 Tweede deel van de 22e hoofdstuk van de Leen op de wereld. Deze LibriVox opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Koenders. Alleen op de wereld, door Hector Malau, vertaald door Gerard Keller. 22e hoofdstuk, 2e deel. Een kwartier later hadden wij Parijs verlaten. De voorjaarsson had de wegen gedroogd. En de grond was zelfs hard, zodat wij gemakkelijk konden voortlopen. Het was zoel in de lucht, en de aprilson stond aan de blauwe onbewolkte hemel. Welk een verschil met die dag toen ik voor de eerste maal Parijs binnetrad. Die stad, waarna ik zo vuurig had verlangt, als of Parijs het beloofde land was. Langs de sloten zag men hier en daar reeds enige graspritten en een meizoentje of krokes kwam van afstand tot afstand uit de aarde tevoorschijn. Als wij voorbij tuinen kwamen, zagen wij de takjes der serringen tussen het groen. Dat door een zacht koeltje bewogen werd, en soms viel de bloezem van een vroeg bloeiende boom ons op het hoofd. In de tuinen, in het kreupelhout langs de weg, in de hoge bomen, overal hoorden wij het chilpen der vogels en voor ons uit scherden van tijd tot tijd de zwaluwen langs de weg, om het een of ander onzichtbaar mugje te vervolgen. Onze reis begon goed en vol vertrouwen stapt er niet voort. Kapie, die nu van zijn touw bevrijd was, sprong om ons heen en blafde alle rijtuigen en steenhopen aan, blafde tegen alles en niets, uit lauter plezier om te blaffen, wat voor de honden waarschijnlijk een even groot genot moet zijn als voor de mensen om te zingen. Mathia liep zwijgend naast mij voor het. Ongetwijfeld dacht hij over alles na en ik zei er ook niets, daar ik hem niet wilde storen en ik zelf ook tot nadenken wilde komen. Waarheen gingen wij met zulke vastberaden tred? Eerlijk gezegd wist ik het zelf niet goed, of liever in het geheel niet. Voorwaarts, maar dan. Ik had aan Lise beloofd dat ik eerst Magta en haar broeders zou gaan zien, voor ik haar bezoeken zou. Maar verder had ik geen afspraak gemaakt. Het was dus hetzelfde met wie ik begon. Of ik eerst naar Sevent, naar Charente of naar Picardier ging. Daar ik Parijs in een zuidelijke richting verlaten had, sprak het vanzelf dat Benjamin niet in de termen van een bezoek viel, maar dat ik tussen Alexis en Marta kiezen moest. Niet zonder reden had ik Parijs aan die zijde verlaten, want ik had een onbestemd verlangen om vrouw Barberim terug te zien. Al heb ik inlang niet over haar gesproken, men moet daar uit niet opmaken dat ik haar als een ondankbare vergeten had. Even min, moet men mij voor ondankbaar houden, omdat ik haar nooit had geschreven, in al de tijd dat ik van haar gescheiden was geweest. Hoe dikwijls kwam de gedachte niet bij mij op, om aan haar te schrijven en haar te zeggen, ik denk aan u en ik houdt altijd nog veel van u. Maar, daar ik bang was voor Barberim, zag ik telkens van dit plan af. Als Barberim mij eens door middel van mijn brief terugfond, en mij dan weder bij zich nam, als hij mij nogmaals aan een andere vitales verkocht, die niet als mijn oude vitale zou zijn. Ongetwijfeld had hij daartoe het recht, en deze gedachte deed mij telkens besluiten. Liever van ondankbaarheid beschuldig te worden, dan gevaar te lopen, weder in Barberins macht te vallen. Had zij hij daarvan gebruik maakte, om mij te verkopen, had zij hij mij, onder zijn opzicht, zou laten werken. Liever zou ik sterven, desnoods van hongersterven, dan aan een dergelijk gevaar te worden bloot gesteld. Waarvan het denkbeeld alleen, mij reeds schrik aanjoeg. Maar, zo ik niet aan vrouw Barberin had durven schrijven, scheen het mij toch toe, dat ik vrij was om te gaan waar ik wilde, en ik kon tenminste beproeven haar te zien. Zelfs ceder ik Mathia bij mijn troep had opgenomen, zeiden ik tot mezelf, dat het zeer gemakkelijk gaan zou. Ik zou Mathia vooruitzenden, terwijl ik uit voorzichtigheid achter zou blijven. Hij zou bij vrouw Barberin binnen gaan, en haar onder het een of ander voorwenzel laten praten, als zij alleen was. Zou hij haar de waarheid kunnen zeggen? Mij komen waarschuwen, en ik zou de drempel van het huis weder betreden, waar ik als kind gewoond had, en mij in de armen werpen van haar, die mij in mijn eerste jeugd had verzorgd. Maar, als Barberin thuis was, dan zou Mathia vrouw Barberin verzoeken op een bepaalde plaats te komen, en daar zou ik haar dan komen om helzen. Terwijl ik voortliep, bouwde ik deze luchtkastelen, en dit maakte mij stil, want ik had al mijn gedachten en al mijn overleg wel nodig om me zulke belangrijk punt vast te stellen. Ik moest niet alleen de gelegenheid vinden om vrouw Barberin op te zoeken, maar ik moest ook mezelf overtuigen dat wij door steden en dorpen zouden trekken die ons een voldoende opbrengst zouden geven. Daarvoor moest ik eerst mijn kaart raadplegen. Wij waren nu geheel buiten, en wij konden zeer goed een ogenblik uitrusten, zonder dat we bevreesd hoefden te zijn om gestoord te worden. Als jij het goed vindt, zei ik tot Mathia, dan zullen we hier wat uitrusten. Vindt ge het goed dat we nu een spraaten. Heb jij mij iets te zeggen? Ja, ik haalde uit mijn rijzak de kaartervoerschijn en sprijde die op het gras uit. Het duurde lang eer ik mij goed de hoogte gesteld had, maar eindelijk gelukte het mij toch mijn weg af te bakenen. Corbay, Fontainebleau, Montagri, Guillain, Bourque, Ser Amal, Mont Lucour. Wij konden de zeer goed naar Chavanon gaan, en als het ons nu wat medeliep, dan zouden we op weg geen honger hoeven leiden. Wat is dat, vroeg Mathia, op de kaartwijzende. Ik legde hem toen uit wat het was, en waartoed diende, met ongeveer dezelfde woorden als Vitalis gebruikt had, toen hij mij de eerste les in aartrijskunde gaf. Hij luisterde aandachtig, terwijl hij mij strak aanzag. Maar dan moet men kunnen lezen. Zeker, kunt gij dan niet lezen. Nee, wilt ge het leren. Kan men dan op de kaart de weg van Gizord naar Parijs vinden. Zeker, zeer gemakkelijk zelfs. En ik wees hem, die op de kaart. In het eerst wilde hij niet geloven, wat ik hem vertelde, terwijl ik met mijn vinger de weg op de kaart volgde. Ik legde hem toen zo goed mogelijk, hoewel niet zeer duidelijk uit, op welke wijze de afstanden op de kaart worden aangewezen. Hij luisterde wel naar mij, maar scheen niet zeer veel vertrouwen in mijn wetenschap te stellen. Toen ik mijn zak geopend had, kwam ik op de gedachte om hem ens nader te onderzoeken. En ik was ook blij dat ik al mijn schatten aan Mathia kon laten zien. Ik legde ze allen op het gras. Ik bezat drie linnenhemden, drie paar kouzen, vijf zakdoeken, alles was zeer goed in orde. Behalve een paar halver sleet de schoenen. Mathia stond als verstond, en wat hebt Gij, vroeg ik. Ik heb mijn viool, en die draag ik altijd bij mij. Wel nu, zei de ik, wij zullen alles delen. Zoals dat onder Makkers behoort. Gij krijg twee hemden, twee paar kouzen en drie zakdoeken, daarbij alles eerlijk moeten delen, zullen wij beurtelings elke uur lang de rijstast ragen. Mathia weigerde eerst dit aanbod aan te nemen. Maar ik was reeds gewend om bevelend te geven, wat ik zeer prettig vond, dat moet ik bekennen. En ik verboot hem dus zich hier tegen langer te verzetten. Op mijn hemden had ik het werktasje van Marta uitgestald, en het doosje van Lizze daarnaast gelegd. Hij wilde dit openen, maar dat stond ik hem niet toe. Ik legde hij daarom weder in de tas, zonder hetzelfde openen. Zo gemij plezier wilde doen, zei de ik, dan zult je nooit aan dit doosje komen. Dat is een geschenk. Goed, hernam hij, ik belovert u. Zee dat ik weder, mijn schapenvacht en mijn harp had omgehangen, had ik toch iets dat mij hinderte. Het was mijn broek. Ik meende dat een kunstenaar geen lange broek moest dragen, als men in het publiek optrat, moest men korte broeken dragen met kouzen, waarover gekleurde schoenlinten kruiselingsgebonden waren. Een lange broek was goed voor een tuinman, maar niet voor mij die nu kunstenaar was. Als men zich eenmaal iets in het hoofd gesteld heeft en meester over zijn eigen daden is, dan wacht men niet lang om zijn wild ten uitvoer te brengen. Ik opende Marta's werktasje en haalde de schaar eruit te voorschijn. Terwijl ik mijn broek in orde maak, zeiden ik tot Mathia, moet jij mij in die tijd een slaat te horen hoe jij op de viool speelt. O, dat is goed. Hij nam daarop de viool en begon te spelen. In die tussentijd zette ik dapper de punt der schaar in de stof van mijn broek, even boven de knie en begon er de benen af te knippen. Het was een goede broek van grijs laken, evenals mijn jas en vest. En toen vader Akkin haar mij gegeven had, was ik er erg mede in menschik geweest. Maar het kwam niet bij mij op dat ik haar geheel vernieelde door er een stuk af te knippen. In tegendeel. In het eerst had ik onder het knippen naar Mathia geluisterd, maar als spoeler had ik de schaar op zijde gelegd en was ik geheel gehoor, maar Mathia speelde bijna even mooi als vitales. En wie heeft u viool leren spelen, vroeg ik, in de handen klappend? Niemand, of liever iedereen, en vooral mezelf, door mij veel te oefenen. En wie heeft u muziek geleerd? Dat weet ik niet. Ik speel wat ik heb horen spelen. Kent jij de noten? Nee. Ik zal ze u leren. Gij kent dus alles? Dat moet wel, daar ik directeur van een toneel gezelschap ben. Men is geen kunstenaar zonder eigen waan. Ik wilde aan Mathia tonen dat ik ook muziekers was. Ik nam mijn harp en zonder enige indijning begon ik mijn behoemd lied. Venesta, facia, ipadrone, crudel. En zoals het onderartiesten behoort, betaalde Mathia mijn spel met dezelfde lofuitingen als ik het zijne. Hij had veel talent, maar ook ik had talent en wij waren alkanderwaardig. Maar toch konden wij daar niet blijven zitten en elkaar tal van complimenten maken. Wij moesten, na voor onszelfen en ons eigen genot muziek te hebben gemaakt, muziek maken voor een avondmaal en een slaaplaats. Ik sloot mijn rijzak weder, die Mathia tans over zijn schoudering. En nu voorwaarts over de Bestovenweg. Nu moesten wij in het eerste dorp waar wij aankwamen blijven en daar een voorstelling geven. Eerste optreden van het gezelschap Remi. Leer mij uw lied, zij Mathia. Wij zullen het dan samen zingen en ik denk dat ik het wel spoedig met de viool zal kunnen begeleiden. Dat moet zeer mooi zijn. Dat zou zeker zeer mooi zijn. En het geërde publiek zou wel een hart van steen moeten hebben om ons niet de ruimschoos daarvoor te belonen. Die studie werd ons echter bespaard. Toen wij een dorp bereikten en wij bezig waren een geschikte plaats voor onze voorstelling uit te zoeken, kwamen wij voorbij een boerderij. Maar tal van mensen gedost in hun zondagse kleren met bloemen en linten versierd bij Alcanderwaren. Men behoefde niet heel slim te zijn om te raden dat dit een bruiloft was. Plotsling viel het mij in dat deze mensen het misschien wel prettig zouden vinden als wij muziek maakten om hem te laten dansen. Ik liep de plaats dus op, gevolgd door Mathia en Kapi. En met mijn hoed in de hand en een diepe buiging, de deftige buiging van Vitalis, deed ik aan de eerste persoon die ik tegenkwam dit voorstel. Het was een grote jongeman. Wins groot gelaad door een paar stijverhoge boorden die tot aan de oren rijkten was ingesloten. Hij zag er goed hartig en bedaard uit. Hij gaf mij geen antwoord, maar zich een heel omkerende tot enige bruiloftgasten, want zijn fonkelnieuwe jas scheen hem in zijn bewegingen te hinderen, stak hij twee vingers in de mond en liet daarop een schel gefluit horen, waarvan zelfs Kapi schrikte. Hallo, ho, vrienden Ripij. Wat denkt u van een stukje muziek? Hier komen juist enige muzikanten. Oh ja, ja, muziek, muziek! Riepen allen als uit één mond. Ruimte voor een kwadrile. En binnen weinige minuten hadden de dansers een kring gevormd en waren alle kippen en vogels die rondliepen op de vlucht geslagen. Het gij wel eens een kwadrile gespeeld, vroeg ik Mathia fluisterend in het Italiaans, want ik gevoelde mij in het geheel niet gerust. Ja, en hij begon er één op zijn viol te spelen. Toevallig kende ik de wijs. Wij waren dus gered. Er werd een karretje uit de stal gehaald en de bomen op de grond gelegd, zodat wij er konden instijgen. Hoewel we nooit samen gespeeld hadden, bleef onze kwadrile toch goed in de maat. Het is waar, ons publiek was niet zeer fijn, nog aan veel gewend. Kan één van u op de valthoorn blazen, vroeg de grote man. Ja, ik antwoorde Mathia, maar ik bezitter ging. Ik zal er één gaan halen, want ik vind een viol wel heel mooi, maar eiselijk pieperig. Speelt hij dan ook op de valthoorn, vroeg ik in het Italiaans aan Mathia. Ook op de schuiftrompet en de fluid. Mathia was ongetwijfeld een grote aanwinst voor mij. De valthoorn was spoedig gehaald en weder begonnen wij kwadriles, polkaas en walsen te spelen. Wij speelden zonder een ogenblik op te houden, tot aan de nacht toedoor. Dat was voor mij niet heel erg, maar wel voor Mathia, want hij had de zwaarste partij, daar hij bovendien vermoeid was van de reis en de ontbeeringen. Van tijd tot tijd zag ik een bleek worden, maar hij speelde toch door en blies zo hard hij kon door de horen. Gelukkig was ik niet de enige die zijn bleekheid opmerkte. De bruit zag het even eens. Nu is het genoeg, sprak zij. De kleine jongen kan het niet langer volhouden. Nu moet ieder zijn beurs openen voor de muzikanten. Als zij het goed vindt, zeiden ik, terwijl ik uit de wagen sprong, dan zal onze kassier met het bakje rondgaan. Ik weerpkapie mijn hoed toe, die hij in zijn bek opving. Allen bewonderden, omstrijd, de bevallen gebuiging die hij maakte, als men hem iets gegeven had. Maar wat voor ons nog wel het meeste waard was, hij haalde zeer veel op. Daar ik hem, met de ogen volgde, kon ik telkens een stuk silver zien glinsteren. Bij de bruit kwam hij het laatst, en deze legde er een vijf frankstuk in. Welk een schat. En daarmee was het nog niet gedaan. Men nodigde ons in de keuken en zorgde in een schuur voor een slaaplaats. Als wij de andere morgen deze gastvrije woning verlieten, zouden wij minstens 30 Franks bezitten. Dat hebben we aan u te danken, Mathia, zeiden ik tot mijn makker. Alleen zou ik nooit zo'n orkest hebben kunnen samenstellen. Toen ik dit zeiden, schoot er mij plotseling de woorden van vader Akim te binnen, toen ik begonnen was met lissen les te geven. Weder had ik een bewijs dat men beloomt wordt voor het goede dat men doet. Ik had een dwazerstreek kunnen begaan dan u in mijn troep op te nemen. Met 30 Franks in onze zak waren wij rijk. En toen wij te koerbij kwamen, durfde ik, zonder al te onvoorzichtig te zijn, enige noodzakelijke inkopen doen. In de eerste plaats een walthoorm, die ons bij een oud roest drie Franks kosten. Hij was wel niet nieuw, maar toch tamelijk onderhouden. En zeker zou hij ons goed te staden komen. Voorts kocht ik rood lint voor onze kousen. En een versleten ranzel voor Mathia. Want het was minder vermoeiend om altijd een lichte zak, dan nu en dan, een zware op de rug te dragen. Wij zouden alles wat wij dragen moesten eerlijk verdelen en op deze wijze veel vlugger kunnen lopen. Toen we koerbij verlieten, waren wij werkelijk goed ingespannen. Al onze inkopen waren betaald, en wij hadden nog 28 Franks over. Daar onze voorstellingen zeer veel hadden opgebracht. Ons ripertwaar hadden we zo samengesteld, dat we verschijnen de dagen achtereen in dezelfde streek konden blijven, zonder dat we te veel in erhalingen behoeven te vervallen. Gelukkig konden Mathia en ik het uitmuntend met elkaar vinden en waren wij als broeders voor elkaar. Gij begrijpt toch wel, dat het al te mooi is, dat de chef van een troep nooit slaat, zeiden hij dikwel slachende. Gij zei dus tevreden, of ik tevreden ben. Voor het eerst van mijn leven, sei dat ik mijn land verlaten heb, verlang ik niet naar een ziekenhuis. Deze gunstige toestand prikkelde mijn eersucht. Toen wij korbij verlaten hadden, begraven we ons naar Montagrie, welke stad in dezelfde richting ligt als het dorp van vrouw Barberin. Als ik moeder Barberin ging opzoeken, kweten ik mij tevens van mijn schuld. Toch kon ik haar maar zeer weinig en lang niet voldoende mijn dankbewijzen. Als ik eens iets voor haar meeden bracht. Nu ik rijk was, mocht ik haar ook wel een geschenk aanbieden. Wat zou ik haar geven? Lang zou ik niet behoeven te zoeken. Eén ding zou haar overgelukkig maken. Niet alleen voor het ogenblik, maar zelfs op haar oude dag. Een koe die de plaats van de arme rosette zou kunnen innemen. Hoe blij er zou vrouw Barberin zijn als ik haar een koe gaf. Maar welk een genot zou dit ook voor mij zijn? Voordat wij ten jaar van non kwamen, zou ik een koe kopen. En Mathia zou haar dan aan een touw het hek van vrouw Barberin binnenleiden. Tenminste als Barberin er niet was. Vrouw Barberin, zou Mathia zeggen. Heer breng ik u een koe. Een koe? Gij zei het verkeerd, mijn jongen. En zij zou zuchten. Nee, vrouwtje, ik ben niet verkeerd. Want gij zei het emas vrouw Barberin uit Chavanon. Wel nu, bij vrouw Barberin heeft de prins, evenals in de sprookjes gezegd, dat ik deze koe brengen moest. Welke prins? Ik zou dan tevoorschijn komen, en mij in de armen van mijn pleegmoeder werpen. En als we elkaar dan alles verteld hadden, zouden we wafels gaan bakken, die wij drieën en niet Barberin zouden eten, als op die woensdag, toen hij teruggekomen was, en onze pan omgeworpen en de boter voor zijn uienzoep gebruikt had. Welk een heerlijke droom. Maar om die te verwezenlijke moest ik een koe kunnen kopen. Wat zou een koe wel kosten? Daar had ik volstrekt geen begrip van. Zeker zeer duur. Maar hoe duur dan wel? Ik wilde geen heel grote en geen heel zware koe, want in de eerste plaats, hoe zwaarder ze weegt, hoe duurder zij is. En bovendien, hoe vet er een koe is, hoe meer zij eet. En ik wilde niet dat mijn geschenk vrouw Barberin in verlegenheid zou brengen. Voor het oogomlijk moest ik dus slechts de prijs de koeien weten, of liever van een koe zoals ik er een verlangde. Gelukkig was dit niet zeer moeilijk voor mij, en onderweg of avonds, in de Herberg, kwamen wij dikwijls in aanraking met koeiendrijvers of verkopers. Niets was dus eenvoudiger dan hun naar de prijs te vragen. De eerste maal dat ik deze vraag aan een osse driver deed, wiens eerlijk gelaad mij had aangetrokken, lachte hij mij in mijn gezicht uit. De man sloeg met zijn vuist op de tafel, terwijl hij zijn rug en zijn stoelwierp. Daarop riep hij de waardin. Weet ge wat mij die kleine muzikant vraagt, wat een koekost, geen grote en geen zware, maar toch een goede koek. Moet zij misschien kunstjes leren, en wederom begon hij te lachen, maar ik liet mij niet van mijn stuk brengen. Zij moet veel melk geven en niet veel eten. Moet zijn misschien, evenals je hond, aan een touw langs de weg lopen. Toen hij eindelijk uitgelachen had, en zijn spotternijen ophielden, was hij wel geneigd mij een ernstig antwoord te geven, en begon hij zelfs een gesprek met mij. Hij had juist dat ik verlangde. Een goede koe die veel melk gaf, melk zo dik als roon, en bijna niets had. Als ik hem 200 Franks gaf, dan kreeg ik de koe. Hoeveel moeite het mij gekost had om hem tot spreken te krijgen, het viel mij nog zwaarder om hem te doen zwijgen toen hij eenmaal begonnen was. Eindelijk konden wij naar bed gaan, en ik had alle gelegenheid om over zijn woorden na te denken. 200 Franks, zo'n som zou ik nog in lange tijd niet bij Elkander hebben. Zou ik die kunnen verdienen? Het scheen mij onmogelijk toe, en toch. Als het ons nu even zo bleef mede lopen, als in de eerste dagen het geval was, dan zou ik er misschien kunnen komen. Maar ik moest er de tijd voor hebben. Ik kwam toen op een andere gedachte. Als wij in plaats van naar Chavanon te gaan, eerst Vars bezochten. Daarmee zouden wij dan tevens tijd winnen, daar het een omweg was. Wij moesten dus eerst naar Vars trekken en vrouw Berberim op onze terugweg bezoek hem. Ik zou dan zeker mijn honderd gulden hebben, en wij konden ons toneelstuk de koe van de prins vertonen. De andere dag maakte ik Mathia met mijn plan bekend, en deze verzette er zich volstrek niet tegen. Laten wij naar Vars gaan, zeiden hij, de mijnen zijn zeer belangrijk, vooral daar ik er nooit één gezien heb. Einde van hoofdstuk 22 23e hoofdstuk van alleen op de wereld. Deze LibriVox-opname is vrij van auteursrechten. Opname door Marcel Koenders. Alleen op de wereld door Hector Malau, vertaald door Gerard Keller. 23e hoofdstuk, een zwarte stad. Het is een lange weg van Montagri naar Vars. Dat in het midden van de Zevenen ligt, op de Helling van de Berg, die zich naar de Middellandse Zee buigt. Vijf of zeshonderd meiël recht toe, recht aan. Voor ons was hij zelfs wel duizend meiël, daar wij genoodzaakt waren, verschrijdende omwegen te maken, om onze levenswijs te kunnen voortzetten. Wij moesten heel wat steden en dorpen bezoeken, om in de goede zon te maken. Bijna drie maanden hadden wij nodig, om de weg af te leggen. Maar toen wij in de nabijheid van Vars kwamen, mocht ik dan ook, nadat ik mijn geld had nagedeld. De voldoeningsmaken mijn tijd goed besteedte hebben. In mijn lerenbeurs had ik 170 Franks, die ik bespaard had op mijn uitgaven. Ik kwam dus nog 30 Franks tekort voor de koe, die ik voor vrouw Barberin kopen wilde. Mathia was hierover bijna even blij als ik, en hij was er niet weinig trots op, dat hij er van zijn kant ook veel toe bijgebracht had, om Zulk een aanzienlijke som bijeen te garen. Zijn aandeel was dan ook werkelijk groot, want zonder hem en vooral zonder zijn walthoeren, zouden Kapje en Nik nooit 170 Franks bijeen gezameld hebben. Van Vars naar Chavanon zou het ontstellig wel gelukken om de 30 Franks, die ons nog ontbraken te verdienen. Vars, waar wij het eerst aan kwamen, was honderd jaar geleden een armdorp. Dat, als in de bergen voor loren lag, en slechts bekend was door de kinderen van God, die onder de leiding stonden van Jean Cavallier. Zijn lichaam, midden in de bergen, was vooral zeer belangrijk, wegenste vervolging, daar camisaars. Maar die lichaam was tevensjuist oorzaak van de armoede, welke er heerste. Omstreek 1750 ontdekte een bejaard Edelman, die een manier voor opgravingen had, verschijnde kolen meiden te vars, en zei dat die tijd voorzacht deze stad met Alain en Saint-Jaffais, het zuiden van Frankrijk van Steenkolen, en wel in zulke hoeveelheid, dat ze aan de Engelsen het kolendebiet in de Middellandse Zee betwisten. Toen de Edelman met zijn naasporingen begonnen was, werd hij van alle zijden bespot, en toen hij tot op een diepte van 150 meter had gegraven, zonder nog iets gevonden te hebben, nam hen zelfs maatregelen om hem als krankzinnige in een gesticht op te sluiten. Daar zijn ganzen voor tuin met deze opgravingen geheel te gronden zou gaan. Vars bezat naar men vroeger beweerd had, ijzermijnen, men vond ze niet. Men zou er ook nooit steenkolen vinden, zonder hierop te antwoorden en om zich aan de spotternijen te onttrekken, sloot hij zich in zijn groeven op en verliet deze niet meer. Hij ad en sliep daar en niemand dan zijn werklieden konden zijn beweren in twijfel trekken. Bij elke slag die zij met het houweel deden, haalde zij de schouders op. Maar aangespoord door de overtuiging van hun meester, volharden zij bij hun arbeid en de groeven werden dieper. Toen zij 200 meter diepe graven hadden, vonden zij een steenkolenlaag. De bejaarde edelman was niet langer een krankzinnige. Hij was toen een geniaalman. In één dag was de verandering voorkomen. Tegenwoordig telt Vars 12.000 inwoners en gaat het een grote toekomst voor zijn nijverheid tegemoet. Daar het op het ogenblik met ale en bezetjes, de hoop van het zuiden is. Wat Vars voor tuin maakt en maken zal, is juist hetgeen zich onder en niet bovende grond bevindt. Het levert een treurig en verlaten tafreeel op. Alles is even onvruchtbaar. Men ziet er geen bomen, dan hier en daarom castanje. Een moerbezienboom of enige kwijnende olijfbomen. Maar de grond voet de planten niet. Al om aan schout met grijzen of witte stenen. Slechts daar waar de aarde enige diepte heeft en de regen erin wordt opgenomen ontwikkelt zich een wildere geplanten wereld die een liefelijk verschil oplevert met de naak te bergen. Uit de onvruchtbaarheid ontstonden zware overstromingen. Want als het regent loopt het water langs de stijlhellingen als over een geplafijde straat en de beken die gewoonlijk droog zijn zwellen dan weder in die mate dat de rivieren welke zij voeden buiten haar oeverstreden en de dalen overstromen. In weinige minuten steigt het pijl van de bedding. Drie, vier, vijf el en soms meer. Vaars ligt op de beide oevers van ene der rivieren de, die vonden. Die in de stad zelfen twee kleine maar krachtige strompjes in zich opneemt. De Truyere en de Saint-Andéon. Het is geen vrije stad. Niet zeer zindelijk en zeer onregelmatig. De wagens met ijzererts of met steenkolen beladen die vanmorgens vroeg tot avonds laat over de reels lopen welke dwars door de straten zijn aangelegd laten daar onhoophoudelijk ene rode en zwarte stof achter die op regenachtige dagen ene dikke slijklaag vormt en den grond in een moeras herschept. Als daar een tegen de zon schijnt en de wind waait stijgen en dwarlen wolken op. Die tot boven de huizen zich verheffen. Van boven tot onder zijn de huizen zwart. Zwart door slijk en stof. Die tot aan de daken opreist. Zwart door de rook ter ovens en voor nuzen. Welke uit de schoorstenen neerslaat tot op de straat. Alles is zwart. De grond, de lucht tot zelfs het water in de divonne. Nocht dan zijn de mensen op straat nog zwarter dan hun omgeving. De zwarte paarden, de zwarte wagens, de bladerm der zwarte bomen. Nu en dan verkrijgt men de indruk dat een wolk van roed op de stad is neer gedaald. Of dat ene overstrooming van moederig water de huizen tot aan de nok heeft omspoeld. De straten zijn niet aangelegd voor wagens en ook niet voor voetgangers. Maar voor spoortrainen en karren uit de mijnen. De bodem is geheel bedekt met reels. Door wissels, medelkanden verbonden. Bovende hoofden zijn hangende bruggend gemaakt. Ziet men drijveriemen lopen of kettingen die met een oorverdovend gedruis lasten opheizen of aflaten. De uitgestrekte gebouwen die men voorbij gaat dreunen tot op hun grondvesten en wanneer men door de deuren of vensters naar binnen ziet ontwaart men smeltende massages. Dat is reuzachtige dieren over de grond voortkruipen. Stoomhamers die een vuur van funken om zich verspreiden en overal en altijd de zuigers weg stoomwerktuigen die regelmatig reizen en dalen. Geen monumenten, geen tuinen, geen beelden op de pleinen alles gelijk telkander en is naar hetzelfde model gebouwd loch en vierkant de kerk en het gerechtshof en de school. Allen zijn cubieke blokken met meer of minder ramen na mate hun bestemming medebrengt. Toen wij in de nabijheid van Vars kwamen was het ongeveer drie uren in de naamiddag en de zon schitterde aan de effe hemel. Maar na mate wij dichterbij kwamen werd de lucht somberder. Tussen hemel en aarde hing een dichter wolk van rook die langzaam zich voortbewoog en bij de hoge schoorstenen zich verdeelde. Zee dat een uur hoorde wij een treunend zuchten een zwaar geruis als dat ene ontstuimige zee met zware slagen vermengd. Dit treunen werd veroorzaakt door de ventelende assen de slagen door de hamers en zuigers. Ik wist dat de oom van Alexis in de mijne van Vars werkte en wel in die van Truyere maar meer ook niet. Of hij in Vars zelf woonde of in de omtrek was mij onbekend. Toen ik in de stad kwam vroeg ik waar ik die mijn van Truyere kon vinden en men wees mij een weg in de richting van de linkeroever der divonne. Een kleine vallij door een beek door Sneden welke haar naam aan de mijn gegeven heeft. Zo het uiterlijk de stad weinig bekoorlijk is de vallij zelfen ziet er akelig een somber uit. Een kring van naak te rotsen waarop boom nog plant groeit is bedekt met een en laag grijsachtig puin waardoor hier en daar de rode bodem zichtbaar is. Aan de ingang der vallij zijn de gebouwen die voor de exploitatie der mijn dienen. Bergplaatsen van karren, stallen, magazijnen, kantoren en de schoorstenen der stommachines. Daaromheen lagen hoge stapelsteenkolen en steenen. Toen wij de gebouwen genaderd waren trot een jonge vrouw met een verwilderd voorkomen en los hangende haren ons tegemoet. Zij sleept een klein kind met zich voort. Zij hield ontstaande en vroeg mij, weet gij een koele weg? Ik zag haar verwonderd aan. Ja, een weg waarop bomen staan, waar het lommerrijk is en waar langs een beetje kabbelt en waar de vogels tilpen. En zij begon zachtkunst te fluiten. Zijd gij niet langs die weg gekomen, vervolgde zij, toen ik haar geen antwoord gaf, maar zonder naar het scheen mijn verbazing op te merken, dat spijt mij. Hij is dus zeker nog ver. Is hij rechts of links? Wees oefriendelijk het mij te zeggen, mijn jongen, want ik zoek hem en kan hem niet vinden. Zij sprak zeer snel. Terwijl zij onophoudelijk met haar ene hand wuifde en met de andere over het hoofd van het kind streek. Ik vraag u naar die weg, want ik weet zeker dat ik Marij is. Daar vinden ze al. Heb gij Marij eens gekend? Niet, wel nu. Hij is de vader van mijn kind. Toen het mijngas zich ontwikkelde, vluchtte hij naar die koele weg. Hij wandelt nu slechts op de koele wegen. Daar die goed zijn voor zijn brandwonden. Hij weet ze te vinden, maar ik niet. Daarom heb ik hem al in geen half jaar gezien. Een half jaar is lang wanneer men elkaar lief heeft. Een half jaar, zes maanden, zij keerde zich naar de gebouwen, dermijn en wees toen met een onstuimige beweging naar de schoorstenen van de machine, waaruit dikke rookkolommen omhoog stegen. Werken der duisternis, zijn duifelswerken, riep zij uit. Hel, geef mij mijn vader en mijn moeder en Marij is terug. Vervloekt, zei gij, daarop keerde zij zich weder tot mij. Gij zeid hier niet vandaan, niet waar. Uw schapen vacht en uw hoed zeggen mij, dat gij van verre komt. Ga naar het kerkhof. Tel, één, twee, drie, één, twee, drie, allen zijn ze in de mijn omgekomen. Daarop geef ze haar kind en drukte het in haar armen. Gij krijgt mijn kleine pier niet, nooit. Het water is soet, het water is fris, waar is de weg? Daar gij het niet weet, zeid gij dus even dom als de anderen, die mij uitlachen. Waarom houd gij mij dan staande? Marijus wacht mij. Zij keerde mij de rug toe en snelde voort. Terwijl zij weder begon te fluiten. Ik begreep dat zij krankzinnig was en haar echtgenoot had verloren door een mijn ontploffing. En dit gevaar en de ontmoeting met deze ongelukkige vrouw die van smart krankzinnig was geworden bij de ingang van de mijn in dit verlaten land, onder die sombere hemel stemde ons zeer treurig. Men wees ons het huis van oom Gaspar. Hij woonde op een kleine afstand van de mijn in een nauwe en steile straat die naar de heuvel bij de rivier voerde. Toen ik naar hem vroeg, gaf een vrouw die tegen de deur geleun stond en met één haren buurvrouwen in gesprek was mij ten antwoord dat hij eerst tegen zes uur van zijn werk terugkeerde. Wat wilt gij van hem hebben, volg zij. Ik wilde Alexis bezoeken. Zij nam mij toen van het hoofd tot de voeten op en weer vervolgens een blik op kapie. Zijt gij dan Remi. Alexis heeft ons veel van u verteld. Hij wachten u. Maar wie is hij? Zij wees op Mathia. Dat is mij makker. Het was de tante van Alexis. Ik dacht dat zij ons zou uitnodigend binnen te treden en wat uit te rusten. Want wij waren doodmoe en verlangden erg naar rust. Maar daar kwam niets van in. Zij herhaalde slechts dat ik tegen zes uur terugkomende Alexis zou vinden, die nu in de mijn werkte. Ik durfde niet vragen wat met mij niet aanbood. Ik bedankte haar en wij begraven ons weder op weg om een bakker te zoeken. Want wij hadden erg honger. Daar wij de gehele dag nog niets gehad hadden dan een korsche brood dat wij van de vorige avond hadden overgehouden. Ik schaamde mijzelfs over deze ontvangst. Want ik gevoelde dat Mathia bij zichzelf in vroeg wat dit betekende hadden wij daarom zoveel mij dan gelopen. Ik meemde dat Mathia al een zeer slechte gedachte van mijn vrienden zou krijgen en dat als ik hem weer overliezen sprak hij niet met dezelfde aandacht naar mij luisteren zou. En ik was er bijzonder opgesteld dat hij vooruit reeds van haar zou houden. De wijzen waarop wij ontvangen waren spoerden mij niet aan om weer naar die woning terug te keren en wij besloten Alexis bij de uitgang van de mijn op te wachten. Mijn haalte kolen uit de mijn triëren door drie schachten, de Saint-Julien, Saint, Alphonsien en Saint-Pancrasen. Wij vatten post bij één van deze schachten om Alexis op te wachten. Enige minuten voorzessen zag ik in de diepte van die duisteren gang lichtjesflikkeren die als spoerder groter werden. Het waren de mijnwerkers die met hun lampje in de hand weder in het dag licht terugkeerden nadat hun arbeid volbracht was. Zij naderde langzaam, met zware tred als of zij pijn in de knieën hadden wat ik mij later zeer goed begrijpend kon toen ik zelf verschijnoende trappen en ladders die tot de onderste gangen leiden was afgedaald. Hun gelaad was even zwart als dat van de schoorsteenvegers en hun klederen en hoeden waren met een laag stof en moddervlekken bedekt. Toen zij voor beide plaats kwamen waar de lampen bewaard werden hing elk zijn lamp aan het spijker. Hoewel ik zeer opletten toe keek zag ik Alexis er toch niet uit komen en als hij mij niet om de hals gevallen was zou ik hem zeker voorbij hebben laten gaan zonder hem te herkennen zo weinig geleekheid dans nu hij met stof en roet bedekt was op mijn makker die in de tuin met ontspeelde in zijn hagelwit hempt en zijn lage kraag waaruit zijn blanker borst de voorschijn kwam. Dat is Remi zijde hij tot een man van omstreeks veertig jaar die naast hem liep en een open, goed harte gelaad had even als vader Akkin wat ook niet te verwonderen was daar zij, broeders waren ik begreep dat het oom Gaspar moest zijn wij wachten ureeds lang zijde hij vriendelijk het is een lange weg van Parijs naar Vars en uw benen zijn kort hernam hij lachend Kapi die blijde was dat hij Alexis terug zag sprong aanhoudend tegen hem op en beat nu eens in zijn mouw dan weder in zijn broek intussen vertelde ik aan om Gaspar dat Mathia mijn vriend en mijn metgezel was een goede jongen die ik reeds vroeger had gekend en die ik tans weer gevonden had en die mooier dan iemand anders op de Walthoorn blazend kon en dat is Kapi vroeg om Gaspar morgen is het zondag en als hij dan uitgerust zei kun je ons dus een voorstelling geven Alexis zegt dat deze hond verstandiger is dan een schoolmeester of een toneelspeler zo weinig als ik mij in tegenwoordigheid van Tante Gaspar op mijn gemak gevoeld had zo weinig verlegen was ik in het bijzijn van haar echtgenoot hij was werkelijk de waardige broeder van vader Akkin ga nu maar met Alkander vooruit want hij zult elkaar wel veel te vertellen hebben ik zal mij bezighouden met dit jonge mens dat zo mooi op de Walthoorn blaast wij zouden stof voor een ganse week gehad hebben en dan zelfs zouden wij nog niet uitgepraat zijn Alexis wilde alles van mijn reis weten en ik van mijn kant wens te te vernemen hoe hem dit nieuwe leven aan stond op die wijze deden we elkaar zoveel vragen dat we geen van beiden aan antwoorden dachten wij liepen langzaam en alle werklieden die zich naar huis begraven haalde ons in het was een langerij die bijna de gehele straat besloeg en allen waren even zwart en met dezelfde stof overdekt die op de grond in een dikke laag lag gespreid toen wij het huis genaderd waren voegde on Gaspar zich bij ons jongens, gij blijft bij ons eten nooit heeft een uitnodiging mij meer genoegen gedaan want terwijl wij voort liepen had ik mezelf reeds afgevraagd of wij wanneer we de deur bereikt hadden van al kan er zouden moeten scheiden daar de wijze waarop de tante ons ontvangen had niet veelgoeds beloofden daar is Remy, zijde hij het huis binnen tredende en zijn vriend ik heb ze daar straks reeds gezien des te beter dan is de kennis al gemaakt zij blijven bij ons eten ik vond het heerlijk om met Alexis te eten dat is te zeggen om de gehele avond bij hem te kunnen zijn maar eerlijk gezegd vond ik het ook prettig dat ik een middagmaal kreeg zijde wij Parijs verlaten hadden was onze maaltijd er steeds bij ingeschoten nu en dan een korsje brood of een stukje spek maar nooit een wezenlijk middagmaal aan een tafel, met een bord en vork onze verdiensten stelde ons wel in staat een beter leven te leiden maar wij moesten zoveel mogelijk bezuinigen om de koe te kopen en Mathia was zo goed hartig dat hij het bijna even graag deed als ik bij de gedachten aan die koe die avond echter zouden wij niet het genot van een maaltijd smaken ik zette mij aan tafel op een stoel maar wij kregen geen soep Tante had de gehele dag verpraat eerst op het laatste ogenblik had zij aan het eten voor haar man gedacht met dit gevolg dat wij koffie en varkensvlees kregen om Gaspar was poelig te vreden want hij hield veel van rust hij adde zijn spek en beklaagde zich niet of, zo hij zich al een opmerking veroorloofde dan deed hij dit cirkel hem en bescheiden zo ik geen drinker wordt, zeiden hij zijn glas met watervullende dan is het omdat ik er te braaf voor ben tracht ons morgen de soep te geven als er tijd voor is gaat de tijd dan bovende aarde sneller voorbij dan daaronder en wie zal u goed verstellen jij verslijdt alles hij wiept toen een blik op zijn gescheurde klederen wij zijn werkelijk gekleed als prinsen onze maaltijd duurde niet lang jij kunt bij Alexie slapen mijn jongen daarop keerde hij zich tot matia en voor u zal ik een bed van stroo maken de avond en een groot gedeelte van de nacht werden door Alexies en mij wakend doorgebracht om Gaspar moest de steenkolen met het wauwweel losmaken terwijl zijn neef tot taak had de blokken op het wagentje dat op de reels liep weg te rijden naar de plaats waar het werd opgehaald hoewel hij nog zeer het kort mijnwerken was hield Alexies toch reeds veel van zijn mijn en was hij trots op haar zijn was de mooiste en de belangrijkste uit het land hij sprak er over zoals een reiziger die uit een onbekende streek komt en nieuwsgierige oren gevonden heeft eerst volgt me een gang die in de rots is uitgehouden en als men tien minuten daarin gelopen heeft komt men aan een rechte en steile trap onderaan die trap bevindt zich een houten ladder daarna nog een ladder en weer een ladder dan heeft men de eerste laag bereikt die tot een diepte van 50 meter gegraven is om tot de tweede laag te komen die op 90 meter en de derde welke op 200 meter zich bevindt is hetzelfde laddersysteem aangebracht in die derde laag werkte Alexies en om tot zijn werkplaats door te dringen had hij een driemaal langere weg af te leggen dan zij die de torens van de kerk Notre-Dame te barijs beklimmen maar terwijl de trappen van de Notre-Dame gemakkelijk op en af zijn te gaan daar zij recht gebouwd en goed voor licht zijn is dit in de mijne niet het geval omdat de treden in verband met het gehalte van de rots nu eens verder van Alcander verwijderd dan weer dichter bij Alcander zijn geen andere licht schijnt hier dan het lampje dat men in de hand draagt en de grond is bedekt met vette aarde die aanhoudend door het druppelsgewijs doorcypelend water vochtig wordt gehouden en dikwijls ijskoud op het gelaad valt 200 elte dalen, dat is veel maar nog niet alles men moest dan door de gangen naar de verschillende trappen gaan om zich naar de werkplaats te begeven de gangen in de mijne la triëren hadden een gezamenlijke lengte van 30 à 40 meilen natuurlijk behoefde men die 40 meilen niet af te leggen maar soms tijds was het een vermoeiende tocht want men liep in het water dat voortdurend door de rots cypelde en minder op de weg zich tot een beek vormde en tot aan de groevestroomde waar de machines het opzogen om het buiten de mijne te brengen waar deze gangen door harde rotsen lopen zijn het slechts onderaardse gewelven maar als zij in een broze en deels afgebrokkelde steenlaag zich bevinden worden zij van boven beschoten met een houtendak dat door den houten palen wordt geschut omdat door het uitzagen het houtspoelig tot verrotting overgaat hoewel de boomstammen zo gesteld waren dat zij aan de drukking van het gewelf weerstand konden bieden is deze soms zo sterk dat de palen ombuigen de gangen smallen worden of zo laag dat men naar slechts op handen en voeten door kan kruipen op dit hout ontwikkelde zich paddenstoelen en witte, wolachtige vlockjes waarvan de witheid zonderling afstak bij de zwarte grond de gisting der bomen deed een sterke geur ontstaan en op de champignons op de onbekende planten op het witte mos zag men vliegen spinnetkoppen en vlinders die niet op de soortend geleken welke men bovende grond ziet ook ratten kropen door deze holen en vledermuizen hingen aan de palen met de koppen naar beneden deze gangen kruisen alkanden op verschillende punten evenals in Parijs de pleinen en straten er waren mooie en grote zoals de boulevaars nauwe en lage zoals de onaanzienlijke straten in de achterbuurten deze onderaardse stad was echter veel slechter verlicht dan de straten zelfs bij nacht want hier waren geen lantaren of gaspitten maar slechts de lampjes welke de mijnwerkers bij zich dragen al was het zeer donker toch hoorde men aan het leven dat er hersten dat men niet onder de doden toefde in de werkplaatsen vormen men de ontploffingen van het kruid waarvan de lucht en de rook tot de arbeider doordronden in de gangen hoorde men het rollen van de wagens in de schachten het vrijven tegen de touwen van de korven waarmee de mensen en kolen opgehaald en neergelaten werden en daarbovenuit het dronen der stommachine die op de tweede verdieping was gesteld vooral echter was men van een zondelingsschouwspel getuigen in de gangen die de loop der helling volgden daar zag men de half naak de mijnwerkers op hun zijde liggende of op hun knieën de kolen uithouden die naar de beneden gangen afrolden en van daar naar de schacht waaruit zij werden opgehesen zo zag de mijn er uit op de dagen dat er gewerkt werd maar er waren ook dagen dat er buiten gewone helaas altijd treurige gebeurtenissen plaatsschrepen veertien dagen na zijn komstervars was Alexis van één die rampen getuigend geweest en bijna was hij zelf het slachtoffer ervan geworden er had een ontploffing van mijn gasplaats gehad het mijngas ontwikkeld zich vanzelf in de mijnen en ontploft zodra het met een vlam in aanraking komt niets is vreselijker dan zulk een ontploffing waardoor alles verbrand en vernield wordt wat het gas op zijn weg ontmoet het is niet beter te vergelijken dan met de ontploffing van een kruidmagazijn zodra de vlam van een lamp of van een lucifer in aanraking komt met het mijngas ontploft dit eensklapps in al gangen en verwoest alles in de mijnen zelfs in de schacht tot toegang of luchtverversing dienende waarvan zij vaak de houten loods die er boven gebouwd is uit eens laat de hitte is somtijd zo groot dat de steenkolen in de mijnen in kooks worden veranderd zulk een mijn ontploffing had zes weken geleden aan een tiental arbeiders het leven gekost en de weduwe van eindige werklieden was ten gevolge daarvan krankzinnig geworden ik begreep dat dit de vrouw met haar kind was welke ik bij mijn aankomst had ontmoet en die een lommerrijke wegzocht deegende ontploffingen worden alle voorzorgsmaatregelen genomen het was verboden te roken en dikwels waren de insigneurs wanneer zij de ronde deden verplicht de aanem der mijnwerkers te ruiken om te ontdekken of zij ook het verbod over treden hadden om die noodlottige ontploffing te voorkomen maakte men gebruik van de devi lampen waarvan de vlam met dicht eizigaas is omgeven zodat zij niet in aanraking kan komen met het gas in die ontploffbare dampkring ontbrandt het gas wel in de lamp maar de vlam deelt zich niet aan de lucht naar buiten mede alles wat Alexis mij vertelde wekte in hoge mate mijn nieuwsgierigheid op die toch reeds bij mijn komste vars vrij groot was en versterkte mijn lust om in de mijne te gaan maar toen ik de andere morgen om Gaspar daarvan sprak gaf hij mij ten antwoord dat dit onmogelijk was omdat niemand anders in de mijne mocht komen dan zij die erin werkte als gemeenwerker wilde worden voegde hij er lachen bij en dat koos niet veel moeite kunt hij gemakkelijk uw zin krijgen trouwens dit vak is niet slechter dan enig ander en als gebangzijd voor regen of onweer is dit juist het baantje dat u lijken zou in ieder geval is het beter dan straatsanger gij blijft dan bij Alexis wat denkt gaf van jongen voor Mathia zal ook wel iets gevonden worden om aan de kost te komen maar niet door op zijn horen te blazen maar ik was niet te vars gekomen om daar te blijven ik had mij ene andere taak gesteld een andere doel dan de ganse dag kolenwagens voor te duwen in de onderaardse gangen der truyeren ik moest dus mijn begeerden om mijn nieuwsgierigheid te voldoen laten varen en dacht dat ik de stad verlaten zou zonder iets meer van de mijne te leren kennen dan het geen Alexis er mij van verteld had of door mij kon opgemaakt worden uit de antwoorden welke ik om kan spaar ontlokten totdat geheel onverwachten toevallig omstandigheden mij de gevaren waaraan de mijnwerkers zijn bloot gesteld in al hun vreselijkheid deden kennen einde van hoofdstuk 23 24ste hoofdstuk van alleen op de wereld deze LibriVox opname is vrij van uteursrechten opname door Marcel Koenders alleen op de wereld door Hector Malau vertaald door Gerard Keller 24ste hoofdstuk opperman het leven van een mijnwerker is niet ongezond en behalve nu en dan een kleine ongesteldheid die het gevolg is van gebrek aan licht en lucht welke bloedarmoede veroorzaakt is de mijnwerker even gezond als de boer die op het land woont hij heeft zelfs nog dit boven deze voor dat hij niet bloot gesteld is aan de guurheden van het klimaat aan regen koude bovenmatige hitte voor hem Echter bestaat het grote gevaar in mijn instortingen ontploffingen en overstromingen en tevens in de ongelukken die met zijn arbeid gepaard gaan en het gevolg zijn van onvoorzichtigheid of onhandigheid de avond voor mijn vertrek keerde Alexys huiswaarts met een gekneuzde arm daar een zwaar blok steenkool op hem was nedengevallen een van zijn vingers was bijna geheel verbrijzeld en de gehele hand gekwetst de geneesheer kwam hem verbinden en deze verklaarde dat zijn toestand niet gevaarlijk was dat zijn hand en vinger ongetwijfeld genezen zouden maar dat rust een eerste vereiste was om Gaspar had de gewoonte om het leven te nemen zo als het viel zonder ooit verdrietig of moedeloos eronder te worden slechts 1 ding was in staat hem zijn goedfumeur te doen voor diezen een tijdelijke verhindering om te werken toen hij hoorde dat Alexys gedwongen was om verschillende dagen rust te houden was hij zeer knorrig wie zou nu het wagentje voortrollen hij had niemand die het werk van Alexys kon waarnemen wanneer het voor vast was dan zou hij wel iemand vinden maar voor enkele dagens slechts was het op dit oogomelijk zelfs onmogelijk er bestond gebrek aan mannen en vooral aan kinderen hij stelde wel pogingen in het werk om er 1 op te sporen maar keerde onverrichtere zaken huiswaarts hij begon toen weder te klagen en te jammeren het was waardelijk om van hopen te worden want hij zou nu ook genoodzaakt worden zijn werk te laten rusten en hier toe was hem niet in staat toen ik dit zag en de reden van zijn wanhoop begreep gevoelde ik dat het bijna mijn plicht was om in zulke omstandigheden hem de mij betoonde gastvrijheid te betalen ik vroeg hem of het moeilijk was om die betrekking te vervullen niets is gemakkelijker men behoeft slechts een wagen voor te duwen die overreels loopt is die wagen zwaar niet erg zwaar daar Alexis hem kan voorduwen wel nu als Alexis het kan dan zou ik het ook wel kunnen gij en hij begon hartelijk te lachen maar werd spoelig weder ernstig het is waar gij zou het kunnen zo gewild ik wil het daar ik u dan van dienst kan zijn gij zei het een goede jongen en het blijft afgesproken morgen gaat gij met mij naar de mij gij zult mij daar werkelijk van dienst kunnen wezen misschien is het voor u zelf ook wel nuttig als gelust mocht gevoelen mijn werker te worden wel zo goed dan langs de weg te lopen in de mijnen behoeft men voor er wolven niet bevrees te zijn wat zou matia doen terwijl ik in de mijn was hij kon om gaspaar toch niet tot overlas zijn ik vroeg hem of hij alleen met capie voorstellingen in de omtrek wilde geven waarin hij ter stond toestemde ik ben blij dat ik nu alleen geld voor de koek kan verdienen zeiden hij lachende zeer dat de drie maanden dat wij samen in de open lucht leefden gelijk matia volstrekt niet meer op het ziekelijke bleke kind dat ik bij de kerk bijna van hongerstervende gevonden had nog minder op de mismaakte knap die ik voor het eerst op de zolder van Garofoli ontmoeten bezig dien zoek te koken en die van tijd tot tijd zijn gezwolle hoofd in de handen moest laten rusten hij had dan geen hoofdpijn meer hij had geen verdriet en voelde zich nooit ziek de straat doorzien maakte hem zo treurig de zon en de lucht schonken hem zijn gezondheid en zijn vrolijkheid terug gedurende onze reis was hij zeer opgewekt geweest en beschouwde hij alles altijd van de goede zijde schepte in alles behagen was, met een kleinigheid gelukkig en trachtte steeds in het slechte het goede te herkennen wat zou er zonder hem van mij geworden zijn hoe menigmaal maakt een vermoeidheid en zware moedigheid mij niet vanhopend dit verschil tussen ons kwam ongetwijfeld door ons karakter en onze natuur maar ook door de verschijnenheid van afkomst en ras hij was Italiaan en bezat ene zorgenloosheid ene gemakkelijkheid om zich in alle moeilijkheden zonder morm of klagen te schikken het ging mijn landgenoten niet kunnen daar zijn meer tot verzet en strijd geneigd zijn wat is dan uw land zult hij vragen hebt hij dan een land dat zal ik eerst later beantwoorden voor het ogenblik bedoel ik hiermee slechts dat Mathia en ik niets op het kander gelaken waaraan juist onze goede verstandhouding moet toegeschreven worden die zelfs dan niet minder werd wanneer ik hem de noten en letters leerde de muziekles leverde volstrekt geen bezwaren op maar met het lezen was dit niet het geval geweest en licht had er een twist tussen ons kunnen ontstaan daar ik niet het geduld en de toegevendheid bezat van hen die gewoon zijn kinderen te onderwijzen gelukkig kwam het nooit tot een uitbasting tussen ons en zelfs wanneer ik onrechtvaardig handelde het geen meermalen gebeurde werd Mathia niet boos wij besloten dus dat terwijl ik in de mijn werkte Mathia enige voorstellingen zou geven om ons inkomen te vermeerderen en Kapi die ik met deze schikking bekend maakte scheen het even zo te begrijpen de andere morgen gaf met mij het werkpak van Alexis nadat ik Mathia en Kapi nogmaals op het hart gedrukt had om toch vooral voorzichtig te wezen volgde ik Womkaspaar pas op, zeiden hij terwijl hij mij het licht overhandigde volg mijn schreden en als jij de ladder afdaalt laat dan nooit de ene treden los voordat jij de andere vast hebt wij verdwenen in de gangen hij vooruit en ik hem op de hele volgende als jij op de ladder uitglijdt vervolgde hij laat u dan nooit vallen maar houdt u tegen want de bodem is diep en hard ik had zijn waarschuwenen niet nodig om ontroer te wezen ik was uit mezelfen reeds ontroerd genoeg want niet zonder een zeker gevoel van angst verlaat men het daglicht om de nachten gemoet te treden op een vlakte van de aarde te verwisselen met haar peildoze diepten onwillekeurig keerde ik mij om maar wij waren reeds te ver in de gang gevoorderd en het daglicht in die langere donkere koker was niet meer dan een witte schijf evenals de maan wanneer ze aan een donkere hemel zonder sterren schijnt ik schaamde mij over deze werk tuigelijke beweging die slechts een oogelijk duurde en volgde ter stond zijn scheden de trap zeiden hij wel draa wij bevonden ons voor een donker gat in welks voor mij bodemloze diepten tallozen lichtjes flikkenden die bij de ingang vrij groot waren maar slechts puntjes werden bij meer van ons verwijderd waren het waren de lampen der mijnwerkers die voor ons de mijn waren binnen gegaan het geluid hunner stemmen drong als een dof gemurmel tot ons door voor het gedragen door een zwone lucht die ons in het gelaat woei die lucht had een geur die ik voor het eerst in mijn leven rook hij was echter met iets maromatisch vermengd na de trap volgde de ladders en na de ladders een andere trap nu hebben we de eerste laag bereikt zeiden hij wij waren in een gewelfde gang met rechte wanden waarvan de muren waren gemetzeld het gewelf was niet hoger dan een mans lengte de enkele plaatsen moest men zich bukken om er door te gaan het zei omdat het gewelf gezakt was of omdat de grond hoger was geworden dat is het gevolg van de verschuiving van het terrein sprak aan spaar daar de berg overal doorgaven is en zich telkens holte vormen zak de aarde als hij te zwaar drukt dan worden de gangen samengeperst op de grond lagen spoorwegreels en naast de gang stroomde een beekje deze beek verenigd zich met anderen die even als zij het doorgesijpelde water in zich opnemen zij storkten zich in een put duizend of 1200 cubic meter water moet de machine dagelijks in de divonne werpen wanneer zij stil stond zou er onmiddellijk een overstroming volgen op dit ogenblik bevinden we ons juist onder de divonne toen ik een onwillekeurige beweging maakte begon hij hartelijk te lachen op 50 meter diepte bestaat er volstrekt geen gevaar dat zij in uw hals zal vallen als er een gat boorde oh ja een gat wel tien gangen lopen onder de rivier er zijn mijnen waarin men voor overstromingen bevreesd is maar dat is bij deze het geval niet hier hebben we genoeg aan ontploffingen van mijn gas en de instortingen toen we onze werkplaats genaderd waren legde Gaspar mij uit wat ik te verrichten had en toen onze wagen vol steenkolend geladen was duwde hij hem voort om mij te wijzen hoe ik hem naar de put moest rollen en wat ik doen moest als ik een andere wagen tegenkwam hij had gelijk toen hij zei dat het geen moeilijk werk was en al was ik binnen weinige uren geen bekwaam arbeider kon ik hem toch voldoende bijstaan wel had ik er nog de slag niet van en was ik ook niet handig en wanneer men deze beide eigenschappen mist dan slaagt men zelden in een vak ik was dus genootzaakt om mij meer in te spannen waarvan langzamer werken en groter vermoeidheid het gevolg was gelukkig was ik bestand tegen dergelijke vermoeidissen door mijn levenswijze en vooral door de laatste reis ik beklagde mij dus niet en oom Gaspar verklaarde dat ik een flinke jongen was en later ongetwijfeld een goed mijnwerker worden zou maar had ik grote lust gevoeld om in de mijn af te dalen ik had weinig zin om erin te blijven mijn nieuwsgierigheid had mij er toe doen besluiten maar toch gevoelde ik voor het mijnwerken niet de minste roeping om onder de grond te leven moet men bijzondere hoedaarnigheden bezitten die ik miste stilte en eenzaamheid en in zichzelf gekeerd leven houden men moet urenlang gehele dagen verdiept in eigen mijmeringen zonder ooit met iemand een woord te kunnen wisselen nog zich enige afleiding te kunnen verschaffen in de mijne doorbrengen en tot zulke bestaan was ik ten ene malen ongeschikt daar ik te veel gewend was aan een zwervend leven waarbij ik zingen en lopend kon zoveel ik wilde ik gevoelde mij al die tijd dat ik het wagentje door die donkere gangen voortrolde treurig en droef geesten gestemd het flauwenlicht dat uit mijn lampjes traalde het geluid van het rollen der andere wagens in de verte het kletteren van het water in de beek en nu en dan de kruidontploffingen in de mijne die in deze dodelijke stilte nog akeliger en zwaarder klonken dat alles viel niet in mijn geest daar het reeds een zwaar werk is om de mijne binnen te gaan of ze te verlaten blijft men de ganze dag 12 uur duurt erin en men komt niet boven om te eten men gebruikt het middagmaal onder de grond in de mijne van Omgaspaar was een opperman werkzaam die in plaats van een kind te zijn zoals ik en de anderen in tegendil een oud man was met een witte baard als ik zeg met een witte baard was hij wel in aanmerking nemen dat die slechts de zondagswit was wanneer de man zich goed had gewassen want in de week begon hij des maandags met grijs te zijn om de zaterdags geheel zwart te wezen de man was ongeveer 60 jaar oud in zijn jeugd was hij tuinman geweest daarna moest hij zorgen om de onderhoud van het hout dat in de gangen aangebracht was maar bij een instorting waren 3 zijn er vingers gebereizeld zodat hij zijn taak niet langer had kunnen volhouden de maatschappij in weerdienst hij was had hem een klein jaar geld verstrekt want deze ramp had hem getroffen terwijl hij 3 zijn er makkers redden gedurende enige jaren had hij van dit jaar geld geleefd de maatschappij was toen van jid gegaan en hij voldoor daarbij zijn pensioen en was wel genootzaakt om als opperman in de mijn van truyeren te gaan werken men noemde hem de schoolmeester omdat hij veel wist dat de andere mijnwerkers niet wisten en omdat hij graag ne daarvan vertelde en trots was op zijn wetenschap in de schofturen maakte ik kennis met hem en spoedig had hij een grote genegenheid voor mij opgevat ik was een onvermoeid vrager en hij een onvermoeid prater wij werden zelfs onafscheidelijk in de mijn spreek men gewoonlijk weinig en men noemde ons dan ook de babbelers alexis had mij niet alles verteld wat ik weten wilde en even min hadden de antwoorden die omgaspar mij gaf mij kunnen voldoen want als ik hem vroeg wat is steenkool gaf hij mij ten antwoord dat zijn kolen die men onder de grond vindt zulke antwoorden konden mij niet bevredigen daar vitales mij geleerd had om mij niet zo spoedig tevreden te stellen toen ik dezelfde vragen herhaalde aan de schoolmeester kreeg ik de bekende verklaringen dat steenkolen gevormd waren door de versteling van gehele levende bossen wij hebben tans geen tijd om veel te praten maar morgen is het zondag kom dan maar eens bij mij dan zal ik u allerlei soort van steenkolen laten zien zij noemen mij de schoolmeester maar hij zult zien dat die schoolmeester toch tot iets deugt de mens heeft zijn leven niet alleen in zijn hand maar ook in zijn hoofd even als schij stelde ik op uw leeftijd in veel dingen belang ik leefde in de mijn en ik wilde alles wat ik iedere dag in mijn omgeving zag kennen ik heb veel van de insigneurs geleerd wanneer deze mij iets wilde mededelen en ik heb veel gelezen na mijn ongeluk heb ik veel vrije tijd gehad en die heb ik nuttig besteed als men ogen heeft om te zien en als men op die ogen de bril zet die de boeken u geven dan eindigt men met veel op te merken nu heb ik niet veel tijd tot lezen en ik bezit geen geld om boeken te kopen maar ik heb nog ogen dat ik open kom morgen bij mij dan zal ik u een massa dingen laten zien men weet niet welk zaad een woord kan doen ontkiemen dat in een vruchtbaar oor gevallen is ik heb naar de mijnen tepeisages een geleerd man brokiaar genaamd gevolgd en van deze vroegende zijn onderzoekingen veel gehoord wat mij op het denkbeeld bracht zelf te gaan leren en dat is de oorzaak waarom ik tans wat meer weet dan mijn makkers tot morgen de volgende dag zei ik aan de omgaspaar dat ik de schoolmeester een bezoek ging brengen oh zo zeiden hij lachend de oor gevonden ga mijn jongen daar u hart het u in geeft ga je zul toch wel geloven wat gezelf wilt wanneer hij echter iets van hem leert wees er dan niet zo eidel op als de schoolmeester niet zo pedant was zou hij een beste kerel zijn de schoolmeester woonde niet even als zijn makkers in de kom van de gemeente maar op een kleine afstand in een zeer onaanzienlijk en armoede gedeelte hij woonde bij een oude vrouw de weduwe van een mijnwerker die bij een ontploffing het leven verloren had zij verhuurde hem een soort kelder waarin hij op de droogste plek zijn bed geplaatst had die echter zo droog niet was of er groeiden nog paddenstoelen onder maar voor een mijnwerker die gewend is met de voeten in het water te staan en de ganse dag water op zijn lijf voelt ruppelen was dit iets van weinig belang hij had deze woning gekozen omdat hij dan in de naambijheid de kolenlagen zou zijn en daarin zijn naasporingen kon voortzetten en vooral omdat hij hier naar welbehagen over steenkolen met afdrukken fossielen enzovoort voor zijn verzameling kon beschikken hij kwam mij halverwege tegemoet toen ik binnen trat en op vrolijke toon zeiden hij ik heb ook voor een lekker kosje gezorgd want even goed als de jeugd oren en ogen heeft heeft zij een maag en die moet ook gevuld worden men voldoet dan aan alle eisen het lekkere kosje bestond uit gebraad kastanjes die in witte wijn gedoopt worden wat men in de zeven voor een grote lekkernij houdt als we dat ophebben vervolgde de schoolmeester dan zal ik u mijn verzameling eens laten zien hij sprak het woord mijn verzameling op een toon die het verwijt van zijn makkers voldoende rechtvaardigde en ongetwijfeld kon een conservator van een museum er niet trotser op zijn bovendien scheen mij de collectie zeer rijk toe tenminste voor zover ik er over oordelen kon en zijn nam bijna zijn gehele kamer in beslag daar de kleine stukken op de stoelen en de tafel waren uitgestald en de grotere op de grond lagen 20 jaren lang had hij alles verzameld wat hij bij zijn werk vond en de moeite waard achten om te bewaren en daar de mijnen van serre en divon zeer rijk zijn aan delfstofen bezat hij inderdaad zeldzame stukken die een natuurvorser of een geolo gelukken gemaakt zouden hebben hij verlangde evenzeer om te spreken als ik om te luisteren wij hadden dus in zeer korte tijd onze kastanjes naar binnen gewerkt hij vertelde mij toen alles wat ik gaarne weten wilde terwijl hij met de verschillende namen zijn er stenen opnoemden de avond begon reeds te vallen eer hij hiermede geëindigd had maar ik was toen wel gedwongen om naar de woning van omgaspaar terug te keren einde van het 24e hoofdstuk