme toon in haar stem. Oh nee, niet die lelijke naam, zegt Flora. Flora, ik verzeker u, Flora, dat het mij genoegen deed u weer te zien en te bemerken dat u, even min als ik, die dwaarse tijd, toen wij alles zagen in het licht van onze jeugd en ons hoopvol verlangen niet vergeten hebt. Ik bemerk er bij u niet veel van, Pral de Flora. U neemt het erg koel op. Maar hoewel ik weet dat u in mij teleurgesteld moet zijn, onderstel ik toch dat de Chinese dames, mandarinessen, heten ze immers, er de schuld van zijn. Of ik ben er de schuld van, dat is precies hetzelfde. Nee nee, smeekt de Klenem, zegt dat niet. Dat moet ik wel, zei Flora, onzin, niet te doen. Ik weet, dat ik niet meer ben, zoals u verwacht had. Ik weet, dat heel goed. Zij had dit, met het waarnemingsvermogen begrepen. Zo, inconsequent en onredelijk mogelijk, ging zij echter voort met de lang afgebroken betrekking uit hun jeugd in verband te brengen met deze samenkomst, zodat het Klenem begon te duizelen. Ik wens nog één opmerking te maken, hernam Flora, om Klenem op de toon van een twistgesprek tussen twee geliefden. Ik wil nog één opheldering geven. Toen u waar mama kwam en op speelde tegen papa, en ik beneden geroepen werd in het kleine ontbijtkamertje, waar zij, met mama's parasol, tussen zich in, elkaar zaten aan te kijken, voed hem de stieren, wat kon ik toen doen. Lieve me, vrouw Flinching, stotte de artuur. Het is alles zo lang geleden en zo lang reeds afgedaan. Is het wel de moeite waard, er nu nog ernstig? Ik kan mij onmogelijk door alle fatsoenlijke mensen in China laten uitmaken. Artuur, zonder mij te verantwoorden, nu ik, daartoe in de gelegenheid ben, en u weet even goed als ik, dat er een pal en Virginie moest terugkomen en ook terugkomen is, zonder ene briefje of levens teken. Niet dat ik bedoel, dat u mij kon geschreven hebben, daartoe werd ik te goed bewaakt. Maar, al was er maar een rood ouweltje op het couvert geweest, dan zou ik geweten hebben, dat het beduidde. Kom naar Peking of Nankin. Of hoe heet die derde plaats Barvoets. Besten me vrouw Flinching. U had niet de minste schuld. Ik heb u nooit de schuld gegeven. Wij waren beiden, veel te jong, te afhankelijk en te weinig ervaren om iets anders te doen dan ons in het geval te schikken. Bedenk toch eens hoelang het al geleden is, bracht Artuur op vriendelijke toon hier tegenin. Nog één opmerking wens ik te maken en één opheldering te geven. Want vijf dagen lang had ik een verkoudheid in het hoofd van het schrijen in de koude achterkamer. Die kamer is er nog en kan het bevestigen. Toen die nare tijd voorbij was volgden er een aantal stille jaren. Tot ik, vaderzijds zijn vriend, kennis maakte met meneer Flinsching. Hij was bijzonder beleefd en kwam de volgende dag een visie te maken en al heel spoedig kwam hij drie avonden in de week en zond hij allerlei kleinigheden voor het soepé. Het was geen liefde van meneer Flinsching. Het was aan bidding en meneer Flinsching vroeg met volle goedkeuring van papa mijn hand. Wat kon ik toen doen? Niets anders dan het geen u gedaan hebt. Antwoorden Arthur heel bereidvaardig. Laat ik u als oudvriend de verzekering geven dat u niet anders doen kon. Nog een laatste opmerking wens ik te maken en een laatste opheldering te geven. Er nam Flora met onvoorstoorbare ratheid. Er is een tijd geweest voordat meneer Flinsching mij de eerste oplettendheden bewees waarin ik mij niet kan vergissen. Maar die tijd is voorbij en had er niet mogen zijn. Klenem u draagt geen gouden ketenen meer. U bent nog vrij. Ik hoop dat u gelukkig zult zijn. Daar is papa vervelend. Men ziet altijd zijn neus op ogenblikken dat men hem niet nodig heeft. De patriarch stond er op en Flora gaf een teken dat ja moest beduiden. Klenem zou zo graag iets meer gedaan hebben dan blijven eten. Zou zo gaarne de Flora van Vroeger teruggevonden hebben. Dat hij mengde wel enige vergoeding te mogen geven voor de teleurstelling en daarom de uitnodiging aan. Einde van het eerste deel van hoofdstuk 13. Voor volg van het dertiende hoofdstuk van deel 1 van het kleine Dorrit van Charles Dickens vertaald door AG van Tricht. Deze LibriVox opname is vrij van uteursrechten. Opname door Marcel Koenders. Panks zat mede aan. Om kwartier voor zes stoomde hij uit zijn kleine dok en voer recht op de patriarch aan. Die toen juist doeloos rondreef tussen enige traagstroomende rekeningen van het bloedend hardhof. Panks stoomde recht op hem aan en nam hem op sleeptaal. Bloedend hardhof zei hij blazend en snuifend een lastig bezit. U maakt goede rente maar het is zo moeilijk de huurpenningen betaal te krijgen. U heeft meer last met die ene plaats dan met al uw andere eigendommen. Even als een groot schip dat gesleept wordt op de toeschouwers de indruk maakt als of dat het krachtontwikkeland voorwerp is zo schende patriarch gewoonlijk zelf gezegd te hebben wat Panks te berden bracht. Ach, ze klen hem op wie een eenvoudige beweging van dat hoofd ook weer die indruk scheen te maken zodat hij zich tot het schip en niet tot de sleepboot wende. De mensen zijn zo arm. U kunt niet zeggen begrijpt u antwoorden Panks met luidgesnuif terwijl hij op zijn nagels voor zover hij er had begon te bijten en zijn lastgever met zijn parelogen aankeek of ze arm zijn of niet zij zeggen het wel zeggen zulke mensen allemaal als iemand zegt dat hij rijk is dan kan men er wel van op aan bovendien u kunt het toch niet helpen dat zij arm zijn u zou het zelf arm zijn als u geen huurpenningen krijgt zeer waar merkte Arthur aan u zult geen open tafel gaan houden voor alle armen van London vervolgde Panks u zult hij niet voor niets onder dak brengen u zult uw deuren niet wijd open zetten en hen vrij laten binnenkomen dat gaat nu eenmaal niet kerstbiesschudden het hoofd vreedzaam en menslievend als iemand een kamer van u huurt tegen een halve kroon per week en als hij dan aan het einde van de week geen halve kroon heeft dan zegt u maar waarom huurde je de kamer dan als je het ene niet hebt kun je ook het andere niet hebben wat heb je met je geld uitgevoerd wat is je bedoeling eigenlijk wat wil je dat is wat u zegt tegen zo'n man en als u dat niet zegt des te meer schande voor u Panks maakte naar deze reden voering een zonderling en onrustbaarend geluid met zijn neus dat echter geen ander gevolg had u het hier in het Oosten en Noord-Oosten nogal wat van zulke eigendommen men ik zij klen hem eigenlijk niet wetende wie van de twee hij zou aanspreken ja, nogal antwoorden Panks eigenlijk niet alleen in het Oosten en Noord-Oosten maar in alle richtingen van het compas wat men nodig heeft is een goede geldbelegging en als men die ergens vindt moet men een gebruik van maken de lichting doet er minder toe er was nog een vierde hoog zonderlingenpersoonlijkheid aan tafel in de Spatriares tent dat was een verbaasend oude vrouw met een gezicht als een goedkope houten pop te goedkoop om er een uitdrukking in te snijden met een stijve gele puik, scheef op het hoofd als of het kind dat de pop gekregen had er hier en daar een spijkertje in geslagen had als de puik maar vast zat een tweede merkwaardigheid van deze oude vrouw was dat hetzelfde kind haar gelaatschink toegetakel te hebben met één of ander stompvoorwerp in de vorm van haar lepel want haar gelaad en vooral de punt van haar neus vertoond de verschijdende deuken een derde merkwaardigheid was dat zij geen andere naam scheen te hebben dan die van meneer Flinchings Tante zij maakte haar entree bij de gast onder de volgende omstandigheden toen het eerste gerecht binnengebracht was zij flora dat meneer Klenem vermoedelijk nog niets wist van het legaat dat meneer Flinching haar gemaakt had Klenem antwoorde dat meneer Flinching aan de vrouw die hij had aanbeden zeker uit grootste gedeelte zo niet zijn gehele vermogen vermaakt zou hebben waarop flora zijde dat zij dit niet bedoelden dat meneer Flinching een heel mooi testament gemaakt maar haar als afzonderlijk gaat zijn tenten nagelaten had daarna ging zij de kamer uit om haar de gaat te halen en presenteerden haar met veel zwier als meneer Flinching standen de hoofdcharakter trekken die een vreemde in meneer Flinching standen kon ontdekken waren buitengewonige strengheid en grimmige stilswijgendheid nu en dan afgebroken door ene geneigdheid om met een sonore waarschuwende stem te maken die in geen relijverband stonden tot iemand of iets in het vertrek nog tot het geen één deraanwezigend gezegd had nog daarmede op welke wijze ook in verband waren te brengen op vreemden maakte deze opmerkingen somtijds een verbijsterende indruk misschien had meneer Flinching standen er een bijoogmerk mede misschien waren ze bijzonder geestig of schalks maar een vreemde kon er geen touw aan vast knopen het keurig voorgedienden en lekker toiberrijden maal men was in het patriarchale huishouden zeer gesteld op goed eten en een kalm speijsvertering begon met soep tom met garnalen saus en aardappelen het gesprek liep voor durend over huurpeningen na het gezelschap gedurende een tientel minuten met een kwaad aarde gezicht te hebben aangekeken maakte meneer Flinching standen de volgende opmerking toen wij te hen liewoonden werd barn schendt door ketelappers gestolen panks had de moed om haar toe te knicken en te zeggen juist mevrouw op kleinem echter had deze geheimzinnige mededeling een geheel tegenovergestelde uitwerking hij werd angstig er was nog een omstandigheid die haar iets angstverwekkendschaf of schoonzij altijd rondkeek liet zij nooit blijken dat zij iemand zag een beleefde spraksame gast zou hij bijvoorbeeld vragen of zij veel van aardappelen hield vergeef ze moeite zij antwoorden niet wat nu te doen hij kon toch niet zeggen meneer Flinching standen mag ik zo vrij zijn ederenk trok even als kleinem deed de lepel terug de leur gesteld en ontmoedigd er was schapenboud runderhaas en een appeltaart niets dat in diverse verte met een gans of gend in betrekking stond en het maal werd voortgezet als een feestmaal en dat was het ook er was een tijd geweest dat kleinem aan diezelfde tafel gezeten had zonder aan iets zijn aandacht de schenken dan aan Flora nu schonk hij haar ook zijn aandacht maar alleen om op te merken dat zij heel veel van porter hield dat haar aandoenlijkheid de sherry caraf leger werd en dat haar recorculentie een zeer natuurlijke reden had de laatste de patriarchen was altijd een gezonde eten geweest en veroormde ook dans nog grote hoeveelheden met de mens lieventheid van een grote ziel die een ander wel doet panks die altijd haast had en nu en dan een blik weerp in een heel veel opschrijfboekje dat na zijn bord lag vermoedelijk de namen bevatten van van betalers die hij bij wijze van Drissair de duim schroeven zou gaan aanleggen sloeg zijn eten naar binnen als of hij bezig was kolen te laden met veel leven veel gemors nu en dan eens blazend en snuivend als of hij op het punt was om weg te stomen flora literwille van de maaltijd en de porter en sherry haar zucht naar romantische liefde volstrek niet varen en gaf er zo duidelijk uiting aan dat Klenem bijna niet van zijn bord durfde opzien want hij kon zijn ogen niet op slaan of hij ontving een blik waarin een of andere geheimzinnige betekenis of waarschuwing lag als of zij samen een complot gesmeed hadden meneer flinching standte zat hem zwijgend uit te tarten met een uitdrukking van de grootste bitterheid op haar gelaat totdat het tafel laken wegenomen werd en de wijnkaar raffend verschenen op welk ogenblik zij weder een opmerking ten beste gaf evenals de klok slaat zonder iemand te raadplegen flora had juist gezegd meneer Klenem wilt u meneer flinching standte een glaspoort inschenken toen deze dame inviel het monument bij londenbridge is dagen plaatst naar de grote brand van londen en de grote brand van londen was niet de brand waarbij de werkplaats van oom george is vernieuwd met dezelfde moed als te voeren zij pengs waarlijk mevrouw heel juist naar het sching de flinching standte in de mening dat zij tegengesproken of beledigd werd want in steden van in haar gewone stilswijgendheid te vervallen liet zij er op volgen ik haat gekken zij toonde zich zo verongelijkt en slingende deze woorden zorecht streeks naar het hoofd van de gast dat de tijd werd met meneer flinching standte buiten de kamer te brengen flora deed dit met de grootste kalmte en meneer flinching standte bood niet de minste tegenstand maar vroeg onderweg met onverzoenlijke kwaad aardigheid wat komt hij dan hier doen toen flora terugkwam verklaarde zij dat haar legaat een heel verstandige oude dame maar soms wat zondeling was en erg haar antipatien had eigenaardigheden waarop flora bepaald trotschijn te zijn aangezien flora's goedhartigheid hierbij zeer aan het licht kwam nam Klenem het de oude dame niet kwalijk dat zij dit deed uitkomen maar hij van haren angstverwekkende tegenwoordigheid verlost was en zij vreedzaam een glas wijn zaten te drinken voorziende dat Panks Weldra onder stoom zou gaan en de patriarch zijn heel in een dutje zou zoeken wende hij een noodzakelijk bezoek aan zijn moeder voor en vroeg aan Panks die hij uit moest naar de city zij Panks zullen wij dan samen gaan het zal mij zeer aangenaam zijn intussen vertelde flora hem nog eens met horten en stoten maar bijna onverstaanbaar snel dat er een tijd was en dat het verleden een gapende kloof was en dat zij meneer altijd in ere zou houden en dat zij morgen om half twee thuis zou zijn en dat de besluiten van het noodlot niet herroepend konden woorden en dat zij niets zo onwaarschijnlijk achten dan dat hij ooit precies om vier uur na middags langs de Noordwesseide van Grace in Gardens zou wandelen hij trachten en hij heeft afscheid de bestaande flora niet de uitgewiste een hand te geven maar flora wilde kon die niet aannemen zij kon onmogelijk zichzelf en hem in een andere licht zien dan in dat van 25 jaar geleden hij ging in een ver van opgewekte stemming heen in de licht in het hoofd dat waren hij niet op sleek te ogenomen hij in het eerste kwartier zeker zou hebben rondgeswalkt als een schip zonder roer toen hij in de koolere lucht en van flora verlost was bij kwam bemerkte hij dat panks genietende van de laatste overblijfselen zijn nagels als snuivende en proestend voortstomende een frisse avond zij artuur ja, het is lekker stem de panks toe als vreemdeling zal het klimaat wel meer invloed hebben op u dan op mij ik heb ook eigenlijk geen tijd u het zo druk ja, er is altijd iemand achterna te lopen of iets te onderzoeken maar ik houd ervan het druk te hebben waartoe is een mens anders in de wereld voor niets anders? panks stelde de tegenvraag waarom dan deze vraag bevatten in een zo klein mogelijk bestek het gehele gewicht dat op klendems leven drukte hij gaf geen antwoord dat vraag ik ook telkens aan mijn weekhuurers zij panks sommige trekken lange gezichten en zeggen arm als wij zijn moeten wij ploeteren ons afsloven ons bestaan ik antwoord dan waartoe ben je anders in de wereld en dat slaat in ze weten niets te antwoorden waartoe zijn wij anders in de wereld dat is afdoende oh hemel hemel, zuchteklen hem daar hebt u mij vervolgde panks waarvoor denkt u dat ik in de wereld ben voor niets anders haal mij smorgens vroeg uit mijn bed jaag mij eruit geef mij zo weinig mogelijk tijd om mijn eten te verorberen en houd mij aan de gang houd mij maar altijd aan de gang en ik zal u altijd aan de gang houden en u houdt weer iemand anders aan de gang zie daar de hele plicht van een man in een land waar handel gedreven wordt toen zij in eind zwijgend voortgewandeld waren vroegklen hem hebt u voor niets enige voorliefde meneer panks wat is dat voorliefde laat ons zeggen een bijzondere neiging om geld te verdienen meneer zij panks als u mij maar een zeggen wilt hoe hij blies weer van zich af en voor het eerst drong het tot zijn metgezel door dat dit zijn manier van lachen moest beduiden hij was in alle opzichten een merkwaardig man misschien sprak hij niet geheel in ernst maar de korte vlugge harde manier waarop hij zijn principes uitstiet was toch moeilijk met scherz in overeenstemming te brengen u leest zeker niet veel vroegklen hem weer ik lees nooit iets anders dan brieven en rekeningen verzamel nooit iets anders dan advertentie we hebben op graden van bloedverwandschap als dat een voorliefde is dan heb ik er een u behoort niet tot de klenems van Cornwall is het wel ik heb het tenminste nooit iets van gehoord ik weet het ik volg het uwe moeder meneer zij is te goed bij de pinken om te ontsnappen en als ik er wel te behoorde dan had u iets vernomen dat zeer een uur voordeel geweest zou zijn waarlijk ik heb in de laatste tijd anders weinig vernomen dat in mijn voordeel is er ligt daar in Cornwallis een goed waarvoor geen liefhebbers te vinden zijn en er is geen enkele klenem van Cornwallis die zijn recht erop laat gelden vertel de pengs terwijl hij zijn opschrijfboekje tevoorschijn haalde en onmiddellijk weer in de zakstak zie zo, ik moet hierheen goedenavond goedenavond, herhaalde klenem de zeepot scheen te voelen dat zij niets meer achter zich had en was in een oogemelijk snuifend en puffend verdwenen zij waren Smithfield samen over gestoken en Klenem was bij de hoek van Barbican alleen gelaten hij was niet van plan zijn een moeder die avond zoek te brengen in haar sombere kamer en had zich niet neerslachtiger en eenzamer kunnen voelen. Al had hij midden in de wildenis gestaan. Langzaam drentelde hij Aldersgate Street door en dacht erover naar Sint-Polts te gaan, ten einde in één der grote straten te komen waar tenminste licht en leven was. Toen er een troepje mensen aankwam, op hetzelfde trottoir, zodat hij zich tegen een winkel moest drukken om hen te laten voorbij gaan. Toen de troepje dichterbij kwam, zag hij dat twee mannen die in het midden liepen, iets op de schouders droegen. Het was een draagbaar waarop een mens lag en uit enige woorden die hij opving en een bemoddeld pak, kleren en een hoed die nagedragen werden begreep hij dat er een ongeluk gebeurd was. Nauwelijks waren ze hem een paar passen voorbij toen de drager stil stonden en de baar op de grond zetten en daar alle volgers ook bleven staan, bevond Arthur zich ermiddelnin. Wordt er iemand naar het hospitaal gebracht? Een ongeluk gebeurd, vroeg hij aan een man die naast hem stond en niet afkerig ging van een praatje. Ja, met die postcar. Ze moesten, vervolgd en beboed worden, die postcarren. Zij komen daar ledling uit en woed street in, met een snelheid van 12 of 15 meilen in het uur die postcarren. Het is aan wonder dat er niet nog meer mensen overreden worden door die postcarren. Die man is toch niet dood, hoop ik. Ik weet het niet, maar als het niet zo is, dan ligt het niet aan die postcar, dat is zeker. De man sloeg de armen over elkaar en zette zich op zijn gemak ten einde aan een buurman nog eens zijn hart te luchten over die postcarren. En de omstanders vielen hem bij uit lauter medeleiden met de verongelukte man. Een hunner zij tegenklennen, ze zijn een plaag voor het publiek die postcarren. Een ander, ik zag er gisteren nog een stilhouden op een halve duim afstand van een kleine jongen. Een derde, ik heb een kat zien overrijden door zo'n postcar meneer, maar het had even goed uw eigen moeder kunnen zijn. Allen zonder onderscheid drongen er op aan dat als hij enige invloed had, hij die zou gebruiken om de postcarren af te schaffen. Wat zeg ik, reept de eerste spreker. Een geboren Engelsman staat elke avond bloot aan het gevaar van overreden te worden door die postcarren. En men weet, maar niet, of er soms een de hoek zal omkomen om je ledematen één voor één af te rijden. En dan nog wel een vreemdeling die er niets van weet. Is het een vreemdeling, vroeg Klenem, een poging doemde om op de baar te kijken. Ten midden van uitroepen als Fransman meneer, Portugese meneer, Hollander, Pruis en andere tegenstrijdige identiteitsverklaringen, hoorde hij een zwakke stem die in het Italiaans en in het Frans om water vroeg. Arme kerel, hij zegt dat hij het niet overleven zal, riep één der omstanders. Intussen had Klenem verzocht hem door te laten, omdat hij de taal van de arme drommel kon verstaan en onmiddellijk werd er ruimte gemaakt. Het eerst van alles water, zei hij rondkijkende. Waarop een dozeen mensen verdwenen om het te halen? Ben je er gewond, vriend, vroeg hij, toen in het Italiaans. Ja, meneer, ja, ja, meneer, mijn been, maar ik ben blij die oude muziek weer te horen, al heb ik erger pijn. Ben je op reis, kijk, hier is water, laat ik je wat geven. Zij hadden de baar op een hoop steenen neergezet, juist op een goede hoogte, zodat Klenem door even te bukken, het hoofd van de gewonden met één hand kon ondersteunen en hem met de andere het glas aan de lippen brengen. Een kleinige spierde bruine man met zwart haar en witte tanden, een levende gelaad en ringen in de oren. Goed zo, ben je op reis, ja wel, meneer, vreemd hier, ja meneer, helemaal, ik ben vanavond eerst aangekomen. Waar vandaan? Van Marseille. Dat is toevallig, ik ook, ik ben bijna ook een vreemdeling hier, al ben ik hier geboren, ik was een paar weken geleden nog in Marseille, laat de moed maar niet zakken, het gelaad staarde hem smekend aan toen hij opstond en met zorgde jas over hem uitspreiden. Ik zal met je meegaan en toezien dat je goed verzorgt wordt. Moet gehouden, over een half uur zul je al veel beter zijn. Ha, altro, altro, riep de gewonden op een ietwat ongelovige toon en toen zij hem opnamen, stak hij de rechterhand op en maakte met de voorste vinger een achterwaardse beweging in de lucht. Arthur Klenham wandelde naast de baar mee, nu en dan een aanmoedigend woord spreekende, tot zij aan het naast bij zijn de hospitaal van Sint Bartolomees aankwamen. Niemand dan de dragers en Klenham werd er toegelaten, de gewonden werd spoedig op een tafel gelegd en door een geneesheer nauwkeurig onderzocht. Hij kent geen woord Engels, zei Klenham. Is hij er gewond? Vertel eerst eens hoe het gekomen is, antwoordde de geneesheer terwijl hij het onderzoek voortzetten. Blijkbaar met belangstelling voor het geval. Na het been onderzocht te hebben, met één en met twee vingers, met één en met twee handen, van boven en van onderen, eerst in de ene en dan in de andere richting. Nu en dan een opmerking maken de tegen de jong mens die zich bij hem had gevoegd, klopte de dokter de patiënt op de schouder en zei, het valt nogal mee. Wij zullen hem nog op twee benen laten vertrekken. Klenham diende als tolk bij de patiënt die hem hoogst dankbaar was en op zijn hartstochtelijke manier de hand kusten van de tolk en de dokter. Is het een ernstige wond, vroeg Klenham. Ja, ja, antwoordde de dokter, met het genoegen van de artist die pijnzint het werk op zijn ezel bekijkt. Ja, het is voorlopig genoeg. Een samengestelde broek, bovende knie en een ontvrichting eronder. Bij de mooie gevallen, nogmaals gaf hij de patiënt een klap op de schouder, als of hij werkelijk voelde dat het een goede kerel was. Wel een tevredenheidsbetuiging waard, omdat hij zijn been gebroken had, op en voor de wetenschap zo hoogst belangrijke manier. Spreekt hij Frans, vroeg de dokter. Oh ja, Frans wel. Dan zal hij zich hier niet verlaten voelen. Je zult alleen wat tijn moeten verdragen, als een brave kerel, vriendje, en dankbaar zijn dat het zo is afgelopen, volgde hij er in het Frans bij. Dan zul je weer lopen als een kieviet. Kom aan, laat ons eens kijken of er nog meer is en hoe onze ribben zich hebben gehouden. Er was niet meer en onze ribben hadden zich goed gehouden. Klen hem, bleef bij hem tot alles met evenveel vlugheid als handigheid was verricht. De arme zwerveling smeekte hem op aandoenlijke toon, om deze gunst en bleef bij zijn bed zitten tot hij in slaap gevallen was. En toen schreef hij nog een paar woorden op een visitekaartje. De belofte inhoudende dat hij de volgende dag zou terugkomen en liet dit achter. Dit alles had hem zo lang opgehouden dat het elf uur sloeg, toen hij het hospitaal verliet. Hij had een woning gehuurd in Covent Garden en begaf zich daar nu langs de kortste weg heen. Na de bezorgdheid en het medeleiden bij het laatste avontuur verkeerde hij natuurlijk in ene ernstige stemming. En evennatuurlijk was het dat zijn gedachten telkens afdwaalden naar Flora. Zij riep hem zijn gehele leven voor de geest, met al de tegenspoed en het weinigje geluk. Voor de bijna uitgebrande haartszittende had hij hetzelfde vision als toen hij uit het venster van zijn oude kamer op het zwarte woud van schoorstenen staarde. En in gedachten de weg terug ging waar langs hij tot dit station in zijn bestaan gekomen was. Zo lang, zo naakt, zo verlaten, geen kindzheid, geen jeugd, slechts één herinnering. En deze ene herinnering, het was hem. Die dag, zo heel duidelijk gebleken, was een dwaazheid geweest. Zo iets mocht voor een ander een beuzeling zijn. Voor hem was het een ongeluk, want terwijl het hem bij onderzoek gebleken was, dat alles wat hard en streng was in zijn herinnering werkelijkheid gebleven was. Niets van zijn ontembare grimmigheid verloren had. Kon de enige, tedere herinnering, die toets niet weerstaan en smolt langzaam weg. Hij had dit de vorige avond toen hij wakend zat te dromen voorzien. Maar hij had het niet zo gevoeld als op dit ogenblik. Klennem was in zover een dromer, dat er een vast geloof in hem geworteld was aan al het tedere en goede dat hij in zijn devend gemist had. In weerwill van zijn harde en slaafse opvoeding had dit hem geholpen om een rechtschapend man te worden, met een milde hand. In weerwill van de koelheid en gestrengheid in zijn jeugd had dit een man van hem gemaakt, met een warm en medelijgend hart, opgevoet in een geloof te duister en te vermetel om het te blijven beleiden. Daar het in steden van de mens te vormen naar het beeld van zijn schepper, zich de schepper voorstelt naar het beeld van de dwalende mens. Had dit hem geholpen om niet te oordelen in nederigheid barmhartig te zijn. Te hopen en lief te hebben. En dit bewaarde hem ook voor de treurige zwakheid en vrede zelfsucht van zicht te verbeelden dat terwijl dit of dat geluk of deze of geen deugd hem niet beschoren was geweest of niet gebaat had dat geluk of die deugd ook niet in het grote wereldplan opgenomen of indien wel terug te brengen was tot beginselen van de laagste soort. Hij was een teleurgestelde, maar in zijn teleurstelling te krachtig en gezond voor zulke en ongezonde lucht. Terwijl hij zelf in het duister bleef, kon zijn wezieel zich oprichten naar het licht en zien hoe het anderen besching en werd begroet. Daarom zat hij bij de bijne uitgedoofde haard met een bezwaard hart te pijzen over de weg waar langs hij tot deze avond gekomen was. Zonder vergiftestrooien op de wegen die anderen zover gebracht hadden dat hij zoveel gemist had en op zijn leeftijd moest uitzien naar een staf om hem op de terugreis behulpzaam te zijn. Was zeer zeker, heel betroefend. Hij keek naar het vuur waarin de vlam was uitgedoofd. De gloed al minder en minder, de as al grijzer en grijzer werd en dacht, hoe spoeder zal dit ook mijn lot zijn. Wanneer hij op zijn leven terugzag, was het hem als of hij langs een boom in vollede dos afdaalde en de takken één voor één zag verdorgen en afvallen. Naarmate hij lager kwam. Wat heb ik gevonden op mijn reis door het leven. Tot op deze dag vroeg hij zich af. Daar werd de deur geopend en als antwoord op zijn vraag klonken hem twee woorden in de oren. Kleine door het. Einde van hoofdstuk 13 van deel 1.