 Salamlar, vaxtınız qeyr olsun. Əziz kanalı iş eziləyiciləri kanalı iş efirində asıq söz proqramının növbəti braqlı şeylə efirdik. Əziləyiciləri bugün tarixi torpaqlarımıza qayıdışdan danışacaq. İravan, kanalıqımıza qayıdış, bespektivlərimizdən danışacaq. Bizimli olum bizdən ayrılmayın. Çox önəmli mövzudur. Mən düşünürəm ki, milli məsələmizdə, milli deyələrimize qayıdışda da bu məsələnin, bu tendensiyanın çox önəmli yeri var. Ona görə mütlək bizi izliyin, bizi paylaşın, bizi bəyəməyə unutmayın ki, milli problemlərimizin hərlində sizinlə bərabər onların hərli istiqamətində öz adımlarımız olsun. Bizdən ayrılmayın, az sonra sizindik. Əziz dostlar, bir işimizin qonağı, bugün ki, asıq sözün qonağı, dəyərlə aləmimiz, Ərciya Zumbi Ejslətinin profesörü, Əlbəttəki İravan Türk Cumriyyəti, milli dət şurasının sədri qafar çaqmalıdır. Qafar məlinin qoş gördürsün. Qoş gördür, qoş gördür, dəvətinize görə millətdər ol. Biz teşəkür edirik, gəliriz. Yəni, vətənlə vətənə qoş gəliriz. Artıq bir üç aydı Səhvət Mürəmsələ. Mən 2020-ci mayayun 9-u ediləndə yaxşı qatırlı İran. İravan Türk Cumriyyəti biraz fərqli adla ilan edildi. Sonra milli dət şurasının qəlidir. Yərbə-Azərbaycan İravan Resul bir qas adı ilə çıxdıq ortaya. Daha sonra çox böyük müzakirələr kehti və adını dəvişdirdik. İravan Türk Cumriyyəti daha uygun gördülər. Həralda xeyrli qurlu olsun. Ad şərt edir. Əsas o torpaqlara qaydaşımızın haqlı olaraq, millət olaraq o torpaqlara qaydaşımızın reallaşmasıdır. Qafar məlim, biz keçən il bu təhsis olanda fərqli-fərqli reaksiyaların şahidi oldu. Təbii ki, bir deşimiz boyunca onlara da işareləyəcik. Amma bir də Centiyabın girməyədisindən Noyabrın 8 nə deyək. Çünki 9-u 10-la keçən gecə bağlanan sağzış biraz fərqli qəbul olunur cəmiyyətdələ bizim tərəfimizdən. Ona görə də şəz əfərlə qədər olan dönəm dəyələndirək. Məlumuz, millətimiz, dövlətimiz böyüz əfərlərə imza attı və sizin mayanın 9-un da təhsis ettiyiniz, İraban-Türk çumuriyyətinin perspektivə daha da böyüdü. Bunu açıq etraf etmək lazımdır. Mən istəyərdim ki, savaş dönəmindən sonra, çünki danışa da bilməm şu müddətdə, siz Türkiye deyiniz, 15-də ediniz orada təhsil ilə məşğulsuz, daha doğrusu tədrisindən. Örəm, mən istəyərdim ki, fərmədim, bu məsələdə ilk öncə zəfərdən sonradır ki, İraban-Türk çumuriyyətinin fəaliyyət respektivlərinin, fəaliyyət istiqamətlərinin sizdən əşidək. Buyurun. Çox sağol. Bu, çox doğrub bir istiqamətdir, yəni siz tərəfdən xoyulan istiqamət. Muharibədən sonra həm İraban-Türk çumuriyyətinin qarşısında duran məsələlər var. Həm də biz həmin dövrudən indiə qədər o sağz iş bağlanandan indiə qədər bölgəmizdə gedən prosesdəri bir aydınlaşdırmalıyıq ki, yəni qarşımızda duran hədəflərə çaqmaq üçün nələr edəcəyimizi bilək, bu mənada. Ona görə həmin dövrudə, yəni Noyabr ayının onundan sonra bölgədə yeni bir siyasi situaciya ortaya çıqdı və məqlub olan ölkə, kapitulyasiya sənihətini imzalayan ölkə o ölkdəlihləri yerinə yetirməliydi ki, bizim də hədəflərimizin doğrultusunda attığımız attımlar effekt olsun. Amma bilirsiniz ki, o maddələr ki var, o maddələrin bir çoxlarını ermənistan yerinə yetirmədi və arxasında da bilirsiniz, Rusya nə qədər tərəfsiz görünsə də, tərəfsiz özünü göstərsə də, arxasında da yenə Rusya dayanır. Əl önəmli şeylərdən biri ondan ibarətdi ki, dağlıq qarabağını şıxalda naza dolunmamış hissəsindən erməni hərbi bir rəşmələri çıxarılmıyor və biz öz dövlətimizin su verenliğini orada təmin eləyə bilməmişik. Və bu ündi gələcəkdə süt sağz işindən danışırlar, gələcəkdə ermənistandan kommunikasiya xətlərinin açılmasından danışırlar. Mənə ilə gəlir ki, həmin məsələr həll olunmadan bu işdəri görmək mümkün olmaz. Həmin məsələn istəyir ki, özünü xilas eləsin. Bu məsələ də biraz Rusya güvənərək yenədə silahlansın, hansısa ətafda istədiqlərini alsın, hansısa ətafda Azərbaycanın azad elədiyi torpaqların məzi yerlərini qeri götürsün. Üsün, indi Hadrutdan bəhs eləyirlər ermənistanda ki, biz Hadrutu qeri almalıyıq, şu aynan bağlı bilirsiniz. Həvson dövürlər çox böyük təxribaqlar var, yəni şu ateşə tutulur, ateşkəs pozulur. Bu ateşkəsin, arxasında da müəyyəkə məramlar var. Ermənistan istəyir ki, və ermənistan da və həmin qüvvələrdə istəyir ki, belə bir algı oluşdursunlar ki, dünya belə bir ferisindək, bunu algışa başa çatmayır. Bu algışa başa çatmayır və oradaki əriməni həlinin məyəm bir status olmalıdır. O statusu yenidən dirilmək istəyirlər. Yəni, bölgədə bu gərginlik dəvam eləyir, amma İrevan Türkçün muriyyəti qarşısına aydın bir məqsət qoyur. Öldə də baba torpaqlarımıza dövmək. Nə yoldan olur olsun? Biz, çünki indi silah götürür və elimizə kedi bu furuşası deyilik. Biz hüququ mücadilə veririk indi ki, halda. Amma lazım gələrsə, sabah tutaq ki, yeni bir müharibə, bir lakal müharibə və yaxud məhəllə bir müharibə olarsa, şüphərsək İrevan Türkçün muriyyəti bu meydanda olacaq. Yəni, bu meydanda olacaq. Biz indi süt danışıqlarından sürəkbət gədik, ona mən istəyirəm, poxunmaq istəyirəm. Əl zəhəmət olmasa, əlbət də ki, bizim problemlərdən də danışacaq, qasqınların statusundan danışacaq. Amma bu müzakirələr bizim üçün önəmdi sonuzla bitməsə, bizim bu İrevan Türkçün muriyyəti də bağlı perspektif faaliyyətlərimiz üçün də bir əngə olacaq məhəllə başaq üçün. Əl, rühət ve o statusundan bağlı, indi gələcəkdə biz danışarıq. Yəni, mənlərin status istəməsi və sürək prosesinin başlaması və imzalamasından bağlı İrevan Türkçün muriyyəti özünə orada mükləq görür. Yəni, bu prosesdə o danışaqlarda mükləq görür. Yəni, tərəf kimi mi? Tərəf kimi, təbii ki. Çünki bizim iddiyamız indi ki, Ermenistan ərasınə deyil, bəllə bir bölgələrə deyil. Tamam ilə bizi əvvəldən də bəyan elədi ki, biz Ermenistan atlıq devləti tanımırıq. Çünki bu Azərbaycan ərazısında qeyri qanını qurulmuş bir devlətdir. Amma bizim əhalimizin zaman zaman çıxarlan əhalini yalnız 1988-89 da çıxarlan əhali deyil. Zaman zaman çıxarlan əhalini bu əhalinin sayıda 5 milyonundan artıqdır. Yəni, oradan kökənli insanların sayı 5 milyonu. O əhalinin öz dədə baba torpaqlarına dönmə haqqını versinlə. Bu dönmə haqqını vermək üçün, Ermenistan'dan tanışıqlar qeydərsə, yəni bu süt tanışıqları qeydərsə, mütləq bu məsələlər qoyulmalıdır ki, orada Azərbaycan əhali yaşayır, Azərbaycan xalqının bütün maddi mədəniyyət sərvətləri orada qalır. Bu artıq yoxu müstəlidir, bəli. Bizi o tanışıqlarda mütləq ictirak eləməliyi bir tərəf kimi qoymalıq, həm də paralel var. Bakın, dağlıq qarabadan işhaldan azad eləmədiyimiz ərazi var. O ərazi yəyrmələri Rusya sülh məramlı qubvələrinin köməklə yardım ilə gətirib yerləşdirirlər Azərbaycan ərazidır. Bəs oradan da çıxan əhali var, milyonlar əhali var. O əhalinin haqqı niyə verilmir və o əhalinin doğra keçib yaşama haqqı var. Ən azından deyək ki, Azərbaycanın işhaldan azad elədiyi laxçın kəlbəcə bölgəsində yaxın ərazilərə, şəri qərbi zəngəzura yerləşdirilməsindən söz vək gidə bilər. Bizim cəmiyyətdə artıq bu oturub nüvədi kəndindən bağlı məsələ var. Nüvədi kəndi də qeyri qanını 1929-uncu ildə Ermenistan'a verilivindir. Nüvədilər imzat okuyurlar. Biz də muralcə tiləmişik, bizim bilməzlisə ki, o məsəliyə baxsınlar. Əvə o məsələ həllini tafsın ki, nüvədilər oraya qaçsınlar. Bir doğr da bir zəngəzur dəhlizi olacaq. O dəhlizin sahilindədir, bu kənarındadır, bu kəndədir. Nə qəlizin perspektivində nə qədə inanırsız? Mən inanıram, nə qəlizin perspektivində. Çünki bir az əvvəl dədiyim ki, Nüvədilər sahilində Ermenistan öhdəsini alır. Və bu iş üçün də Rusiyada, Türkiyədə və digər bölgədə maraq olan ölkələrin təhkidi var ki, bu dəhliz açılsın. Avropa Birliyi də buna istimunasibət göstərir və digər ölkələrdə. Bu bölgə dəvlətlərin maraqları çərçivəsində olan bir işdir. Və o, əgər bizim Azərbaycan prezidentidə dəfələrdən dedik ki, əgər Ermenistan buna razılaşmasa, biz buna zor təklid eləyip bu dəhlizi açacağıq. Bu dəhlizin açılması çox ödəmlidir, Azərbaycan üçün də və İravan-Türkçün muriyətinin də hədəfləri daxilindədir. Və mən inanıram ki, bu dəhliz açılacaq. Ermenistan bundan qaçabilməz. Çünki əgər buna razılaşmasa, bizim elimizdə alternativlər var. Rıçaqlarımız var elimizdə. Diyək ki, əgər laxçın dəhlizinin bağlanması kimi elimizdə bir vasıqa var. Onu tətbiq eləyə bilərik. Azərbaycanın elində, Azərbaycan bu məsələdə indikə halda həm Ermenistan'a, qaptülyəsə sənədli imzaladır, həm də bir neçə dəfə Ermenistan'dan gücdüdür, siyasi olaraqda, hər bu olaraqda biz bu məsələdə haxlıyıq gücdüyü ədalət bizim tərəfdə. Çox təşkilər, Qafar Məllin. Haqlı olma bir tərəftədir. Amma güclü olmaq özü də mübasiyəyə və müzakirə açıldı. Mən düşünürəm ki, Azərbaycan Ermenistan müqabirində tarix boy haqlıdır. Niyə görə haqlıdır? En son güzillik tariximize bakandı, hər zaman bizi soyquruma məruz qoyan Ermenlərdir. Yəni, Hüvub müslərisində də bizim əlmizə açıldı. Amma bir də var, riyallıq. Riyallıq nə də nibarətdir? Ermenləri Rusya dəstəkliyir mü? Dəstəkliyir. Fransa dəstəkliyir mü? Dəstəkliyir. Amirika Bulaşma şilatlarına çox ciddi Ermenləlobisi var. Və onların fəaliyyəti oldu uzu kəsərli olub bu ötən müddət ərzində. Və bu prosesin başında bir müsəlmal nöklərdə var. Məsələn, İran'ın müvqiəyi. İran, Sengtyabrın ortalarında Qarabax Ruslar tərəfindən silaqlandırlanda, İran onların öz ərazisindən icazə verirdi. Yəni, bizim bəxtimiz qonşularımızda də gətirmir. Bir tək bizi dəstək diyen, Türkiye'di, o tərəfdə Pakistan'da, bu tərəfdə Ukrayna, İsrail, hər haldə sağ olsunlar. Mən nəyə görə deyirəm ki, Cəzəngəzur dəhlizinin perspektivini necə deyərləndirirsiniz? Deyiriz ki, bu məsələyə müsbət bakıram, çox gözəl. Amma hər dəfə o sağz işeyin, o kaptüliyyəsi aktı, mən çaybıram şəxsən, bundan bağlıda yəgin ki, fikirimizi ayrılabilər. Amma o sağz işeyin, tərəfdərdindən bir Rusya asıqaşkar ermənin müdafiidir. Lassun dəhlizini deyirsiz, Lassun dəhlizini bugün bizim yalnız Rusların cazəsilə girmək imkanlarımız var. Çünki sərhətçilər deyir ki, bizim vəziyyətimiz yaxşu deyir. Silahlarımızı aşağı qoyub keçməliyi. Azərbaycan bayrağlarını götürülər oradan keçəndir və o Lassun şəhərinin mərkəzində vədə Rusya'nın bayrağı var. Bütün bunlar Azərbaycanın siz deyəni kimi, süverən uyqlarının pozulmasıdır. Belə bir şəra etdə o məsələyə pozitif baxışın, o məsələyə perspektivli baxışın arkasında sücənə dayanır. Hə, Azərbaycan gözlüdü, Azərbaycan haklıdır. Amma ermənin də tərəfində Rusya dayanır. Bu rəalığa da biz nəyə etməliyik? Bilirsiniz, siyasi prosesdər dəyi işik. Yəni, siyasi prosesdər də yerində qalmır. Məyə yen dövür olabilsin ki, biraz gözləmə mövqeyi tutur. Azərbaycan dövləti. Bəzi hallarda Rusya'nın istəhlərini, Rusya'nın təvbi ki, bu bölgüya orda olaraq gəlik yerləşməsinin məxsədi var. Bə burada qalıcılığını təmin eləmək istəyir. Ermənlər bir vasitə kimi görür. Ona görə, biraz zamana da bəlkə ehtiyac olacaq. Bu mən ada mən fikir rəşirəm ki, biz çox da özümüzü belə deyək. Yəni, çox da pəsimiz dolma yaq. Biz çox böyük zəfər qazanmışıq. Və bu, xəyal belə eləmədiyimiz bir almaşverdi. Geçən elin Sintiabrın 27-sindən sonra bizim qələbəmiz təmin orundu. Amma bir gələ qədər icaza verdilər. Burada siz deydiyiniz dövlətlərin də şüffəsiz rolu var ermənizdənin arxasında olan gücdərdə. İmdi də Azərbaycana təziklər olunur. Bunu qəbbələ qəbul eləmək lazımdır. Azərbaycana elə güc təziklər olunur ki, ermənlərin o bölgədə yaşaması, onların hansısa bir statusa malik olmasından bağlı təziklər var. Minis qurupunun yenidən dirçəldilməsi məsələr var. Təziklər olunur. Amma Azərbaycana hələ ki, bunlara dirənir. Hələ ki, dirənir. Mən elə gəlir ki, müəyyən gücdə olmaq belə ondan danışdıq. Gürdə olsan onlar sənə bəzi şeyləri qəbul eləktirə bilməzdir. Yəni mövqə qoymalıq belə. Rus sürməramlarının bu bölgədə olması artıq riallıqdır. Mən həmişə deyim ki, Ruslardan əmək taşıq eləməkdən söhbət keçmir. Ruslardan iştəmək lazımdır. Rədəsə, bizim dövlətimizin maraqlarından çıxış eləyiq, bəzi şeyləri qəbul eləktirmək lazımdır. Məsələ, Rus sürməramları bəlqədə bir sabitliyi təmin eləmək üçün gəliflər və həlinin köçürülməz. Nəl görə, elməni həlisi köçürülük. Amma Azərbaycana həlisi dalıq, qarabağını, şalda nazad olunmamış ərazisində köçürülmür. Azərbaycana bunu qoymalıdır ki, biz xan kəndində gedib yaşamalıyıq, xocalda gedib yaşamalıyıq. Bizim ərazıdırsa, bunu qəbul eləktirmək lazımdır. Biz də Rusya ilə bağlı məyəm, diplomatik şey hərəkətə keçirməliyik. Elə duruf gözləsək ki, bu reallıqdır, bu Ruslar burada gəldirlər, 5 il burada onların deydihlər olacaq kimi deyil. Yəni, şüphəsiz ki Ruslar elmənlərin tərəfindədir, mən də həmişə onu bilirəm. Yəni, bunu qəbul eləmişəm ki, Rusya elmənsana indi də silahlandırır, gələcəkdə də silahlandıracaq. Çünki elmənsana vas keşmiyəcək. Çünki elmənsana onun üçün bir forpos kimi lazımdır. Rusya'nın o imperial maraqlarının təminahçısı elmənsana. Azərbaycan deyil, Burcistan deyil, hansısa bir başlı ölkə deyil. O mənada biz Rusya ilə çox ciddi şəkildə, həm diplomatik, həm də dəki bölgədə ki, onun attıqa attımların qarşısını almaq tədbirlərini görmələk. Bəz hallarda bu səhd tədbirlərdə olabilər. Yəni Rusya'nın özünü yerində o tutmaq lazımdır ki, diyək bir yaxınlarda Rusya sürk məramlarının yaxınlığından Azərbaycan ərazları ateşə tutulur. Bunu bir nota şəkilində, pratis şəkilində Rusya'nın nəzərində çatdırmaq lazımdır. Rusya'nın səhvirini, qaricişlər nazirini dəvət eləyip nəzərində çatdırmaq lazımdır. Yəni, Azərbaycan gücünü göstərməlidir. Allaha şükür ki, Azərbaycan təkdəyil sizdə vurguladınız. İndi Azərbaycanın arxasında Türkiyə kimi bir NATO ülkəsi var, güdürətli bir ölkə var. Və Türkiyəni də bu pratislərin içində daha aktif şəkildə olmağa, yəni bizdən asılı olan səbəklərdən olmağa şəraik yaratmalıq. Bu şəraik biz yaratmalıq ki, Türkiyə burada aktif olsun. Bir şey də vurguluyum, Türkiyələ Rusya bir mani torib mərkəzi yaratdılar. Bakın, son zamanlar o mani torib mərkəzinin elə bir rolu yoxundur. Şəyyidə elə taq ki, Azərbaycan erazıları, Azərbaycan kətləri şəhərləri ateşə tutulur ilmənistan tərəfdən. Bu mani torib mərkəzi nə iş görəcək, nə yerinə yetirəcək, o hələ də bəlli deyil. Bunu da bir az aktifləşdir. Türkiyə qardaş ölkə olsa da və burada elə gər Azərbaycanın razılığı ilə bura gəl bu proseslərə nəzarət edirsə, o nəzarətin mexanizmlərini daha da gürdəndirmək üçün Azərbaycan tələflər qoya bilər. Həm Rusya nın qarşısına, həm Türkiyənin. O, onlar hansısa şəkildə arbitirdilər. Bu, arbitirədə gələk nəzar nəzərdən çaktırasın ki, elə məsələləri diqqəti alsın. Deməli, İrawan-Türkçüm hüriyyətinin varlıq fəlsəfəsində təbii ki, doğma yurda qaydış var, tarixi torpaqlara qaydış var və bayağı da və eləşimizin əvvəndə qeydə etdim ki, o qaydışı bu 34 günlük savaşda bizim əskərimiz, bizim dövlətimiz, bizim millətimiz, o qaydış perspektivlərini önümüzə qoydu müəyyən mən adam. Sadece olaraq indi qarşımızda yeni maniyələr var. O maniyələrdən bir kimi və birincisi kimi, mən şəxsan Rusiyanı görür. Çünki, həmin Rusiya 1921-ci ildə, həmin torpaqlarda qondarma bir əlmən dövləti yarattı. Türk torpaqlarında əlmən dövləti yarattı. 1921-ci ildin aprilinə qədər formalaşıda zəngəzürün verilməsi prosesi. Zaman-zaman cümhuriyyət qurujlarımızın üzərində gedirlər ki, niyər ərabanı 1918-ci ildi? Faktiq olaraq, onda Azərbaycan cümhuriyyəti də yeni gəramış. O torpaqları nəzarət bizdə deyildik ki, biraz haqlı olman lazım, biraz vicdanlı olman lazım məsələdə. Azərbaycan qalbi, Azərbaycan dövlət fətələtən Qoyskünün özünün bunduğundan bağlı açıqlaması var ki, biz böyük ürəyaqrası ilə ərabanı güzəşdə gittik ki, amma bir də Qarabaxa, bir də zəngəzürə ərazi iddiyaları ilə sürməsin. Yəni, belə bir riyallıqda, bizim gözümüzün qarşında Ruslar, sabət dövləti gəranandan sonra da, Bayşeviklər hakimiyyəti gəranından sonra da, Azərbaycanında Bayşevik İngılabı, Bayşevik dövlət hərbi çevriliş riyallaşandan təxnə bir yıl sonra zəngəzür də verilə irmənlərə, həlinin bilabasıdə emri ilə, indi də həmin prosesi sanki təkrarlanır. Amma bu prosesin önündə bir də Azərbaycan, Türkiye, Pakistan başı bəyanaməsi imzalandı və biz də böyük üxşəy səviyyədə onu təqdir ettik, çox gözəl. Amma ondan sonra Rusiyadan çox gəlibə bir bəyanatlar səsləndi Azərbaycan haqqında. Nəsələn, Rusiya dövlət də umansının deptatı, Libera Demokrat Partiyası nəsələdir, Zürnovskinin bəyanatı ümumiyyətlər prezidenti də hədəv almışdı. Halbuki prezident onu zamanında üxşəy səviyyədə qarşılamışdı. Yəni Rusiya zaman zaman öz sözlərinə, o zaman türistləri tərəfindən deyir. Nizə düşünürsüz Rusiyanın bu siyasə deyir ki, Ruslarla işləmək lazımdır? Belə bir Rusiyyələ nədər əzilə işləmək olar? Bilirsiniz, siyasi, o dövrəsiz xatırrattınız. O dövr, çox gərgim bir dövrdür. Yəni, Azərbaycan qalqınında öz müstəqil dövləknə sahib olma dövrüdü və əraziləri, hansı ərazilərdə Azərbaycan haqq çumuriyyətə elan olunmuşdursa, indi biz onun varisi, Azərbaycan respublikası varisidir. Biz bu məsələni çox qabartmırıq, amanda haqq yerə qabartmırıq. Çünki, Azərbaycan respublikası 1991-ci ildə konstitusya axtında Azərbaycan haqq çumuriyyətinin varisi olduğunu ortaya qovur. Və 114.000 km-lik bir ərazi Azərbaycan ərazi. Din deyə, ərimənlə, sərhətlərin demarkasiyası, demiltasiyası ilə bağlı məsələn qoyanda deyirlər ki, əh, savet dövründə olan ərazilər məyənləşsin. Amma biz məsələni Azərbaycan haqq çumuriyyətinin dövründə olan ərazi ilə götürməliyik. Çünki, Azərbaycan respublikası dediyim ki, Azərbaycan qalq respublikasının varisidir, haqq çumuriyyətinin varisi. Bilirsiniz, Rusya har da varsa, biz görmüşük ki, orda bəlalar olub, orda bir işqalçılıq, imkeryalist bir siyasət, düdülük bölgəmizdə də beləyət. Amma mən o riyallığı məzərə alıq deyirəm ki, Ruslarla iştəmək lazımdır. Rusların iştəməyəm ənada ki, məbəz şeylərin onlardan tələb eləmək lazımdır. Qavlə imzalarında müştələfli üç ölkənin varçısının imzası var. Onun arxasında Rusyanda imzası var ki, elməni silahlı birləşmələri dalıq qarabağın indi ki, işqalda naza dolunmamış, rəzüləndən çıxarılmamış. Rusya da tələb eləmək lazımdır ki, bunu çıxarılsın və biz də yardım eləməliyik ki, necə çıxarsınlar, necə eləsinlər. Biz bunu tələb eləməsək, Rusya heç vaxtda onu çıxartmayacaq, daha da gücdəndirəcək, silahlandıracaq. Mən bu mənada deyirəm ki, Rusya ilə iştəmək lazımdır. Qaldır Rusya bu bölgədə maraqlarına, şüphəsiz bir oda bəllidir. Rusya bu bölgədə maraqları var. Çünki biraz geniş global baxsaq, gücdüslən artıq Rusya'nın nəzarətindən çıxır, Ermenistan'da da belə fikirlər səslənməkdədir, Ermenistanın mənizi deyirəm və Ermenistan'da gədən proseslərə baxıram. Ermenistan'da da artıq Nikol Paşa niyanın yenidən hakimiyyətə seçilməsindən sonra antir Rusya fikiri, antir Rusya düşüncəsi artmağa başlayıb və hətta bəzi partiya rəhbərləri Rusya'nın çıxıb qətməsindən bağlı Azərbaycandan əməktaşlıqa qətməyə qədər siyasət yürütməyi təkilfəlirlər. Yəni ki, Azərbaycandan bir yerdə Rusya'nın bölgədən çıxıb qətməsi üçün çalışmaq lazımdır. Rusya imperialist bir dövlətdir, bu bölgədən qətməsini mən düşünmürəm və gələcəkdə Rusya'nın bu bölgədə apardırı siyasət, antir Azərbaycandan siyasət, antir Türkiyə siyasət olmalı olacaktır. Və biz Türkiyənin bölgəyə dəxil olmasından müəyyən dərəcədə bu imperialist siyasəti azaldab ilə. Amma onu tamamilə aradan qaldırabilmərik, o daha geniş global dünyada yedən siyasətlə bağlı olacaq şüphəsiz ki, çünki Rusya elə bağlı Amerikanında və bəlpaşka Avrofabiliyində müəyyən planlar var. Biz bəlzahallarda bunlardır gözləmərik. Hər halda postavit məkanında baş verən proseslər bizdən də yan ötməyəcək. Məsələn, Bəlar Rusya da yaxın aylarda prosesin daha daqdilləşməsi gözləndir. Bu da bir başqa mövzudur. Qaydaq anam mövzumuza İravan-Türk Cumhuriyyət ilə bağlılamışaq. Qafor mələmən, bu ötən bir ildə sizin Cumhuriyyət, İravan-Türk Cumhuriyyətinin rəhbəlinə təmsin olunan dostlar elə bu studiyada da, canlı bağlantımızda da, digər ki, online bağlantımızda da. Bu sualı soruşunuşam. Bizim 90-ci illərdə əhalimizin, yani İravan'dan departasiya olan insanlarımızın, əllərin də bir Armiyanskaya isir adlı pasport var idi. O pasportların taliyyə necə oldu? Çünki yeri gəlmiş kən deyib, 2015-ci illə də mən hürmətli Yasemənxalın qara qoyunluyla bir grub ziyalı ilə məsələn, Cavansir, Aymir Haşimi, Güniyyaz Arbacın, Kangriyesinin sədri və Qara Bakh cəmiyyətinin sədri. Biz İsveç Qarişlər naziliyyinə görüşə gədəndə, həm Yasemənxalın öz kəndinin şəkilini belə komputer də təqdim elə dolara, ən də de ki, baxın bu mənim pasportun, bu mənim dolduğum yer, mən oraya gədə bilmirəm. Avropa insanın üçün bu böyük bir faciə sayar. Biz bu şəkildə dünyaya çıxabilərdik. Təsviqlər olsun ki, o pasportlar o zaman yığıldı. Nə oldu onların taliyyi və pasportlar yoxsa biz özümüzü? Nəsələn, Qafar çaxmağlı olaraq siz özünüzü oyurdun, nəcə tarixi sakin, əzələ sakinikimi təqdim eləyə bilərsiniz? Çox haqlı sirifət bəyi bilirsiniz, çox təsviq ki, biz zamanında bəzi şeyləri anlamamışıq demiyin. Yəni, bəzi şeylərin fərqinə varmamışıq, yəni, bəzi şeyləri. Çək ki, o zaman pasportlar dəyişəndə, savıq pasportlarının dəyişəndə, onlar pasport usturlar var da, oralar da yığdırdı, sonrada arxivlərə gündəri. Onların taliyyində maraqlanmalıydı. Və biz Indi-Ermenistan və Ermenistan daha, Azərbaycandan 7-200 binlən çox qaçqın sözbəti gedir. Yəni, onların qaçqın statusunurlər vələmiyiklər. Yəni, sadəcə, bəzi mənşət səviyyəsində baxmışıq bu işə, və deyək ki, bunların bəzi loqotlar var, bəzi küzəşdəri var da, o küzəşdərdən xali olmaq üçün, azad olmaq üçün qaçqınların statusudur, ləqvələnəşiq. Və biz beynəxal təşkilatlara bundan bağlı çıxabilmirik. Yəni, mənlər çıxır, deyir ki, bəzi Azərbaycandan baxıdan gələn qaçqınlarımız var, bunların haqqı hüququ var, orda əmrəkiq alıb, biz amla çıxabilmirik. Və biz bunu bərpa iləməlik, və biz iranat üçün quriyyətinin hədəfləri içərsində bu var, və biz qaçqınların statusunu bərpa iləmək, müzadiləsi, verəciq göz ölkəmizdə, yəni, o statusu bərpa iləmək üçün. Biz dediniz kimi, beynəxal təşkilatlara ismaq iləmək üçün ki, biz oradan çıxmışıq, bəzi sənətləri yalnız pasburt deyir. Diyyət ki, orda yaş kağızı var, başqa sənətlər var, taprları var, bəzi evlərin, yəni, müxtəlif sənətlər var. Onlar da 90-ci illərdə, Azərbaycan qaçqınlar cəmiyyətində bir kampaniyə getdi və ev-ev düşük, o insanların nəyə qarlıq xansı sənətlər var. Onlar da yığılır, onların bir hissəsi Azərbaycan qaçqınlar cəmiyyətində var. Bir hissəsində orda toplanan sənətlər, o vaxt Azərbaycan qaçqınlar komitəsini göndərlik və indi belə bir iddiyalar, və ki, o vaxt da onun müddəti keçdiğində görə yandırılır, orta da bir sənət yoxdur, onun da üzərində biz gedirik ki... Nə dövlət bu şəkildə münasbəsər gidiyib? Dövlət deyəncə bilirsiniz, içimizdə, yəni buna düşməncə yanaşan adamlar da olur. Yəni, bəllik, erməni ideolojisinin, rusi ideolojisinin... O pasportlar yedilməsi dönəminə vaxt olub, kankerəti olasın? Yəni, pasportların yedilməsindən söyləbət keçmir. Pasportlar, deyək ki, mən Ermenistan'da doğulmuşam, Ermenistan isəsər yazılan pasport oldu. Bunu dəyişdirirəm Azərbaycan vətəndaşı oluram. Və o pasport stolda baş veririk, yəni polis idarələrində baş veririk. Orda onu təhvil verirsən, onlar da götürür, sənətləşdirir. Harcısa arxivdə, saxləyirlər. Onlar da araşdırılmalıdır ortaya, çağırılmalıdır ki, bu zənətlə. Mənim nəzərimdə belə 1968-1989-cu ildə Azərbaycana gələn o status kanı onu da uzun müddət az göstərməyə çalışdırlar. Mənə ilə gəlir ki, 300.000 nən çox Azərbaycana Ermenistan'dan 1988-89-cu ildə gəldir. İndi biz bir siyahiya alma məsələyəm, internəs sahidimizdə da buna başlamışıq. Yəni, siyahiya alma. Dər bu Azərbaycana kökənli olan insanların siyahiya almasını keçirəcik. Və bu da artıq belə deyim ki, mənə ilə gəlir ki, bu əhalimin sahid 5 milyondan yoxarıdır. Azərbaycana azərbaycandadır. Türkiyə də 1 milyondan çox əhali var. Qazaxstan'da yaşa, həm sürgün olur. İqdirdən Amasya qədər, Türkiyədə? Bəli, Rusya'da yaşayan var, Qurayna'da yaşayan var, dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan var. Amma topru şəkildə, ən çox Azərbaycana və Türkiyədədir. Türkiyədədir, həm 1918-20-ci illərdə. Həm ondan əvvər və sonraki mərhələdə də köçük Türkiyədir. Aran rayonların arasında bir 20-30 min oradan köçənlər var. Bizim el Azərbaycana rayonlarında qeyli həhali var. Qafarməlim, belə işimizin sonuna doğru yəqi ki, izləyicilərimiz üçün də maraq olacaq. İravan-Türk Cumhuriyeti bugün nə ilə məşhuldur? Gördüğünüz işlər barəsində də izləyicilərimiz ilə məşhuldur. Bilirsiniz, İravan-Türk Cumhuriyeti bir az əvvəl danışdıq bənzi məqamlara. Doğrudur, nə ilə məşhuldur? Yox, indi, siz qeydirlədiniz ki, siyahi almaq təşəbbüsü. Bu özü bir işdir. Bə, bu, bu şəkildə yəqi ki, bir elma araşdırmalarından da məşhuldur. Siz özünüz bu sayedə, ölkədə çox tanınmış müdəxəssiz. İravan-Türk Cumhuriyeti'nin yəqi ki, özlündə bir kimi siyaları var, fəaliyyətləmələ. Olardan bağlısı istəyirətikiriz. Bilirsiniz, birinci mərhələdə biz təşkilat işləri strukturlar oluşdurduk. İravan-Türk Cumhuriyeti milləş şurası var. Təmsilçilər məzlisi var. Dünyanın müxtəlif yerlərində təmsilçilərimiz var. Bunların vasitəsilə, biz həm, diyaloygaımızı həyata keçirik, qarşımıza qoyduğumuz hədəflərə başmaq üçün. Həm də bir təşkilatlanma mərhələz aparıdır. İndi, Azərbaycanda və Türkiyədə biz reyganal mərkəzdər açıraq. Azərbaycanda həm Türkiyədə mərkəzdər açılır. Və bu mərkəzdərin də özlərinin məzlisləri olacaq. Bu məzlislər də İravan-Türk Cumhuriyeti milləş hurasını nullah əndələrinini verəcəklə. Və biz tələsmədən çox da irəli adımlar atıb yanlış hərəkətlərə yol vermədən, bu mərhələrin aparıq çox hüman ki, bir qurulataya gədəcik. İravan-Türk Cumhuriyeti seşkilərə gədəcək. Və bu seşkilər nəhtəcəsində daha da bu, dediyim, bu strukturlar leyi yetimləşəcək. Və tanınma istiqamətində, dünyada tanınma, bir də təşkilatlar tərəbindən, tanınma istiqamətində fəaliyyətlə göstərəcik. Bir də indikər mənistan ərasında bizim əhalimizə dəyən zərər. Onların malı mülkünlə bağlı bəni xətəşkilatlara braciətlər edəcik. O da bilirsiniz ki, bəni xətəşkilatlar fərdı qaydədə qəbul eləyirlər. İndi onlar üzerində işkədir. Yəni, İravan-Türk Cumhuriyyetinin bilirsiniz ki, bayrağı gerbi qəbul elə olundu. İndi himni hazırdı. Artı onlar kəstir ifansı yaxın da olacaq. Ürmət tübəstəkərimiz cəvanşür Quliyev var. Bəni çox sağolsun, cəvanşür Quliyev. Buradan da bəni cəvanşür Quliyev və çox təşəkür eləyirlər. Nə ya, üçüncə cəvanşür Quliyev var? Yəni, bütün maçlarımızda mələk bir səhər. Yəni, iştərimiz çoxdur. Qəbul elə təhsis olanda üstünüzə gələnlər də çox oldu. Yəni, onlar özlərdir. Biz təhsis olanda bütün qərbı Azərbaycın təşkilatları və onların rəhmərləri emək təşdikə dəvət edədik. Və onların çoxu da gəldə iştirak elədi, bəz ilərdə qıskaçlıqla yanaşmıştılar. Sonra gördülər ki, bizim hədəflərimizdən onların hədəfləri üst ütə tüşüb, bəzən anladılar. Bəz hallarda da gördülər ki, biz daha doğru istiqamət götürmüşük və indi elə bir problemi yoxdur. Çox şükürlər olsun. Və son sualın müraciətini yırem, qarşıdansı fəaliyyətləriniz gözləndir. Yəni, artıq sabaşında birilir tamam olur, Səndiyaburayında. Bu ötən biril 11 ay, 10 ay deyilə müddətində yəgin ki, İravan-Türkçün müriyyətinin fəaliyyətində deyilməyən dinamikəsiz olun. Və sizin qarşıdaki fəaliyyətinizin əsas istiqamətləri nədən ibarət olacaq? Biz əhalimizin qərbə-Azərbaycana dönüşünü təmin etmək üçün yaranan şəraətdən istifadə eriyərək, adımlar artırıq. Diyək ki, biraz öncə bən bəhsilədim müvədi kendində, müvədi gəhraman bir kəndi. 91-ci ilə qədər ən son indi ki, Ermenistan ərasından çıxan kəndo olub, ona qədər gəhramancası orada qaldılar, vuruştular. Sonra yenə çıxar kəndə yaxın vejnəli kəndi var zəngilanın, o kənddə yerləştilər. O kəndin haqq və hüquqlarını dafiyyələmək üçün, hüquqı bir mücadilə veririk, onun müvədinin Ermenistan'a verilməsi qərarının ləhvına çalışırıq. İndi onun üzərində işdili, yartıq bizim biliməlisə muraciyyətimiz olub, həm də müvədirlərin bir konferansı oldu, və qərbə zəngəzurun indi bizim nəzarətimizdə olmayan, o əraziya Azərbaycan əhaləsinin yerrəşdirilməsi bizim öncəliyimizdir. Çünki o daha yaxın bir perspektivdə ola bilər. Bundan bağlı prezidentin də bir siyasi iradesini şəhidə olub. Fəbələ, prezidentimiz də siyasi iradesini orduya qoyu və göycə də, göycə inəndə bağlı eyni şeyləri söyləmək olar. Çünki artıq biz o sərhətlərimizə çıxmışı, sərhətlərimizin o bilisəsində bizim doğma torbaqlarımızdır və o torbaqlarımıza geri qaətmək üçün bir şəra etin yetişməsi də şərtdir. Yəni, bu şəra etdə indi ki, halda yetişipdir, zəngəzur qari dorunun, zəngəzur dəhlizinin açılması bir çox məsələri həlləri eləcək biz buna inandır. Hər halda inanmış, inanmalı olmağımız çox yaxşıdır, inanmış olmağımız çox yaxşıdır. Bir də riyallıq var və o riyallıqın da aşma, deməli, pəsbəktivlərini, o riyallıq, yəni, acı riyallıqı aşma yollarını da az öncə dedik ki, mövqə qoymalıyıq, dövlət olara mövqə qoymalıyıq. Ölçəp rezidenti, zəngəzura qayıdışdan bağlı bir siyasi irade ortaya qoyursa, bunun züqü tərəflər də hazırlanmalıq. Yeri gəlsə, hər bir cəllətdən də hazırlıq olmalıq. Hər halda əzizləyicilər, bugün biz İravan Türk Cumhuriyyatının, Millat Şurası'nın, Sədri, Profesor, Qafar Çaxmalı ilə İravan'a qayıdış yollarımız, taqqı torpaqlarımıza qayıdış yollarımız haqqında danışdıq. Qafar Bey, çox təşəktir edirəm. Çox sağ ol, nə də binlətdərə dəvət elədiyətimizə görəm. Çox təşəkürlər. Daha bir beləşimizi sonuna gəlip çatlıq əzizləyicilər, taqı torpaqlarımıza haqq getdiyimiz yurlara qayıtmaq diləyilə, bun ki, beləşimizi sona çatlarıq. Sa olun, sağ ol, əqalan, tanrı vətənimizi, tanrı milletimizi qoruz.