 Magandang araw, sinasabing ang wika at kultura ay magkasalikop, magkakambal, magkahugpong o magkabuhol. Anong ibig sabihin nito? Ibig sabihin lang nito, hindi maaaring mapaghiwalay ang wika at kultura. Kaya naman sa marami mga pag-aaral, sinasabing ang pag-aaral ng wika ay may kaakibat lagi na pag-aaral sa kultura. Kung gayaon, ang Pilipinas bilang isang bansa na ayon sa etnolog.com ay may isang daan at olong putatlong mga wika, mga buhay na wika, ngangangologan din ito na ang pakanyang pagiging multilingual na bansa ay may kaakibat na multicultural nakatangian. Ngunit ang pag-aaral ng wika at kultura ay isang bagay na masasabi natin malawak napaksa. Kaya naman, pagusapan lang muna natin ngayon kung ano ang kaugnayan nito sa ibad ibang sa mga simpleng aspekto at gayaon din sa mga bagay na may kaugnayan sa bukabular yung maskilala natin. Ayon kay sa Lazar sa kanyang pag-aaral ng 1996, ang wika, ang bukodtanging pagtanaw at pagsasaayos ng realidad, upang isang kultura ay umiral at magkaruo na kakayahang gumawa at lumikap. Ipinahihiwati lamang nito ang malapit na kaugnayan ng wika sa kultura kaya hindi natin may tatanggi na dahil iba-iba ang wika sa Pilipinas, iba-iba rin naman ang ating kultura. Ngunit ano nga ba ang kultura? Ang kultura ay isang kolektibong katangian ng ating mga tradisyon, paniniwala at mga pag-uugali. Malaki ang magagawa ng kultura ng isang mananalita sa mga pamamaraan at manifestasyon ng paggamit ng kanyang wika. Makikita natin ito sa iba-iba ang mga halimbawang ipakikita ko. Dagdagan pa natin na ayon kay sa Lazar sa kanyang pag-aaral pa rin, ang wika ay impukan kuhanan ng isang kultura. Ito ang batis ipunan at salukan ng kaisipan ng isang kultura. Malaki ang nagagawa ng isang kultura para makadevelop tayo ng ating mga talas salitaan at yung pagpapalitan ng kultura ay kadalasan din may kaakibat ng pangihiram ng salita na naging bahagi ng isang wika sa paglaon. Isang alibawa, marahil alam na natin yung isang classical na halimbawa ng pagahambing sa mga termino ginagamit sa English sa rice ko ikukong para sa tagalog. Sa English alam natin rice langan touring nila sa lahat ng mga katawagan nilang, may kawg na yan sa bigas. Oo, ginagamita nila ito ng mga modifier katulad ng cook rice para sa kanin, burnt rice para sa tutong, at iba pa. Unit pabiliar tayo na sa mga tagalog na siyang karaniwang moobu o, mas mayor yan ito ay moobu o sa weekend pumasang Filipino na meron tayong iba't ibang katawagan para sa rice. Kapag ito ay pananin palamang, hindi pa na babayo ikang at ito ay palay, pag ito ay naging nabayo na ito ay naging bigas. Minsang ito ay niluto, naging kanin, nasunog, tutong, at paglumamig at kailangan mo itong meriendahin halimbawa, bahaw naman ang tawag. Kung ikukumparan natin ito sa mga termin ng ilokano, may malaking pagkakapareho ang dalawang wika. Ngbawa, yung palay ay tinutumbasan ng pagay, muna sa ilang pagkakataon, ang tawag doon sa binayong palay o kaya ibinibilad sa parapatoyoin bago ito gawing bigas ay tinatawag na irik, isang bagay na walang tiyak na katumbas sa mga tagalog. Ngunit kung titig na natin, ang bigas ay may katumbas na bagas sa mga tagalog, ang kanin ay may katumbas na inapoy, ang tutong ay may katumbas na itup, at yung bahaw ay may katumbas na kilaban. Sa katunayan, ang ilan sa mga ilokano, o mga dialek ng ilokano ay gumagamit ng isang particular na pandiwa na tinatawang nilang agkilaban tayon para ipakita yung pagmemeryenda sa hapon na kadalasang merong kaning bahaw. Ano ang ipinahihuatig ng halimbawang ito? Pinahihuatig nito, nabilang isang agricultural na bansa, mahalagang aspekto ng ating pamumuhay ang bigas o ang rise, kaya meron tayong kanyang-kanyang mga termino sa lahat ng pagkakataon. Ngunit, tig na natin yung isa pang halimbawa. Paano kapag snow ang pinag-uusapan? Ano ang especificong termino ng Filipino na may itutumbas natin dito? Nyebe? Yellow? Snow? Diba wala? Ang niebe ay salitang nyerang. Hindi natin ito pag-aari. Ang yellow ay maharing mga hulogan ng isang yellow na kinukuskus mapagagawa ka ng halo-halo. At maring hindi ito tumumbas doon sa isang bagay ng kalikasan. Ano ang pinahihuatig nito? Hindi bahagi ng ating karanasan ng snow kaya wala tayong tiyak na termino para dito. Ngunit alam nyo ba, na sa mga eskimo sa Alaska, mayroon silang limampong katawagan sa kanilang wika para sa snow. Dahil ito ay pang araw-araw na bahagi ng kanilang buhay. Tignan pa natin ang isang halimbawa. Napakadaling mag-conclude ang isang tagalog speaker na walang tiyak na salita sa Pilipinas para sa Philippine Terchier. Ngunit maharing magkamali sila kapag sila ay nagpunta na sa buhol. Dahil dito, may mga ilang katawagan na tumutukoy sa Philippine Terchier na doon matatagpuan sa buhol. Tina-tawag nila itong mamag, mago, magao, maomag, malmag, at magatilok iyok. Na nagpapakita na dahil ito ay parte ng kanilang karanasan, parte ng kanilang pagkahakilan lang. Darong silang definite o tiyak na termino para dito. Gayon din yung whale shark na mga tagasor-sogon. Kung baga ako ang karanasan may nagagaling lang sa Maynila at hindi ka pa nagagawi sa parting ito ng Bicol, madaling isipin na wala tayong specificong termino para sa whale shark. Ngunit ang mga tagasor-sogon ay may termino ang butan ding o bali lang para dito. Na nagpapakita na ito ay parte ng kanilang karanasan, ng kanilang mga paniniwala, alalaong baga, kultura. Tignan naman natin ng isa pang halimbawa. Ito ay may kugnayan sa mga katawagan sa ugnayan pampamilia. Pamila na tayo sa mga salitang tagalog tulad ng nang nani bilang pantawag natin sa ating mother, tatay para sa father, ati at kuya. Ang ati at kuya pangay ay hindi orihinal sa letang tagalog dahil ito ay hiniram natin sa mga chino at di nagtagal, ito inangkin natin at nag impartin natin ng pantawag sa ating mga kapamilia. Sa mga ilo kano, mapapapensin natin na may pagkakatulad din naman. Nanang ang tawag natin sa nani, tatang ang tawag sa tatay, manong para sa kuya, at manang para sa ating. At merong isang specificong termino ang ginagamit ng mga ilo kano, na para saan mas nakababatang kapatid na ating. Isang unique nakatangian na wala sa tagalog. Ngunit kung iahambing natin ito sa mga termino na mga koryano, katulad ng yung opa, nuna, at unni, mapapapensin natin na mas distinct at mas tiak pa ang tinutukoy nito ng relasyon ng isang tao, dun sa isapang tao, na nagpapakita na mas mahalaga o mas pinapahalagahan ng mga koryano yung distinct na relasyong ito, kumpara sa ating nakasanayan dito sa Pilipinas. Ngayon, mapapensin natin na mas litaw ang ugnayan ng wika at kultura kapag isa sa alang-alang na natin ang mga katutubong kaalaman. Bueno ano ba ito? Ang katutubong kaalaman o tinatawag natin lokal na kaalaman ay tinawag niliyanete sa kanyang pag-aaral ng 2017 na isang maunlad na sistema ng kaalaman naginagamit at pinawunlad ng tao batay sa mahabang interaction ito sa kanyang paligid. Ibigsagihin ito ang mga kaalaman na ating, nabahagi ng ating pangaraw-araw nakaranasan at kultura. Masasabi natin na ang isang katutubong kaalaman ay pikuliar na tatangi o unique sa isang puuk. Ito rin ay sumasalamin o refleksyon ng kanyang mahabang kasaysayan interaction at karanasan sa isang tiyak na lugar. Kaya naman, masasabi natin na para makita natin ng higit ko ano yung kahalagahan na ugnayan ng wika at kultura. Isa alang-alang natin kung paano ito nagmamanifest sa kanilang katutubong kaalaman. Sa isang pag-aaral ni Fajas na lumitao sa tisimilia ng UP Bagyo ng 2019, pinakitaro ito na may mga lugar sa ifugaw na may mga katutubong pangalan hunit nagpapakitarin ng katutubong kaalaman at malawak na paman ng intelectual. Ibigsagihin, hindi lamang ito ibinigay para lamang pangalan, meron ito mga isina sa alang-alang na mga geologic configuration. Isang halimbawa, isang lugar sa lalawigan ng ifugaw ang hulungan o hulungan na galing sa salitang ugat ng ifugaw na hulung ng ibig sabihin ito move upstream. Meron di silang isang lugar na mabungog na galing ito sa isang salitang ugat na literal na nangang hulugang rumaragas ang tubig. Ang bangaan ay pangalan din ang isang lugar doon na pinagpapakitan ng tulad bangang katangian na maring uugnai sa terrain configuration na siyang kolektor na mga debris o labi mula sa isang mas mataas na lugar na bumagsak na sapaguhon ng lupa. Anong ipinapakitan ng ganitong pag-aaral ni Fajas? Ito ang kanyang ginamit, ang katutubong kaalaman na yun ang kanyang ginamit para malaman kung aling sa mga lugar sa ifugaw ang prone o kaya ay may risk ng landslide at soil erosion. Pinakita sa kanyang pag-aaral na malaki ang magagampanan nito ng katutubong kaalaman at pag-ugnayan ng wikat, kultura sa mga tagapamahala sa goberno para may isalang alang ang isang long term na pagpaplano para sa kaligtasan ng kanyang mga mamamayan. Ano pat, hindi lamang kumikilos ang goberno kapag panohon na ng kalamidad. Tunay kong gaya yun na ang wika ang daluyan ng kultura at nang pagsasa kultura bilang pag city kaysalazar. Walang wikang mabubuhay kung hindi ito nakapanig sa kultura ng lipunan at walang kulturan mananatili o tatagal sa ala-ala kung hindi ito may papahayag sa wika ng mga mamamayan. Dag-dag pa ni Petras. Pinapakita nito na kaakibat, kakambal ng kultura ang isang wika at kapag na mamatay ang isang wika unti-unti ring na mamatay ang kanyang kultura at kanyang sariling edentidad. Paano natin ito maobservahan sa kasalukuyang kultura ng mga makabagong Filipino? Dulot ng ating pangmatagalang pakikipagugnayan at ganyun din ang colonisasyon ng mga dayuhan sa ating bansa. Tunay ng maraming mga influenza ang nakadagdag sa ating wika at kultura. Marami tayong mga termino katulad ng mga salitang hiram sa mga Espanol, mga Amerikano at mga haponis na patunay na hindi lamang tayo sinasakop sa geographicong termino o aspekto kung di sinasakop din tayo nito sa wika at kultura. Ano pat kung hindi tayo magiging maingat, maari natin may isa panganib na mawala ang ating minanang kultura kasabay ng paggamatay ng isang tiyak na wika. Kung gayaon, paano natin masasabi ngayon na ang Filipino ayon sa Constitution ng 1987, Art. 14, Section 6, ay masasabi na sumasa-lamin sa multicultural nakatangian ng Pilipinas? Masasabi ba natin na ito ay sumasa-lamin talaga sa isang daan at 83 mga wika sa Pilipinas? Sa katunayan, halatibo ang pagbabatayan natin dito. Kasi sa ilang pagkakataon, numihiral pa rin ang Tagalog centric na pagtengin kapag sinabi natin Filipino ang wikampambansa, na nagiging dahilan para magkaroon ng limitasyon ang pagiging multilingual at multicultural na perspektiva sa pagtengin nito. Kung gayaon, bago natin pagtalunan o magkaroon ng mahabang discussion sa paggamit na mayksing nang o kaya mahabang nang, pandaan natin kung ano ang tunay na gamit ng wika. Ang wika ay mahalagang instrumento sa komunikasyon, lalong-lalong na sa isang multilingual nabansa. Kung ito ay nakagaganap sa kanyang function o gampanin na mapagugnai ang iba't ibang mga ethno-linguisticong groupo sa Pilipinas, ibig sabihin na nanatiling matagumpay at buhay ang wikang iyon. Hindi natin dapat kinokontrol ang pagiging dynamicon nito o iniimpos sa iba kung ano ang maaring prescribe na, kung iti hindi naman bahagi ng kultura o karanasan ng iba. Ano ang ipinapahewatig nito? Hindi kina kailangan mawala ang ating wikang katutubo ang ating mother tongue, ikanga kung susunod tayo sa isang wikang pambansa o sa pamantayan ng isang wikang pambansa. Makakatulong pa nga ito dahil habang nililinang natin ang ating sariling wika, habang pinagayaman natin ang ating sariling kultura, nakadaragdag tayo sa pagpapatuloy ng paguswag ng Filipino Bilang Wikang Pambansa.