 Salam, xoş gördüyük təyəri diziləkçilər bugün və şəriyyət üçün, dünya üçün çox önəmli bir iz problemi haqqını danışılacak. Global ilm də əşidiyi. Son illə də özəlliklə ötən əsirdən başlayaraq global ilm də əşidiyi daha da aktualdır və bu problem an bağım artır. Ona görə ekspertlər bu saniyə mütəqəsisəri zaman zaman bununla bağlı heyecan təbliş alıblar. Bugün də biz və ilişim izəməz bu mövziə toxunacı yox, çox dəyəli qonallarımız var. İlçin Sultanu və İlçin bəxoş gördüsü, Resul Qavrintoloji cəmiyyətinin sədri, biyalo gözlürə, fəlsafə doktoru daşın. İlçin Sultanu və İlqar Süseyinli, İlqar Bəyi daha geniş təqdimatı bəki gələk yoxdur. Sosial strateji telqətlər mərkəzinin rəhbəri İlqar Süseyinli. Yarım sada ərzində bu mövziə aydınıq getirməyə çalışacaq. Sizin fikirinizcə, ölkəmizdə ilgilim dəyiş eləyinin hansı fəsadları müəvcudur? Mənim fikirimcə qulaba ısləşmə, səzə bizim ölkəmizdə məxsus bir problem deyir. Ümum bir dünya-dikər ölkələr problemidir. Yəni, buna görə də hala hazırda dünyanın ən qabaxçıl insanlara, yəni bilgəyəsi ilanmaz kimi şəxslər bunun qarşısını almaqcın müxtəf ideyalar verəlidir. Hala hazırda, yəni ən insanların nəzərimdə olan mövzudur bu. Qulaba ısləşmənin bir növvəsi gələcəkdə hansısa əcanlıların tüçəmməsində fəlan sebeb olabilər. Bunu da bir növvəsi günahcəli insanlardır. Çünki təbiyyəti qurumurlar, kirləndirirlər və ekologi gezələr verirlər. Zabuqda, Fabriqlər, böyğət ki, plastik əşyalar kimi? Mələk gələk ki, bunun qarşısını insanlıq olaraq indidən alaraq dünyamızı müdafətimiq lazımdır. Çünki zabuq Fabriq iştəmdir. Əsas, birbirini forzan olaraq, ulaçsuzsundur. Azal Baxrələk mələkdir. Amma sudu çirklənmədir. Suyun istrafı çolabıdır. Esas oldu, başqaq. Bakanı da bələnçinə ətkəma gelək. Birinci torpağa bir də sudur. Ulan çirklənməməsi vaazıq. İqlimdə eşirliyi, olsa bələmən normal Baxrəl. Çünki bilməyə umurda təbiyyətdir. Nə gəlir təbiyyətdir? Bələ də səllər gələyir indirdi. Fəsahtları var, əkinə biçinə. Torpağa məsəl yura parır sildik. Məhsula ziyan varır. Və bələnçinə bir şeylərdə. Birinci ən yüksək timpratur. Birinci növələ. Bir də su çatışmamazdırıq. Esas məsələ bizdə bilir. Əgər su yoxdursa, kəntə çərpadında da problemlər yaranır. Miyyət də su çatışmamazdırıq nasıl sələrdik biz? Səbəbdir. Qışda qarın olmaması, dağ çərpadında. Çürşahində, aras çayda suyun az olmazdırıq. Esas səbəbdir deyir. Özəl səhələrdə, əkiniz səhələ çox olmazdırıq. Balasılıq azılmazdırıq. Esas səbəbdir məsələrdir. Aran rayonlarına su çatışmamazdırıq. Hətta görürsün, növçələr rayonunda su, çətənil inşil, su qıtlıq yaranır. Hətsiz dərə dədir. Pəzidentin göstərisil, ormaşınlarlısı da şimdi. Bu, ilgilim dəşini yurdum aramsın. Ilgilim dəşinin pasatları belə ki, səllər olur, dağdırıqdır. Qabaq belə çeni olmadır ya. Dağınta olmadır. Səll olur deyir, amma dağınta olmadır. İndir çox dəşət dağdırıq. Sular azalır. Bu da bizə yaşa yaşa su çatıq qıtlıq, amelə gəlir. Qabaqları da yaranın qazırsın, su çəlir. Dağları bakırıq, gedirdin, çıldır qeyin amma. Başlayırdın o sudan içməyət, səhri təmin. Hələ, yoxlanmamış eləməmiş. Hələ, anda indi, o nəm üzümətdirər, nəyinə baxsa o da. Oğum deyirlər şey, içmədirər. O su çəkir, onlar qullar, qullar. Sonra da açıq səhdiyim dəmək, bu sular. Oda məsəl, çetmişdə su var idi. Belə, bılaqlar var idi. Para gedirdimdə, şərdən çıxırdıq, şəhərə getirdimdən. Rauna getirdim, o su, su. O su, kezə gündü zəxırdıq. Kəsirmir. Fırıdan haqlısı oradan çıxırdıq. Amma indi, deyirsiz ki, su yetiyatlarımız azalır. Hə, indi, o su nəyinədirər? Biri, məsəl su, süt zaboduna çəktiq, biri məhdəmə çəktiq, o bılaqlarıq. Belə, belə, dağıldı da, ittik etiq. Məsəl su, nəbəl su, ağıldı dağıldı amma indi. Olur, çox çözür hissəriyirəm. Bu, ilgimi dəşiriyi, bu, istimi nəyə xeyri yox? Taksin sürcüsünədə, müştəriyədə, insanlara da, hər şey məhv eləyirdə. Bületli onlarda belə həddin anatın, isti olan da su qıttırıq olur, su qıttırıq yaşanılır. Məhsurları yeştirib, istihadə bazarlara çatma onları. Məhv olur, canırcədir, qürürcədir. İstibə bələ çox təsər, çan təsər, qürürciziyanlar vurur. Turizmədə, hər şeydə, ümumiyyətə, bu istimi nəyə xeyri yoxdur amma. İlgimi dəşiriyi məhv eləyirəm. Fəsaqları globalistləşmə və su ehtiyatın azalması olabilər. Su ehtiyatlarının azalmasının bir problem olduğunu qeydələrdir. Dediriz, bu problemin aradan qaldırılması üçün bir axtsaqqa olaraq, dünye gönmüş insan olaraq, nəyi məsələyət görərdir? Asıl su məsələtün, indi bir söz deyilmək, əsəl. İndi bu pis cəddi bilmirəm indir, bəzə ölçələri də var. Suu axtsaq qıraqırlar. Sətmirlər. Qama qabaqlara elədir oriydi. Su, məsələtün, qənaat mənişlətdir. İndi ancaq indi bir palata yer girməksin. İndi ancaq indi bir palata yer girməksin. İndi ancaq indi bir palata yer girməksin. İndi ancaq indi bir palata yer girməksin. Bəzur onun məsələtün. Məsələtün yer zibirlidir. Qabaqları şüphirlidir lə. Suura yordurlardır. Asıl bir müzlətinlə yordur. İnda eləyələmirət. Şüphirməyə yoxdur. Bələ sülangı tutur. Su da sərkimi cəddir. Su kıttığı bələ oluruz. İndi sular da var, əməndin. Səkək ki, əvcəmizdə sular çoxdur. Suları yoxdurlar. Kəndə biz sudan ətiyyət olmaz. Sonra da ki, bizim başımıza, suumuzu görürsən, nə qədər çıçləndirirlər? Üst torfaqımızda elmənlər çıçləndirirlər. Bu, o suada nə elə çıçləndirir ki, Şahıya da, onu istifaz eləmə yol mu? İçimə ya da. İçimə, içimə. Bu oldu, cəhəri sülurlar. Bələ, onun da, onun inanda məşqul olan qurumlar var da, o qurumlar, işlərinə, müəkkəm tutunlar, məşqul olsunlar elə şeylərinə. Yəni, bu əhali nəyi nəsin ki, bunun üçün? Yəni, o kəndaşa, düzlu suları, düzulaşdırı biləri qurumlar var, səsik. Daha? Daha məsələn, ətraf müətət həmi saflasaq, yalıntılar daha soqalar və su ehtiyasını belə zazanmaz. O kəndaşa, suların düzlu bilqdərinə aşağına salmaq? Bu, nəci olabilərin? Bunun üçünksüsü qurumlar var, amma bir az enerji sərp edir. Məzbur da, yəni, başqa və alətir. İnsanlar çalışsınlar ki, ətrafı zibiləməsinlər. Yəni, təbiyyətdə bir plastik heç sən atmasınlar. Çünki, elə olur ki, küçük bir plastik puduqa, iki yüz il, üç yüz yüq torpalın üzerində qalır və çürümək. Həm tiində, indi, çox görülür ki, dənizdən hansıda balıqların bədənlərində falan çıxılır, həm də onları zərəliyim. Həm də ki, bir növü qılabaq istiləşməyə bir növvü dolayı səbəb onları da. Ona da məvkuləşirəm ki, bunun qarşısını almaq üçün biz daha dikkatli olmalıyız. Hızın bilirsə, həm bu, gəli insanlar özdəli belə şeyə, belə içində işləri özdəli fikir görürsün. Burada hər bir fərt, hər bir insan özün asıl, istirafı sonra qəl verilməsinlər. Sonra ki, dənizdən kanalizasi solarını bırakmasın, əsas olunur, çayları çihləndirilməsinlər. Elçin Bəsiz nə başlaya, lütfen? Bən istəyərdim ki, bu, üqlim dəşiliklərinin, dünyada baş verən bu üqlim dəşiliklərinin hans formada özünün göstərməsinə bağlı deyib. Bu bir niyə görə bəyənəqə problemi saydır? Bir köncə bu məsələdiyə bir aydınlık yətirək. Siz iki buxtarif sual verirsiniz. Niyə bu, dünya üzərə problemdir? Bu bir sualdır. Və üqlim dəşilikləri də bu başqa sualdır. Üqlim dəşilikləri həmiş olub. Hində de olur, keşmişdə de olur, gələcəkdə de olur. Bu normal bir şey. Yəni, mən sizə deyəm ki, mən məktəb qutaranda xəzərdənizi çox çəkilmişdir geriyi. Deməli 50 metrli çimerliyə olmuşdur, 500 metr. Və gəlmişdir, dirənmişdir. Deməli başlangıcında qayalar var idi. Baxdım ki, o qayalarda belə qəmir xolqalar var. Bir ilə de buna deyir qəmi baxındırlar. Qayıq baxış qəmir, o qayıq. Mən məktəl qaldı var. Dəniz 500 metr də deyil. Deməli vaxt olur ki, dəniz qayalara söhkənir, dedəmək olar. Çəkildir, mən gittim masqoya okumala. Bir neçə el keşdir qayaldım ki, çimerliyə yoxdur. Və dəniz gəlip dirənir bu qayalara. Deməli, görürsünüz, xəzərdənizinin çəkilməsi və qabarması, bizim üçün çox yaşı indikatordur ki, ümumiyyətlə, iqlim dəyeşir və necə dəyeşir. Yəni, adın də ki, çox sade deyək ki, istiləşmək edəndə, xəzərdənizinin 80 faiz suyu volga çayına gelir. Volga çayına istili yollanda çox, buharlanma çox olur, volga çayının suyu azanın xəzərdənizi olacalaşır. Vaxt olub ki, bilirsiniz ki, səbəli qəsiri var, vaxt deyirli, deməli buqurda olub. Vaxt olub hətta deyirlər Azərbaycandan, Türkməli İslamdan, adalarla deməli var ki, gedib gəlməyəm oqutlu, adalar qaqırdı, yoxar. İndi 300 kilometrə yaxın məsəhbədi, bir dən ekidən adı, o da sahirlərə yaxındır. Yəni, iqlim dəyeşməyi həmiş olub. Bak, Greenlandi adası var, 2 kilometr buz örtüyü var onun. Adı Greenlandi, yaşıl adam, bu parası yaşıldı. Yəni, on üçüncü əsirdə Eric Rigi dirdilər, Küren Eric. Buraya gələndə orada ot varıyım. Yəni, o vaxtı iqlim istiydi. Kifayət qıdər istiydi ki, 2 kilometr buz yox idi. İndi bizdə də panika sanıq diyəndəti, amandı buz laqlar, əhir. Bir yadda orda nasıl olsunlar ki, 700 yılda bak, 2 kilometrliy buz laqlar yoxa çıxmışlar, məsələ, nədəsə, bərq olundular. Deməli, iqlim daimi dəyeşir. Bu harə bağlanır, planiflərin quruluşuna bağlanır. Də bilir ki, yer köyəsi günaşın ətrafında elbisindən fırranır. Ara bir cüzi dəyeşiliklər olur. Yer köyəsi biraz yaxınlaşır günaşa, biraz uzağlaşır, yaxınlaşamda istiləşmə olur. Uzağlaşanda soyuqlamam. Bunu nədəsək demirlə, amma uzağların əriməsini, dağlar da əriməsini, o kyan da əriməsini, böyük bir panika sağlınlar, haiki sağlınlar, və hər yərilbəşlərilər adamın ucudilə böyük nəsəq olur? Yəni, bu problem səhəlmə olmalıdır. Yo, bunu problemi şirdilər, çünki dağında məqsəl var. Amma var da problemi. Dağında məqsəl var ki, bunu manipüliyət sələmək, camatı, və ətəndaşları daim qorxuda saxlamaq və daim qorxuda olan adamı nə istəkirsən, yeri də bilərsək. Amma bu problem daha çox 20. əsirdə qabardır. İlqar bəylə deyilmək. Niyəməs 20. əsirdə bu? Yəni, bu etiknaulu kəfi ilə bağlı oldu mu? Yoxsa bəşəriyyətin yeni elimlərə əl tapması ilə bağlı oldu mu? Çünki elçim bəlimin deməyi nə görə, yəni ona istinadə etsək, bu insanlar bir qorxutmaq. Yəni, bunun bir siyasi tərəfləri də var, bunun başqa tərəfləri də var, çox mara oldu. Bəşəriyyət nədən mara hattır? Resusların düşəməsində, həmişə mara hattır. Burda həm suresuslarından sövbət gedir, həm də niger təbiri suslar, həm də yaşıllıq və bizim ekosistemdə göstərinəm o yaşıllıq islimlərinin resuslarının tükənməsində sövbət gedir. Resuslar nəyə tükənir? İnsan sayı kifayət qədər artır. Yeni etiknaalogiyalar, yeni istisal münasbəkləri ortaya çıxdırca, həmər resuslardan sivadə çox alır. Üstak ki, bayaqları, bilə sade bilim misalından başasalım, bayaqları, taxtiya olan təlabat, məsələn deyəkir ki, minkubu isə indolub, yüz minkubu təlabat artdıqca təbiyyətdən istismar da çox alır. Və insan sayı çox aldıqca, insan sayı çox aldıqca bu problem dərinləşməyə başlayır və insan nədən qorqır? Mən səbə susuz qala bilərəm. Yalnız o yaşıl etikətlərimizi tükənməsi deyil həm də bizim su etikətlərimizin tükənməsi baş verir. Su etikətlərimizi niyə tükənir? Yenə səbəb, ondan ibarət ki, insanlar daha komfortləyət istiyirlər, daha rahatlığa, təbnət istiyirlər və bu da, burada da əsas faktorlardan, rol oynayan faktorlardan biri həm də su mənmələrimdir. Yəni bu məsələr, o həyadan təmini deyir ki, onun yaranmasına 20-ci əsirdə səbəbdir. Ona görə ki, teknolojiya eləmir, inkişaf əsiri 20-ci əsirdən start götürməyə başlayır. Və bu faktorlar, biz deyək ki, məsələn, eləmənifəl bir şəyh edeyim siz əbmən. Biz hətta 30 il bundan qabaq tükanlara gələmdə biz bir növb məbirl müşahid edirdik. Dünyanın eləyəri elində mən diyərdik. Amma indi təsəbdürləyik ki, bu yeni teknolojiyalar istəsal imkanları arttıqdan sonra biz bir məbirl tükanı tuta ki, Azərbaycan'da ən böyük məbirl tükanlarına gələndə biz o qədər müxtəlif çeşidlər, o qədər müxtəlif modellər görürük ki, hətta insan fikirəşi ki, bundan əsirə mənada. Həvələ bunun qafalı, səbət sistemilədə bağlı, və elə deyilmək. Bu mənada biz, bu mənada 20-ci əsirdə oradan da həyadın təbirli var mən, proseslər de var mən, onun bir nəsə numunəsin iləlki dəyibələrdə danışarıq. E, üçün mənim, bu 20-ci əsirdə bu məsələnin qəbarmasilə bağlı, və bunun qarşına alınmasilə bağlı. Aydın da birinci növbədə bu problemlər həmişi olub. Və tarixtdə var ki, bəzi ölkələr yet deyilən məhsul olmuyor. Adamlar birbirləyə yerləyə başlayırdıq, bu vəziyyətə çatırdıq. Və bu problemlər keçmişdə dolu. Sədəc o vaxt internet olmuyor, teleqraf olmuyor, bu gəliş yayılma etməli alınmaqlar. Bir ölkədə bəzmaqçılır idi, o bir ölkə yaxşıyaşırdıq, xəbəri tutmurduq. Amma indi, bir ölkədə olan problem, o dəyqə sabahı gün, bir saatdən sonra, 5 dəyqədən sonra bütün dünyaya yayılır. Ona görə, indi hər bir problem, hatı çıxsa o dəyqə olur, dünya səviyyəli problem. Bu məsələdir. Bu, bəsiz gün iş bir imkandı, vətəndarçların fikiri inəl manipulaksiləmək, qullara təhsililəmək. Çünki, bircə dənə, Mördok kimi misal üçün də məşhul bir media mağunat ol, bütün dünyaya təhsil edilirsiniz. Və bunun çox yaxşı mekanizmləri var, onlar indi işdir dünyada. Mən bunu iqamlıqiyyədə görəm, təbiyyət muavzədə görəm, bunun usulları var, yanaşmaları var. Və bütün başqa sahələrdə də bu manipulaksil metoduları iqişdir və təhsil ki, bu, bəsiz nədən istifadə edirlər. Axıb biz, nə qədər savaqda olsaq da, başqa sahəni bilmirik. Öst sahəyəmizi bilsehti, başqa sahəni bilə bilməyirim səviyyədə. Və bunların istifadə edirlər, sizə elə məlumat verirlər ki, sizi onu yoxlayabilmirsiniz. Misal üçün bilginin də işliyimdə, mən keçəni növbəti 5-irliyi xarafiyarı gedir. Hər şətçisi olacaq, temperature qalkacaq, bu 100 faiz, bu iqilin dəşli insan tərəfindən tövərdilir, amma suqut dəlir yoxdur. Suqut dəlir yerinə yazılar. Biz 1300 sərfəli hesabat hazırlamışıq, 62 mütəxəksiz 40 nəsər ölkədən onu hazırlayıb, gədin okuyun. İndi mənim size svalım, hansı normalada 1300 sərfəli hesabat okuyacaq. Yəni biz gizələtə. Yəni hazırlayıb, cəbisi 22 sərfədə. Nə qulların imkanı yoxdur, 20 sərfədə normal qısa bir hesabat hazırlasınlar. Yəni, hər şətçətimli olasınlar. Ki, biz okuyabilər, o yoxdur, o 20 sərfəli hesabatın conclusion deyirlərdir, o yoxdur. Üfəs çıqan kimi də gedmi 300 sərfəli yoxdur. Amma sizə yaman qorquzullar, ammanda, iqilin dəşliyi gedir. Rəbilim onda da ki, suqut yoxdur ki, və bizim fəaliyyətimizdən tövərdilir. Təbii, bu güneşə planetin yaxınlaşması indən tövərdilmir. Biz alsizə çəkim. İslamiyada bir cədəndə vulkam püskürdü, bir 10 il qabaq. İki ya üç əxtdə Avrupa'da təyarelər uçmadır. Hansı fabrik zavot belə çiflənməkliyik ki, sonra üç əxtdə təyarelər uçması. Yaxud da, İndaneseyada bir 150 il qabaq bir vulkam püskürdü. Bir çox ökənərdə sonra yetti il normal yayı olmadı. Məhsul yetişmədi. Və dəfələrlə tariqdə də belə olup sədəcə Fransa da ağaçlıq olan dağlar nə bilsin, ki, İndaneseyada vulkam püskürdü. Şət, şət, şət. 16.15.sində bunu kim biləcək? Nindir biz bunu biliriz ki, ha, traqataldı nə də, o vulkam püskürəmdə Avrupa ülkələrində davbadan neçə il məhsul olmadı. Bak, bu faqlar, bu faqlar göstərir ki, hələ də təbiyyətin təhsidindən qat qat bizim bütün dəşəriyyətin təhsidindən güclü olur. İqliməm. Ayrın. İqliməm. Həşə kəsmə, heyvan öldürmə, bağlısı tutmaq burada biz oradan bütün hətdə kimsizdir? Kərə yazar bacına, kərə yazar bacına, bax, azər bacında bu global iqlim dəşiliyi necə özünü göstəririz, necə ralsak ki, a-ha, çox güzel əslə oluruz. Bu problemi biraz da laqal öz ülkəməcə məni seviyəsini dəyələndirək və bu problemin azər bacında həli üzrə hansı attımlara. Ekoloji tərəfi var. Və idareçlik tərəfi var. Sizin sual iki tərəflidir. Ekoloji budur ki, bax görürsünüz, baxıda neçə gönlüdü, bax indini götürrəmək bu günləri. Güclü-güclü-güləli avadı, günaş azas çıxır, amma bir dilə yağış yağmır. Dikkədə yücə kilometr yuxarı dağlara, quba olsun, qəbəl olsun, istədiyiniz işmalı olsun, gəlşət yağışlar, səllər, nə bilim, su hər yeri aparı, torfa xıyılır, e-rojə gədir. Baxıda hüçnəyəsiniz. Yəni, azər bacanda bilincək, biz deyə bilmərik ki, bütün azər bacan eyni deyir. Bizdə maşalına bəzlərdir, dokuzun ən azı yetti yürün burşağı var. Və yetti tamam müxtəlif lançaqlar var. Yarım sehradan tutmuş az qala tundra yuxşar, bizim o yağlarlar tundrağına alıqadır. Bizdə ödülcüsüz, ah, ucuq bursaqlar var. Və hər bir bu bursaqda, ilgilim dəşliyi başqacır təsir edilir. Yalada bizdür təsir edilir. Bak ki, apşurumiyyət laxsusiydi, burada kölək, çox güzlü kölələr var, burada tamam başqacır təsir edilir. Yarım sehrada düzəndə başqacır. Orta meşə boşağında başqacır. Bak, ulan hamsının nəzərdalı hər bir belə qursaq üçün, hər bir ilgilim zonası üçün, biz gələ öz, xüsusi yanaşmanı işləyik. Bak, buca əkaloq el məsələsi deyik. Bu birinci növbədə idarətçiliyik, menücmət məsələsi deyik. Yə, bundan bağlı istəyən bir əlbətdə bağlı bir məsələni, dikkatə cərtirəm, yəni ağırlı bir məsələni, konkret azərbaycama bağlıdır. Çox dəşətli bir problemdir ki, azərbaycan üçüncü əcmi nə görə, ən böyük qələ, nəz qəbul görülətirdik. Bəl. O azərbaycan üçün çox böyük iddiki deyik, mən onu sire bütün azərbaycan təbaşasılarımıza da dəyan edirik. Biz bundan bağlı çox çalıştıq, mantöriqlər ilə deyik, hökumətlər çox maraqlı bir əsabat sənəli hazırladı. Şəktər əttaşlıq ətəndə çəmiyyət platformu çərtivəsində. Tədqatlar ilə deyik, video, mən bütün hazırladığımız əsabat sənədlərini, mantöriq sənədlərini təqdim etdik Mirli Məccis'in ekologiya komitəsində bizim görüşümüz oldu, Sadik Məllin var orada, ekologi komitənsəniri. Ondan da görüşümüz oldu, sənədləri təqdim elə deyik, hətta biz xayş elədi ki, bu gölə sayıb çox, hələtam qurum almışdır. Biz səyəcən təbul insananda, əsancıyı deyik deyik. 2.000 səhvizdə bizim kitabımız çıxırdı. Və məlum oldu ki, ekologiya və təbih sərbətlərin hazırlıyı, əz qabul yollu xilasından bağlı 6-7 milyon manata yaxında və sayt ayrılır. Mərkədə biraz çox indim, mən o rəqəmi dəqiləştə, amma milyondan sövbət gedir. Milyon və sayt ayrılır. Vurmasının qarşısını alımaq üçün orda sətəc olaraq, həm də oradan çayı bilirsiz bir iləşirdi. Onun suyunun stabil saklanmasında onun çox güzəl imkanlar yaradır. Ağazan sayı hardan götürdü suyu mən bəni kürdən. Kürün vurumazı, kürün aşağı səhviyyə emməsi, həmin o Ağazana kanalına, kanalına o suyun daxıl olmasında çətinliklər yaradığı orda quraşdırılan matorlar, qarab oldu matorların elektrik cəriyanına məsləp olunan pulunu ödəmədilər. İdare etmənin təsirindən dəşəqli bir təlaq kəti bir səhviyyəm. Yəni, bununla adında global iləmdə iləmdə eşiliyyilən qoyma olan, burda sırf idare etməm problem. Həm də, həm də mən düşünürəm ki, burada iləmdə eşiliyinin halsısa bir təzahürü var. Həmma o iləmdəşi yaradığı problemə qarşı dövlət, idare, orqanlar, komutələrin, naziriblər, öcəy minasibəti idare etmədəki problem. Birinci, bizim hələ, 2008-ci ildə görüciddi Quryanda, kitabımız çatı, Hacı Qabul Gönlün ekoloji vəziyyətli. Və orda biz yazıdırıq ki, ekoloji qatastrofo baş verir. Artıq azca bir 10-15 cm-li su qalırdı. Sonra, bizə təbriyeşkim qula açmadı, halbuki bu kitabı göndərdik, uyun idarelərə və s. Və bir neçə yildən sonra belə bir hadisi oldu ki, yanak prezident gəldi oralara başqa bir suan barı yaxınlığı da açandı. Və gördük ki, nəzə bir buru bir yerdi və orda yerlə halinin numayindələri ona çatdırdılar ki, bəs belə-belə, böyük qönlümüz var idi, Quryub. Və onda prezident sərənzamı çıxdı iqlər bəri. Przident sərənzamı var, sürnü və qeyri yarım təbii, göllərin bərbəs axtında. Belə bir sərənzam var, fərman, fərman başlayın. Przident fərman. Deməl bir nəcə nazibli yığışdı, müzakirilədi, o cümdədən ekologiya nazibliyi, o da bir sikə, həmişə bütün nazibliyin içində ən zəefi çıxıradıdən, iş onda qalın. Söp yerlə hali söpət eləyir ki, hətta sel, daşqın olan da, osuları görə yönələrinlər kimi insanlar bağlarına yönəldirlər, başqa yerlərə, və bu idarətçiliyik problemin deyil bəs nədir? Belə ekologik mən üzüsterim, həmin az qabuz etrafında bu günləri yüzlilərlən milyon kurul su tutma olan balıxsılıq görlərin yerlərin, orada var o sular, olan qurumur. Olar qurumur, osular orada böyük bir balıxsılıq təsəlbaqları qurumlar, gör qurumur, amma vakti inəni seri dövründə. Azərbaycanda yəyənə o baydarka idman növü, bilisizə, avar çəkimə idman növü həmin az qabuz göründə olu, və hətta az qabuz göründə etrafında piyanir yaya düşəlgəsi olu məktəbilərin. Və əslərinin müxtəlif şəhərlərinin həmin az qabuz göründə etrafında həmin o piyanir düşəlgəsindir məktəbilərlərlərlərlərlər və o avar çəkimə idman növünlər məşğul olmuşlar müxtəlif. Və mən ilçim məlim daha yaxşımdır, onun həm də 108 bir o müxtəlifliqi özündə birləşdirirdi. Həm də az qabuz görü, az qabuz görü. Qırmızı Qırmızı kitabda olan biri xərçənglər bəl. Və də qırmızı filan mülqolarında həm də qış çəlgəsi olub, o görüntü o qədər həmətliydi gözümüzün qababında. Çok təsfi edirəm. Mən bu ekoloji fəlaqətə bizdə Tarkı coğrafiyamcı olan urmü görünün qurmasını dələ bilətmək ki, gəl şeydən orada da idare etmək problemi yəşandı və o çox böyük bir ərazilə hati ediydi, o görüntü görüntü. Bir süzmənsizdir deyim ki, quraq ərazilərdir düzən, azıquacan bir tipli ölkə deyində, bunun çox nəm ərazilərdə var, çox quraq ərazilərdə var. Bizim o düzən ərazilər, quraq tiplər ərazilərdir. Və bu ərazilər mərkəzi asyada əram ölkələrində qiramda, Pakistanda və s. bulağın hamsının problemi iğn edir. Şirin su məmbələri hamsı istuadə olunur əkim biçinə və o qədər çox istuadə olunur ki, sadece bu görlər quruyur gedir. Misal, bu qurumiya görülə şirin su tökülürdü. Oradan çıxam çay yoxdur deyə, qurumiya görül şoramdır. Çıxam çay olsaydı, orda şirin su oladır. İndi bu çaylar sadece orda su çaktırabilir. Çünki yolda su bənlərdə vuruldu. Yəni, həralda şirin su özələrinə müşahrətdiz yeri gəlmişkən bu global ilimdə her şeydikləm bağlı şirin su özələrinə kəskin azalma müşahir edilir. Yəni, bu öz özlünün də təbii ki, kənc sərfatı sektirini əhat edir elə, deyilmək. Məzəl, ondan ki, təkiçə şirin su yox. Şoran su vardı quruyur gedir. Sadece şirin su bizək də hafqadır. Şirin su oladır. Bu istiləşmə gədəndə quraq ilimdə torpaqlar ürbəl olur da. Bak, bu problemin həlli üçün vətandaş cəmiyyəti inuskuları nə etməyətdir? Çox güzel su abi, elbət də vətandaş cəmiyyətinin əksas məqsədi nəzarətdir. Biziz Sövviyyət vaxtı nəzarət təşkilatı olub xalbə nəzarətdir. Fakt ki, bizim vətandaş cəmiyyəti bu xalbə nəzarətdir ki, bunu bütün dövlətdə qəbul edir ki, elə funksiyalar var ki, mumsal üçün dövlət təşkilatı özür özür də yoxlayabilməz. Bu mümcün deyir ki, eyni təşkilat həm mumsal üçün qorublayar alsın. Həm də yoxlasın ki, o qorubda brakan eləyəli yoxmasın. Nəxə, təşkilat edir deyir. Onun üçün mumsal üçün əksal ölkələrdə Sövviyyət vaxtı bizdə də qorublara günaliyyə çıxan bir nazirliydi, amonları yoxlayan bir iləşdiribər bir ələ. Bu, menejmentin əksinə gəddən başa menejment prinsiblərin əksinə gəddən bir vaxtı, bu vaxtı bilətdikdə. Bu, idarətli problemləri halda ki, siz ekoloji problem görürsünüz. Ondan da həmişə idarətli problemi durur. Əm aram dəhzi quruyubsa, çünki sırdariya, anudariya, taylar, nunsul, əkinəp içində işlədik, bunda nəzərət olmadır ki, suyun bir işləsi işləmməsin və gətsin aram dəhizlər. Bunu eləmədilər, aram dəhizi quruyudur. Bunun adı adam bilmiyə bilər. Amma alim mütəxəsiz bunu bilməlikdə başa düşməlikdə vaxtında xəbəl bilməlikdə. Əgər dövləktə yufariyna vaşağının əlaqələri yaxşıdsa, bu çatır. Amam, s.u. Əm dəhizlər dəhizi quruyanda Əzə alimlər pul qazan maxtru və s. şəxsim aramlarını görə idə edirlər ki, gəlün qarabogar kevfəzlə bağlıyaq. Bəli, o bağlanayı ki, qəzər başladır, qaqmaqa vəcburuldular, təzidən onu qaqtatsınlar. Nədəndi bu? Çünki, əksələliyyətin fikiri yufarıya çatmıdır. Rəhbəliyyə çatmıdır. Bir quruf alim elə almışdı, hər şeyi, nəsə dəyişim mi? Bütün, amerikada və yaxud kanalda da bu mümkün deyil. Mən sizə bir misal çəkim. 2001-də ekolog kimi, mən bir quruf bizim ekologundan amerikada olmuşam. 48 ekoloji təşkilatlarla hər qövlət həm qeyri qövlət. Amina görüştü, amerikada ekoloji vəziyyəti qövləti. Orada, bizə belə bir şeydə anıştılar ki, reybanın vaxtında amerika zavuqlarında, ki, böyük 200 m-lik oruları da alırsınlar ki, çirkəvlar ətrafa tökülmərsin, gəlisin atmosferi və çirərləştirlər qosmusa gedər arasakə. Qosmusa zada gedmədi o çirkəvlar, gedindən kanadəya düştü və. Kanada növləti prates qaldırdı. Orada, reyban dedilər ki, yerli amerikan milli akademi asla təpşirdik ki, orda belə bir quruf var, ki, siz təlbiqlət aparı da, nəsmi təpşirdik ki, təpşirdik ki, biz təxsirkəv çıxməyirdər. Amma alimlər aslı deyindirər. Yəni, o belə qurum olsa da o dövlət cücəsində oturmamışdır. O cümələr tam obyektif təvbiqlət aparıdır var və bildirdilər ki, bəl bu bizim çirkəvlərdir ki, qağızıqlar gedindirər və kanada nər arasını düşürər. Yəni, dövlətdə rüzgün nəxənizlər olsak ki, elinin obyektif pişirləri arabağzında çaxsı, halın pişirləri arabağzında çaxsı, koloji problemlər düzdəyə silindir. Amma xeyla xazalı dövlərin hərli xeyli günbirlər. Şelin suya tələbatın artımalıdır. Tün dünyada artıq bu proses çox geniş bir şəkinalı. Məsəl, məsəl, maraqlı bir şey diyəcəmsələ, bir əmklənin hesabatı var. 2050-ci ləbələr 80 ölkəm mətləsudan çox cikləyət çəkədik. Azərbaycan da bizim ölkəmizdə həmin 80 ölkəm sırasındadır. Nə göstərilər? Bütün məsəllər nəzər alınır burada, bütün faktor. İkinci, dünyada baş verilər. Benim tən həmin hesabatında göstər ki, 2050-ci ləbələr əhaninin sayıc, dünyada 8 milyarda yaxınlaşacaq. 8 milyarda olacaq və 5 milyard dünya əhalisi sudan əziyyət çəkəcək təmiz su problemini uzaşaq. İç mələmə təmiz su problemini qaydirəm səbəbə. Səbəb nədəm? Çox böyük tendensiyar var hər yerdə. Dünya ərzax təhlükəsizliyi Dünya ərzax təhlükəsizliyi əlçim məllimin bəyaqları o dediyə, o bir panikadan yaranan bir istuvasiyatışıb. Dünya ərzax təhlükəsizliyi məsələsən qoyb ortaya. Və bütün dövlətlər neyidir? Tarım çılıq əkinçiliyi çabilətdir. Mən məsələv, siz fikir görsünüz, biz onun bilgədə çoxlığımız keçirdə saliyamdan taa bərdiyə qədər demək ki, qoyunçulq mallarılıq təsərbaqları sıçdırılara böyük əkinçilik təsərbaqlarına çevirilə bilər. Və suya olan təlabat 4-5 təfə artıb. Həmin əkinçilik təsərbaqlarını saxlamadan ödürür. Bəyaqları məşəliyyət yarananan yeryüzü formalaşından əgər o ərazlərdə deməyət orpaqlar olub və orda hətçıbaq suvarımı əkinçilik sistemi olmadığı halda yalnız bəri yalnız qoyunçulq və mallarılıq üçün əzərdət ərazlər olduquna görə suvarımı sistemləri ehtiyac olmayıq amma bu günləri həmin ərazlər taa saliyamdan başlayaraq bütün o deməyət orpaqlarımız bərdiyə qədər hamsın əkin altındadır. Və bu proses taxilək obrisinək ərzax təhlükəsizlik ilə bağlı mübarizə və bu proses dünyanın bütün ölkələrin əsləyətdir. Yalnız azərbaycanda deyir. Yəni əkin təsərfaqlarına əhtiyac olan çirin su tələbatı dünyada bəlkədə 5-10 dəfə artıb və buna çox təbii ki, vaktımızın məhdulluğunun əzaralara və sizin sır ıqsasızdan bağlı olduğuna görə mən sualı iki sualımız qalbın birinin sıf sizdən soruşu. Yəni, ümdüniya Siyyət əslatının 21. əsirdə qilabah sarvağımız üçün çox böyük təhlükəyi səbhətdiyi İqlim dəşiliyi, eyni zamanda yolu xozuq əsləliklər daşqın və ekstremal istirlik riskini də artırır. Yəni, mən istəyərdim ki, bax bununla bağlı hansı tədbirlər görülməlidir. Bir tim mütəqəsiz ki, mən istəyərdim ki, bu sualı sizin çablandırmaqı var. Çox açıq bir cəvabı var bu sualı. Niyə? Eqəl qatırlayırsa bir neçə ilə bundan öncə kürün, kürdaşqını baş verir, bizim böyük ərazlarımız və böyük ərazlərimizi kürsuları baslı ərazlar su altında qaldı kür geri çəkildikdən sonra onun o daşqın yerində yaranan bataxlıqla o daşqın yerində yaranan qurun suları və o iqrimin oradaki dəyiş eləyi çox ciddi xəstəliklərə kətirib çıxartır. Məsələn, mən bir maraqlı bir şey deyim. Azərbaycan ərasında bizim əsasən quraq isti bölgələrimizdə kütləvi şəkildə yürxun ağaçları var. Yürxun ağaçları, kırmızı kitabı açıb onun ümumiyyətlə qadaqan edirik. Sol olabilər, bu diqarativ deyil, gözəlini yoxdur, bu yürxun ağacın niyə? Yürxun ağacının qırılmasını ona görə qadaqan elədilər ki, yürxun ağacı atmaslarə daha çox buxar məhəl çox oksigen bıraqan ağaclar köl bir kisi sırasında. Və bunda qırılması nəyə qətirib çıxarır? Həm o buxarlama dəki imkanların azalmasına, yən tətizatının azalmasına qətirib çıxarır. Və burada da müxtəlif tipini xəstəliklərin yaranmasına qətirib çıxarır. Həm yolxucu xəstəliklərin tuta ki, həm vəram xəstəliklərinin həm diqəri yolxucu xəstəliklərin. Məsələn, bataqlı olan bölgələrdə maliyarı ağıcaqanablarımın yayılma riskləri normalda kündən dəfələrinən çoxdur. Və biliriz ki, maliyarıya xəstəlik, və eyni zamanda mən yolxunu məsəl qətirdim, niyə ona görə ki, yolxunun yoxa çıxması həmin bölgələrdə, boronxuyal asma qəstəliklərinin və hətçıq yayılmasına qətirib çıxarır, nətcə et varır. Yəni, belə deyək də təbiyyət həm də təbiyyət həm də isti salçıdır. Təbiyyət həm də imunitet yaradan bir funksiyasını yerinə yetirən bir bir toplumdur, varlığıdır. Təbiyyətə bir ziyan vuracağı, nə qədəki təbiyyəti bir istismar eriyəcək, onun isti salı imkanları azalacaq. Nəyi? Təbiyyət atmosferdə olan mineralların atmosferdə olan, oksigenin atmosferdə olan digər bizim azotumu və s. və yaxır lazım olan qalıqların demək isti salı azalacaq və bu də nətcə et var nə, nə qətirdə çıxaracaq? Müxtərif tipli qəstəlikləri, zob qəstəliyyinə, yol xudu qəstəli, vərem qəstəliyyinə, pamu qəstəliyyinə, maliyaryanın çox olmasının ətçəsində maliyaryaya axıqanadıların çox olmasının əsində dəşətli maliyaryaya və s. və öndürəyə seyyət əşkilatının çağrışları bunun üzə biləndik ki, biz həm də bu vəhdəti nəyilək qoruyaq, poz müyaq? Təbiyyətin harmoniyası mı? Təbiyyətin harmoniyası mı? Təbiyyətin harmoniyası mı? Təbiyyi ocaqları var. Bu maliyaryə dedilər. Onun təbbi ocaqları batavlıqları. Və o batavlılarda iş görülməsəm, məsəlçün neq tökülməsəm, havbu ki, biz saylıq ki, bu pisdə, amma neq tökməsəm, o maliyaryaya axıqanadır, orada ovacaq və qəstəliyi yayacaq. Və təsür ki, bəzən də bu unutmaq lazım, ümumiyyətlə. Havbu ki, bu təbiyyətçülər çubakda yaxşı deyil, amma məzvursan, məzəliyətləyəm, müəmməl beydir. Maliyaryaya ödüq həstəli kimi, gedətik problemlər yaradır. Məzəliyətləyətlə, amma çxaldır. Çünki biz biz bir oladaq başı tüşür kimi, milyon illərlə maliyaryaya adaptaksiyaya uygunlaşma gədəndə, bizim genlərimizdən irək genlər da işiklər gedir ki, sonra həstəm uşaqlar doğur. Çox təşəkürlər, elətim bəli, çox təşəkür elətiklər, və ilə işin sonuna gəlib sattıq, amma sonda çox qısa olaraq bir bir dəyəqə ərzində, bax bu global ilimdə istiləşmənin bu şəkildə qasılmaz olduğu bir zamanda, bu vətandaş cəmiyyətli ünusukları, təşkilatları dəkin fəaliyyət göstərməlidir və nələr etməlidir, həm də bir çağrı şeyləyək, buyurun sonda. Mən deydiyim ki, mən bizim əsvas dətandaş cəmiyyətli ünusukları cəmiyyətli ünusukları dəkin fəaliyyət bir nəzələk yoldur. Bunun üçün biz geniş ekoloji marifləndirmak varır, aparmalıyır, və nə qədər bizim əharini ekoloji cəddən savaxtda olsa, o qədər bizim ekoloji problemlərimiz azdırmayız. Buyurun qərbək. Yəni, çalışlarım mədəni barətdir. Biz bu sigamətdə lahiyyələrimizi barədə çox almanıyız. Yaşıl dünya bizim tezismiz olmalıdır. Bütün ister ekoloji istə, qeyri ekoloji sahədə çalışan qeyri hükmət təşkilatları, bətandaş cəmiyyətli ünusukları, mətbu atın hər bilimiz çalışlarımıza yaşıl dünya şuanını daxır etməlik. Azərbaycanda da o təndensinə başlayıb. Yaşılıqların çox aldırması, əgər fikir vermişsə, bəki şamıq yolu istəqamətində qeyri məşə zolaqları sağlamana başlayıb, damcı sistemləri. Mən üzümü həm də kəm təsərfəti agrar sektoruna məşğul olan, bu bilə vasitəməyəm araşdırdıqım sahəyə özüqla görə, agrar sektoruna məşğul olan iş adamlarına, xüsusə baxçılara tövsiyələrim odur ki, bazarıqımız qədər bax təsərfətlərin də damcı suvarma sistemlərinə keçək. Bu da çox vacib bir məsələdi. En zamanda əkin təxıl bitin, təxıl və dənli bitkilərin kütləvə əkinlə məşğul olan fərəmirlərə bu pivot islimlə, suvarma sistemlərinə sürəklik keçildi biz təmin etməlik ki, biz orda su bitkilərinə qanayet edərək, şirin su mənbələrimizi, ehtiyyətlərimizi qorib sağlayabilirsiniz. Bak, çalışdır mələdiyə ki, bu da mələdiyək. Çox təsəkürlərdir, Qarbək. Dəli ziləyicilər, global ilimdəş ilini həsr etdiyimiz, daha bir görüşümüz, burada sona çatır. Programımızın qonallarının sonunda bir daha istəkim etmək istəyirəm ki, resubuqa alintoloji cəmiyyətinin sədri, belə üzrə, fəlsə və doktoru Qasin Elsin Sultanov və ökənin sosial strateji tədqatlar mərkəzinin rəhbəri, ilgər suyendi ilə məsəliyə və onun məsəliyə aidində kətirmək və onun o problemin həlli yollarını tapmal üçün müəyyən cevablar sizlərə təqdim etmək çəlişdir. Nə dərəcidə bunun aid oldu? Gimhətiziz və edəcəkiz. Sağ olun, sağ ol.