 Stefan Sıraik dünənin dünyası həsərində viyanada varlı Yahudilərə mələniyyət adamlarına, yazsılara, rəslamlara, şairlərə və diğerlərlə nə üçün yardım etməsini təxminən belə izah edir ki, Afstradı yaşayan varlı Yahudilər onların yalnız bankir, sənayətsi və tazir kimi tanınmasını istəmədiklərindən, mələniyyətə, indisəniyyətə pulxazlə edirlər. Hər bir varlı Yahudi, indisəniyyət adam olan Yahudiya maddi dəstək olmaq ona yardım etməklə fəxridirdi. Çünki onlar Yahudi xalqını yalnız öz bankiri tazirilə yətdə qalmasını istəmir, Yahudilərin mədəniyyətdə də uğur qazana biləcəklərini subut etmək istəyirdilər. Təbii ki, klasik musibinin ədəbiyyatın bir sözlə, mədəniyyətin fantan uğurduğu vıyan açın bir müddə yalnız pul ilə uğur qazanmaq, cəmiyyətdə özünə yer tutmaq, özünü təsdik etməyək müşkil məsələdə idi. Ümumilikdə dünyada Yahudilərə olan mənfi münasibəd onların sələmci bankir tazir. Bir sözlə, mərkan til kimi tanıb alçaldılması, mədəniyyətsiz damıq yəməsi vıyan adamla yan keçməmişdir. Varlı viyana Yahudilərinin öz millətinə olan mədəniyyət və elmədamlarını etdikləri yardımları, əskiklik kompleksizm, yətdə özünə yer tutmaq istəyi və bir sıra faktorlarla izahələmək olar. Amma bütün bunlar əsas olan fakt dəyişmir. Yəni, varlı Yahudinin bir istəyət işartısı olan digər Yahudiə yardım etməsi, ona dəstək olması və hətta onunla fəxr etməsini. Sıveqdə həmin Yahudilərdən biriydi. Sıvegün fonunda biz maddi kapitalın nəzə mənəvi kapitala serilə bildiyini görürük. Bu günlərdə Jean-Jacques Russell'un ətraflar əsərini oxuyurdum. Fransız İnglabının. Həmin o kralın başının vurulduğu İnglabın fikir atası sayılan bu adamın çeşdiyi həyat yolu. Çiməmar alı değil ki. Çitabda bu böyük adamın çeşdiyi həyat yolda qarşılaşlı əziyyətlər. Yeniyyətmə yaşında evi tərk etməsi, yalana yaqlı Avrupa'nı qəzintiyyə çıxması, müxtəlif işlərdə işləməsi, maddi sətindiklər çəkməsi, az qalması, insanlarla olan münasibətləri, sevci xatirləri, oxudubu kitablar, toslada tərəfindən satılması, isfəsirdən qovulması, fransıda məskən salması, və s. bu kimi çox sayılı maraqlı sövbətlər var. Çitabı oxuduqca bu adamın çoxlu sayda insan tərəfindən haqsızlığı uğraması diqqətmi səkirdi. Ləqəfildən ağlama bir sual gəldi. Bu adamı bu qədər pislik etmiş adamlar indi ardadır. Özüdə bu adamlar ne ağız ne çox dövrününün iri çaplı feodolları, hətta kral ailəsinin üzülər olublar. İndə aydın olan budur ki, onların hamsı, dünya tarixinin zibilliyinə gedib. Ruslu isə dünya durduqca varlığını qoryacaq. Amma Ruslu onun həyatında dövrünün sayıları az da olsa varlı, mühuzlu adamları müsbət mənədə müəyyən roll oynayıb. Onlar Rusluya müxtəlif vaxtlarda müxtəlif yardımlar edib. Efsiz qaldıqda ev, pulsuz qaldıqda pul verib. Ruslu kitabında bu adamlara dərin minnət darlıq duyulsi ilə təşəkyürün çatdırıb. Ruslu isfesrəliydi, amma çoxumuz onu francıs kimi tanırıq. Səbəp sadədir. Ona görə ki, dövrünün konservatil isfesrələləri bu aydın insanı ölkədən qovanda francıslar ona qüza qasım, dəstək olub. Hətta vəziyyət o dirəcəyə satıb ki, Ruslu isfesrə vətəndaşlıqından imtana edib. Bununla da tarixin ta o zamanından isfesrə bu adamla fəxr etmək, onu özündən biri sayma xaqqını itirib. İndi əsas olanları deyim. Azərbaycanlar da digər millətlər kimi onun torbaqından çıxan, onun vətəlində doğulan məşhur insanlarla fəxr etmək sevir. Amma azərbaycanlılar onların cələzəkdə fəxr edəcəyi insanların hizbirini yardım etməyi, onlara dəstək olmağı qətikə kabul etmir. Bu kimi onlarla insan vətənin də yad qaldığından ya ölkəni tərk edir, ya da məhvulub gedir. Ölkədən gədən insanlar isərisindən bir cüm məşhur alim, mədəniyyət adamı çıxacaqsa bunun azərbaycana və azərbaycanlıya hizbir adət olmayacaq. İsfesrələlərin numunəsinə baxın. Amerika Birleşmiş Tatlarına, Avropaya və s. bu kimi yerlərə gedib uğur qazanaq, istələnən azərbaycanlı ona bu uğura çatmağa çömək edən zəmiyyətin fəxrı olacaq. Məsələn, zəmiyyət olaraq cözləyirik ki, bizim yazıslarımız, alimlərimiz də Nobel mükafatı alsın. Kim istəməs ki, amma zəmiyyətimizdə milyonlara sahib yüzlərlə adamın hansını yoxlasan görəcək isən ki, həyatı boyu bir elin və ya indizynət adamına ummat pulxazlamayaq. O çıqala onun təhsilinə, kitabına pulxazlayaq. Yaxşı, deyək ki, hər şeydi oldu ki, bu indizynət sahəsədə ona dəhlə olmayan adamların manapolyasındadır. Bu işə girişən adam siyasi hakimiyyətin şüphəlin əzərlərinə tuşçəlir. Ona görə də adamlar indizynət sahəsədə kömək etməkdən, yardım etməkdən qulhur. Amma mənzə bu, bəhanədir. Ortada çoxlu sayda varlı insan var ki, onların yardımları heç kimin vəyizində de olası deyil, amma etmirlər. Hələ bunun Avrupa-da, Amerika-da, Rusya-da və digər biz bilmədimiz xarici ölkələrdə yaşayan onlarla milyoncısı var. Hətta deyək ki, ölkədə olanlar haşimətin qoruxundan bunu edə bilmir. Ki, əslində bu fikri kətik əbul etmirəm. Bəs, xaricdə olanlara nə gəlib? Yaşadınları ölkələrin apıvası bunlara niyə dəyməyib? Nye belə işbıqı dəsətin olmalıdır? Məsələn, adı götürək kitab işini, kitabın tərzüməsi, kitabların nəşir üçün hətmü verəcəkləri pulları yoxdur. Məcər ağız doğrusu tərəflədikləri ölkələrin mədəniyyətinin nələrin hesabına yarandığına hətmü fikir verməkiblər. Bəs yaxşı, bu adamlar pullarını nəyə xəzləyə görəsən, manıslara və idmanıçlara, çinsətli kimi hasaradığıları evlərə, maşınlara, daxilən o qidər çasattırlar ki, ağırlarına pullu xəzləyə biləcəkləri başqa hətmə gəlmir. Bu kimi insanların isərsində elələrdə var ki, qeyd edək ki, onlar xüsusi tiplərdir, unikal iki üzülülükləri ilə səsilirlər. Hərücün, mədəniyyətdən dəm vursalar da, mədəniyyət adına iki qəpikdə xəzləməyiblər. Mədəniyyəsiz kimi baxdıqları Azərbaycanlı'nın mədəndim olması üçün, əllərin dolan imkanı istifadə etməyən bu insanların yüksək mədəniyyətdən danışmalarına qəti haqları çatmasa da danışırlar. Bu adamlar qəti yen əskiçlik kompleksdə kəsismirirlər ki, hərki tə qəlsindər. Həts olmasa, susə biləydirlər. Bu ölkə üçün bir ədəbiyyat, bir zəssamlıq, bir musigi, bir künu, bir elim, bir təhsil fondu yaratmaq bu qədər mi çətindir? İçlərinlən, istənlən birinin ayrıq xərcini ayırsan, hər sahəylə bağlı fondu yaratmaq olar. Onlarla müsabi qədər kesirmək olar, onlarla istəyədaldı uşağı oxutmaq olar, onlarla çünə səkə biləzək insanlar üzə çıxarmaq olar, onlarla bədiyi istəyədaldı adam ortaya çıxar. Dək ki, fond çox bahalı fəaliyyətdir. Qub, Azərbaycanında kitab tərzüməydən, onu nəşədən adamlara bakırsan, görürsən ki, zulümlə, min bil əziyyətlə yəyəcəyi yeməkdən, cəlzəyi paltardan imtınay edib, kitabı tərzüməydir, nəşədir. Sonra bu kitabın safşına gələn insanlara bakırsan, görürsən ki, ziblərin də iyimi manattan çox pulları yoxdur, amma cəli bu kitabı alırlar. Bu, o qədər ağır mənzələdir ki, deyiləsi dərt deyil, amma yuxarda təsirini verdiyin varlı biri, bu pulu tək bir gün orta yeməyi nəxəzləyir. Avropada, Amerika da, Japonya da, çox uzağ olursa, səvimli nomunəmiz olan Gürsdistan'da da yaşayan varlıların artıq çoxu, bunu dərk et deyinləm, bu və ya dicə şəkililə fonlara yatırımlara edir, müxtəlik elməyi, mədəni layı həvələ gənzərin təhsilinə milyonlar xəzlə edirlər. Araşdırısan, bu adamların çoxu simicsxazad, amma onlar tariqdə qalmaq üçün əllərindən gələn edirlər. Onlar nə qədər varlı olsalar da, tariqdə varlı kimiyatda qalmağın bəs etmədiyini? Bu günə kimi milyonlarla bələ varlının açsız sansız yoxa çıxdığını bilirlər. Dəhanəsə deməyə əhdiyəzi var mı? Hazırda Azərbaycan'da, lafəli ondan çənarda, milyarlara yüz milyonlara sahib bir varlı Azərbaycanlı göstərin ki, bu kimi işləledir, yaxşı ki, tariq var və o, bu kimi insanlara qarşıda xüsusi amansızdır. Bir qahas veygin yazdılarını qayıdaq. Dünənin dünyası əsərni, Yehudilərdən zəndə izəhləsiq edən, onlara masum deyib allarına minşarşəbədə qoşan bütün müsəlmanlar diqqətloqmalıdır. Yüz milyarlara sahib niflə zəngin müsəlman dünyasının indi ki, elin və mədəniyyətə his bir tövvə verə bilməməsi, düşündürdü sualdır. Bu suala Yehudi svəyq kitabında cevab verib, maddi kapitalın mənəvi kapitala çevirilməsi üçün lazım olan düsturun əslində çox bəsit olduğunu göstərim. Nüxtəlif elin, mədəniyyət sahəsində uhur qazanmış Yehudi mödizəsinin məhz svəygin yazdığı sağdə düsturda axtarmak lazımdır. Avrupa Yehudiləri sevir deyə onların elm adamına, yaxısısına noabil mükafatı vermir. Laf dərinə gəlsən, qərbin Yehudiya münausibəti müsəlmana münausibətindən daha qəttar olun. Hələ indinin özündə də antisemitizmi çölgəsi oralarda dolaşır. Nasizmin nələr etdiyini müsəlmanlar unutsa da, tariq unutmayın. Demək ki, düştükləri vəziyyətin səbəbini özlərində axtarmalıdırlar. Indi, nefdə öz əhəmiyyətin itirir, məzmunsuz dul daha qabarı şəkildi üzə çıxır. Müsəlmanlar ciddi ciddi düşünməli və nəhayət üzünü insana sevirib ona yatırım etmələ dirlər.