 Azərbaycanın demokratik və hüquqi bir dövlət olaraq formulaşmasında tanınmış qövlət xadimi Həsən bəyi Aqayevin böyük ilməkləri oğlu parlamentin sədirli vəzifəsində, əlimardan və eti topçu başı olun səsilməsində baxma yaraq onun Fransa da Azərbaycanın dünyaya tanıtmaqa görüq qalmaz səbəbindən Həsən bəyi Aqayevin bütün ağırlığı öz üzərini götürmüş və sədirlik vəzifəsini izra etmişdir. Nüzakirəyə çıxarlan 270-ə qədər qanun laihəsindən çoxu, onun parlamentə rəhbəllik etdiyi vaxta qəbul edildi. Azərbaycan parlamentin ən ağır vəsətin iş günlərin də Həsən bəyi Aqayev böyük məsuliyyətə çalışdı. 1920-ilün fevral niksisində vəzifəsindən gədərkən bütün parlament özüblərin imzası ilə ona təşəkürnəmə verildi. Sonradan isə barışeviklər Azərbaycanı işxalədərkən o görcüslən aktivizə gittik. Tifliste qalmaq demək sədi milli müqafimə tələkədə təşkil edib, Azərbaycanı barışevizmindən qurtarmak işxaldan azad etmək idi. Təsürklər ki, o bürşi ahiradaç apra bilmədi 1920-ilün iwum 19-un da muzlu elməni qatillər tərəfindən tifliste qətrə etirildi. Həsən bəyi Aqayev 1875-in zildə gənzə şəhərini doğulmuş orta təhsilini gənzə klasik imnaziyasında aldıktan sonra meşhur milyonsu. Azərbaycanı təhsil edibin çöməyilə Masqva Universitetinin tip fakültəsində daxil olaraq 1901-in zildə ali təhsilini başa vurmuşdur. Həsən bəyi Aqayev Masqva təhsilini başa sattırdıktan sonra paçaya qayıtmış, əvvəcə Azərbaycanı təhsilini 9-lu fabrikində və qızlar məktəbində həkimlik etmişdir. Eni zamanda o, kömürcü meydanda sonradan 10 adilə məşhurlaşan seyyid xəsaqanasında çalışmışdır. O ilk seyyid satı fəaləti dövründə sosial demokratlarla bağlı olduğundan bu təhsilatla yaxından təmastolmuş və hünmət təhsilatının üzvü kimi də ciddi çalışmışdır. Həsən bəyi Aqayev jurnalistlik fəaliyyətilə də məşhur olmuşdur. Onun həyad bir şat yoldaş-tərəklik, həgikət, günəş, Azərbaycan qəzətlərində dəbislam jurnalında yazılara çap edilmişdir. Həsən bəyi Aqayev, cənzədə ilk tip zəmiyyətində yardanlardan biriydi. Mənbələrdə göstəyəldir ki, Həsən bəyi Aqayev və Qudadət bəyi rəfi bəyov 1914-ci ildə yenizavət pul tip zəmiyyətin yaratıqlar. Həsən bəyi Aqayev əslən ufa türklərindən olan sar ordusunun istihvadakı Palkovndiki sadıq Abdurrəhmanovun, Pətərbukda nücabə qızlar insutunda, Pədegorji ixtisas almış qızı Qəlizəx hanımla alə həyata qurmuşdur. 1917-ci ildən başlayıraq, Həsən bəyi Aqayev siyasi fəaliyyətdə daha çox önəm verdi. Xüsusən 1917-ci ildil, Fövrəl-Burjə-İnglabından sonra Nəsi Pəyusi Pəylinin cənzədə yaratıqı Türk-Edəmi Mərkəziyyət Partiyasının xal qarasında böyük nüfuz qazanmasında Həsən bəyi Aqayevin əvəssiz xidmətləri olmuşdur. 1918-ci ildən main 20-sində, Zagafqaziya Seyminin bura xılmasıyla bağlı bura daxil olan Azərbaycan nümayəndələrinin fövqalada izlası keçirilmiş və izlas Azərbaycanın idarı olması vəzifəsini öz üzərində götürərək, Azərbaycan müvəqqəti Milli Şurasını elan etmiş, Məhəməd əminlə suunzadə isə Milli Şuranın sədri səcilmişdi. Həsən bəyi Aqayev və Mirhidaya Seydov isə Milli Şurası sədrinə müavelliləri səcilmişdilər. Ələ Həmin izlasda Milli Şuranın 9 nəfədən ibarət İzrayı Orqanı yaratılmış, Hətəl Khan Qoyiski İzrayı Orqanının sədri səcilmişdi. 1918-ci ildən main 28-sində Həsən bəyi Aqayevin rəhbərliyi ilə Milli Şuranın ilk izlası keçirildi. İzlasda bu məsələlər müzakir edildi. Bir, Həsən bəyi Aqayevin Yelizavət Boldakı son hadisələr bağlı məlumatı, iki, Məhəmməd əmin rəsulzadanın batından cəndərdi teleqramı və məktubun xunması, üç, Seymin Buraxılması və Gürcistanın müstəqillinin eilanı ilələ qədər Azərbaycanın vəziyyəti. Məs, üçüncü məsələnin müzakirəsində istiqlal bəyan naməsi qəbul edildi. Müzakirədə iştirak edənlərdən bəzləri istiqlal eilanı bir qətər uzatmağı fikir olaraq, irəli sünsələrdə altı maddəlik istiqlal bəyan naməsinin qəbulu vacib sayıldı. Belə bir müvqin ortalığa qoyulmasında Həsəmvəy əqəyəvin xidməti az olmadın. Azərbaycan xalq zumburiyyəti yaratıldıktan sonra Həsəmvəy əqəyəf, Azərbaycan dəmir yolu idarəsinin baş həcimi vəcvəsində çalışdı. 1918-ci elindəkabının gəttisində, Azərbaycan parlamentinin asılıç mərəxasimi oldu. Məhəmməd əmin rəsulzada, asılıç nətkinin sonunda parlamentə bir sədər və bir baş muavin sətmək çəktifi ilə çıxşətdir. Ayrılan 5 də iqəlik tənək hüsten sonra müsabət və bir itərəklər adından Şəfi Bəyrüstən Bəli, ələmardan bəyi top subaşoğun sədirliyə Həsəmvəy əqəyəvin isə müəvilləyə namizədliyə ilə rəsüldü və təklif hamı tərəfindən qəbul edildi. Həsəmvəy əqəyə bu çıxşında parlamentin çatibi vəzifəsinə, ən zaman məbusun səsilməsinə təklif edirək Rahim Vəkiloğlu namizədliyə ilə rəsüldü və təklif qəbul oldu. 1920-ilin yanbarın 11-ində Azərbaycanın Dünya Dövlətləri tərəfindən tanınması münasibətilə yanbarın 14-ində Pakıda bayram tədbirlər kezirildi. Həmincün gündüz saat ikinin yarısında parlamentin tənələli izlası oldu. İlk söz, xalizi işlərin azırı Fətəli Khan Qoyis qevirildi. Fətəli Khan Qoyisqın çıxşından sonra Həsəmvəy əqəyəv bu fikirləri söylədi. İndiəyə qətər bizəyəm bir ilə tənələli izlasımız olmuşdur. Lakin bu cün xarüqlada bir cündür. 19 ay yarım çəkdiyimiz zəhmət və məşəqqətlə nətidəsi olaraq bu cün istiqlaliyyətimiz təsdiq edilmişdir. Nizə ki, Fətəli Khan Qoyis ki, zənaqları buyurdular ki, bu cün təkbizin bayramımız olmayıb. Ümum İslam aləmi bayramıdır. Bu cünlən ətibaren, hökumətlər sırasında yeni müstəqil bir İslam hökuməti də vizuda gəlmişdir. Bu cünlən ətibaren, bizi tanındılar. Lakin tanınmaq üçün özünü tanıttırmaq lazımdır. Bu bir il yarımın müddətində özümüzün vəhşi olmayıda özümüzün mədəni və müstəqil yaşamaqa qabil və laik olduğumuzu bütün aləmə bildirdik. Bunun üçün biz böyük imtahanlar verdik. Böylə ki, dəfə o ətlə məmələkətimize və payitaqdımıza gələn Avropaynu mayəndələri bizim belə bir yüksək məqamaya qəqqətli olmağımızı təsdiq ettilər. Biz bu saadətə və xoşbəhliyə nəil olmağımız üçün az urbanlar verməmişik. Buna təxrib edilmiş şəhər və çəndərimiz, yüz minlərlə qaçqınlarımız və və tənuğrunda canlarından kəsən şəhirlərimiz subuddur. Bu gün o şəhidin ruhu şattır. Onların ruhu bu cümbizə deyir ki, biz sizin üçün əziz və möhtərem bir nəyəmət qoymuşuz. O nəyəməti möhcəm səxlayınız. Sünki əldən versəniyiz, daha alabilməksiniz. Mən aminəm ki, biz onu fədaqarlıqla müdafiələzə hiç. Yalnız istiqlalı almaq çifayət deyildir. Onu davam etdirmək lazımdır. Bunun üçün də məzli simüəlsan səskisi lazım cələr və əminəm ki, bu xüsusdə biz artıq ciddiyək göstəri və tətəlimizin ən səmimi oğullarını bu məzli simüəlsanı səsizə iç. Azərbaycan parlamenti Həsən Bəyi Aqayevin sədiriliyi müddətində böyük faaliyyət göstərdi. Həsən Bəyi Aqayevin başlıq etdiyi Azərbaycan parlamenti xalqın çox ağır günlərində önəmdir ol oynadı. Onu fəlaçətlərdən xilas etdi. Bir tərəttən, İngiliz kaman danlıqının qeyri müəyyən siyaseti. Diyicəl tərəttən, biçə raq havalaylarının qeyri qabil təhəmmül sərçəşliyi və bunlardan hasil olan ruh düşüllüyü anıza bir sığnaza geri və fənahtləpdırdı ki, o da Azərbaycan parlamenti. Azərbaycan millətinin o məbəd istiqlal və ümidiydi. Hər millətin ilə dövürlər vardır ki, anı və fəvqalada bir suuləktə vizdan təzavhüratını meydana çıxarır. Parlament, həqiqətən Azərbaycan istiqlaliyyəti tarixində böyüş bir mövqə tutdu. Oradan çıxan qararlar, oradan söylənilən əsastı fikirlər. Möhlük və xatırlama zamanlarında yüksələn e-itirazlar, həyacanlar. Hər bütün millətin vizdan və məfcureyi umumiyyəsinin bir mərkəzi idi. Həsən bəyi aga evin böyük nüfuzun olması, ona dövlət idarəsilində yaranan müəyyən problemləri həllətməyə imkan yaratırdı. 1918-ci ilin dekabrında başna Azər fətəl xan xoizki istiqa verdikdə, həsən bəyi aga ev ona çox məzmunu bir mülacət etmişdi. Fətəl xan xoizkinin e-itirazından sonra həsən bəyi aga ev dekabrın 18-ci ilində ikinci mülacətini etmiş və bu mülacətdən sonra fətəl xan xoizki növbətə hükmət kabinəsini yaratmağa razlaşmışdı. Həsən bəyi aga ev yalnız parlament insaslarında sədirlik etmirdi. O iyni zamanda qanunların hazırlanmasına təsdəki olur, müzakirəvərdə fəalıq göstərirdi. O, səhəti ilə bağlı parlament sədrinin müəvvini vəzfəsindən uzaklaşsa da fəaliyyətini daimətdirirdi. 1920-ci ilin aprilini 20-sində Azərbaycan Baalşeviklər tərəfindən işxal edillikdə, həsən bəyi aga ev Azərbaycan ordusunun parlak qələbəsilən ətsələnən əskiran qarabağ müharibəsin ətsəsində Tiflistə açılan Azərbaycan Ermenistan konfransında salihətli numayəndə uğraq iştirak edirdi. O konfransdan sonra bir müddət orada qalmışdı. Bu işqaldan sonra həsən bəyi aga ev əvvəl cəncədə, buranın təhlükəli olduğunu gördükdə tiflistə qalır. Iyni zamanda o, bu şəhərdə Baalşevik işxalına qarşı mübarizəni davam etdirirdi. O, burada bir gürcü dostun evində yaşayırdı. Bir məlumat da yəsə onun tiflistən batuma, oradan da cəmilə Türkiyə girecəyi deonurdu. Həsən bəyi aga ev 1920-ci il ion 19-undu akşam dostların toplaşsılığı və görəcə gedərkən, tiflistə meşhur Kazion Tiyatrın yan küsələrin birində, Ermen Tərəri Rusa tərəfindən qətli etirildi. Bəzi faqlarda bu qətildə barışı məklərin əlin olduğu qeyd edilməkdədir. Həsən bəyi aga ev tiflistə Müsalman qəbristanlıqında Mirzə Fətələ Akhundovun və bir ayəbdəl qətlə edilmiş, Fətələxan Qo iskinin məzarlarının yanında dəfn edildi. Həsən bəyi aga evin ölümündən xəbər tutun həyat yoldaşı xədilzəxanım tiflisə gedib onun yas mərasimində iştirak etdi. Həsən bəyi aga evin qızı profesor Nəzəşət Aga zədə isə sonudan 1946-un zildə tiflistə atasının qəbrini ziyaretə gittikdə, barışıbiklərin Həsən bəyi aga evin və Fətələxan Qo iskinin qəbrilərinin dagıttıqlarını yerlə 70 etdikləni görmüşdü.