 Kermis van Valklandjes Dit is een liepenvoxtopname. Alle liepenvoxtopnamen zijn vrij van natuurrechten. Voor meer informatie of meer aan te melden als vrijwilliger, ga naar liepenvoxt.org. Opname door Anna Simon. Valklandjes door Herman Heiermans. Kermis In je jeugd was een Kermis een zo groot, een zo sterk, een zo machtig wonderding. Een zo vreemde, beangstigende vreugde. Een reeks van zulke verschijdende, verrassende, toefgeestige en weer fantasieoverdonderende sensaties. Dat je later, op een dag van wat de mensen Rijperleven noemen, nauwelijks je vorige geneugden onder woorden kunt, nee, laat ons zeggen durft brengen. Want op die dag, schijnbaar plotseling wakker om je heen kijkend, zie je grijze haren aan de slapen van de vriend met die je ergens geknikkerd hebt op een stoep en die je als meisje gekend hebt, lijkt al zo oud, hoe zal ik het simpel uitdrukken, zo veranderd, vervormd, zo opgestaan als na een lange, afmatende ziekte. En zelf, met je buikje, langzaam verslappend doen, je goede geregelmaat, je tukjes en bezadigd overwegen, je pijn zijn over wat een heus eigen grafje met een hekje en wat lommetjes kosten kan. De dingen zijn niet te geef, toch noodzakelijk. Zelf bedaarlijk stappend de weg afwaarts met glimmende botinis en de troeble plassen vermijdend. Zelf al niet meer een staat tot een diepe kniebuiging of tot een lustig haasje over. Voel je het rare, het onhandelbare, het onvrikbare, het heese, het heftige, het dofgelatene van het moment. Ik bedoel dat bij het onverwacht weerzien van dingen die in jeugd heerlijk en volweldrig en onverwoestbaar gebloeid hebben, dingen die je grepen, heen en weer rukten, deden gloeien en heigen, dingen die nu vaalbleek en plat zijn, het uur even wil stilstaan, schaduwen over de daken kruipen, mens gelaten als in schemer grouwen, heel het stratenbeweeg schijnbaar terugdijnst als in de verschrikking van aangromend omweer. Zo pleegt de wijde afgrond tussen jeugd, jeugd en wat later komt, zich bij buitjes aan te dingen. Zo voel je de leegte, het wegge, het voor altijd verschimde, als je weer in zijn kermis ziet, een Hollandse kermis en je eerbiedig aarzlt het schone, rijke, onvergetelijke, als je jongsjaren onder beslijkte schoenen te trappen. Nee, herlees nooit een boek dat je in jeugd las, nooit Koeper, nooit Emmaar, nooit één daar goddelijke verhalen van toen, gaat stuk niet herzien, waarbij je als kind gesnikt en geschatet hebt, breek niet het glas van je herinneringen, want alles wat je later, veel later, voor de tweede maal, bouwend op het denken, zien, voelen van je kinderjaren, wil genieten, verneel je, vermorgen, verknoeien, omdat je handen te sterk en te grof zijn geworden, je hoofd te wijs, je ogen te oud. Toen, opgeen altijd met toen, toen liep je met je kameraden langs de kramen en spullen, guldig zwijgend bij het lekkers waarvoor je geen centen had, of geel hongerig voornemend, om van dat een zonder ophoudend eten als je man geworden was en vrijheid had. Toen snoept je kouwend met voorzicht getantjes te zamen van een broknooga. Toen was je bang voor de spulleman, die als een baardige duvel op de grote tromsloeg. Toen keek je afgunstig naar de jongens die schieten mochten, naar kinderen die duiten hadden voor het wasse beeldespel, naar de honden de geheimzinnigheden, achter geheimzinnige oude tapijten, in geheimzinnig halfduistig, en je draaide je laatste centen om in je zak, de goere, warme, rode cent die je nou nog voelt als je aan je jongens verlangs terugdenkt, de cent, de ene cent, de cent die je het draai in de molen of twee polka-brokken gaf, of een schijfje kokosnoot, of een tik op de kop van jut. Toen slenterde je dromend, verlangend, vuurig verlangend. Elke tent was een heerlijkheid, elk opschrift, elke schildering van een kalf met vier koppen, of van een dikke dame, of van een reus, of van een vrouw met een baard. Maar al die dingen kostten dubbeltjes, hele dubbeltjes. Het ging niet. Zachtekens schuifelde je met de menigte mee, dromend bij clowns die als razende sprongen om mensen te lokken, soezend bij de man met de lange zwarte baard, die verhaalde van wat er te zien was in een museum van ijselijkheden, gluurend door een keer bij een waarzegster, smachtend weer bij de kramen met haar zuidkerwerk, haar kokken, haar chocola. Het is uit. Het is voorgoed uit. Maar toch, ik voel een rancune, zoals veel kinderen zullen gevoelen op mijn oude dag. Niet de rancune om het geen verloren ging, niet een spijt over wat heen is, maar een vrok over het zwijgen de oude mensen, als kinderen schaterlachend plezier hebben op een kermis, als kinderen groot dromend verlangen naar een kermis, als kinderen hunkerend uitzien naar een kermis, de kermis van genot, begeerlijkheden, vrolijkheid. Ik geloof zeer oprecht dat wanneer een vader of een moedig met een kind een kermis bezoekt, en het kind stijft in zijn fantasie van kermis genuchten, in zijn uitgelatenheid over de grima's van makende klauwen, in zijn dolle pret als de dreimolen een goede vaart heeft, leeuwen en paarden en schuiten hopelen, in zijn opgewonenheid na de vertoning van de man die in de leeuwenkooi gaat en tijgers door hoepels laat springen, in zijn bewondering van kermisreizigers kinderen die ook mee mogen doen, ook duikelen, ook op het circuspaard rijden, in zijn hele naieve vreugde bij het kermisgaraas, kermisgewool, kermisfestijn, dat zulke ouder, tegoedertrouw, toch onadenkend, zijn kind bederft, zijn kind belicht. Misschien ben ik zwaar op de hand, deug ik niet voor opvoetkundigen, en is het mogelijk voortreffelijk dat ik geen directe wenken heb uit te delen. Een kermis lijkt mij tans een bizar monstig, een hideus beest met een zoet sapig lachend en met een afzichtelijk ziek gelaat, het eerste voor de pretmakers, tweede voor de pretverschaffenden. Ongetwijfeld is het zoet sapig lachend aangezicht het meest bekend, het liefst beschreven door heren humoristen. Tij met een dikje quasi tragiek, tij met wat heuse sentimentaliteit. Gevegist u, nuchtre lectuurklant, zo ga mij als pessimist of als cinist ziet. Waarlijk, daar zullen weinigen zoveel energieke levensveugde bezitten als de giegelende zaterdagavond koudig. Wat niet wegneemt, dat een kermis een bizar, lelijk, gemeen, lafhartig monstig is. Een monstig dat zijn muil en zijn knouwende tanden onder een rommelzoof lachen, draaiorgels, wimpels, lichten, verbergt. Een monstig dat staat te grijnsen, te sarren, te moorden bij triangel en fluit, bij schaterlag en vreugdegiel. Om te beginnen, een draaimolen, is een beul, een kwaadaardige, liddelijke beul. Ik heb hem zien draaien na tientallen jaren en voor het eerst. Wat ik vroeger zag tollen, bewegen, flonkeren, met gehuip van houten paarden en gevloep van houten leuen. Wat ik vroeger zag wendelen, met zaadtans gegrennik van spiralenen lichten, lichtketsende louvers, lichtsprankelende kralen. Wat vroeger vloog en bewoog en jolde en kreelde en voorbij raaste. Was een absurd fantasieding. Was het bemiddelijk, opwekkend, poeslieve gepreekgelaad van het monstig, dat grollend en dik lachend en diep hohoend van pret, achter elk paard, elke leeuw, in elke glansbundel van louvers en pailletten te kijkwam. Een draaimolen is een beul, een beul voor de orgeldraaig, die van smiddags tot snachts, ik durf de uren niet tellen, de slinger draait, draait, draait, dan met die, dan met de andere hand. Draait dat zijn bezweet witgelaad vreenderlijk bleekt door de lappen en wimpels en vlaggen. Al een zeerbleek, zeer macabre gelaat met puilende jukken en omrande, dofgittende ogen. Draait achter zijn sreeuwend, krijzend, bulderend orgel. Draait uren en urenlang in de kleine stof geruimte waaromheen de vloer draait, draait, de vloer met zijn paarden en leeuwen en schuitjes en bakjes. Een draaimolen is een beul, een beul voor mensen die centen ophalen. U weet, nuchteren, dat die doorgaans een koff bewonen, met die koff van de ene kermis naar de andere trekken, zelf de draaimolen opbouwen, zelf de gantse dag, de gantse avond, de gantse nacht tussen de draaiende paarden en leeuwen bewegen om de hete centen op te halen. Warm eten doen ze niet, meestal zelfs geen aardappel. Ze draaien de dag, de avond, de nacht, slikken haastig wat brood, wat lauwe koffie, draaien, draaien. Zavonds zien ze uit geel bleek, bestoven, vreselijk bestoven, de haren verwaait. Snacht slapen ze in de molen, in het klein opskuurd deel waarvoor de orgelman staat te draaien, in het binnendeel dat bedekt is door afhangende tapijten en lappen. Ze slapen op de keien en om zich te been te houden bij al die vermoeienis, bij dat gedraai, dat spectakel van het orgel, dat gegeel en geschreel, zij punten ze ook wel je never. Werkelijk, geheelonthouders vinden hier een terrein voor braven woorden en stroorpilletten en bibles. Een draaimolen is een beul, een beul voor het paard. Heel kleine draaimolen worden ook wel gedraaid door een man die duwt en heigt, maar die verdwijnen. Jammer voor het schildrachtige, Dezo Piedresk. Nu trekt een paard, misschien dat de marteling van zulk een dier meer het gevoel kwetst dan de bezigheden van Orgelman en Centenophalers. Smaak aan verschillen en dierenbeschermers zijn lang niet verwerkelijk te edelen. Een paard in een draaimolen wordt zo verfeind, zo beestig mishandeld, dat je er verlegen van af ziet, de kwelling te preciseren. Mijn lieve Christenhemel, waarom stellen ze in de gevangenpoort, in Den Haag, het druppeltje dat dagenlang tik, tik, tik, tik op de schede van de gevotterde tik, tik, tik kletst, eerst zachtjes, dan als een donderslag. Waarom stellen ze zulk een bijna panaal ding als een marteling voor? Behoeft iets dermate petitrigs geexposeerd te worden? Zullen de na ons komen een museum kunnen aanleggen, groot genoeg om onze doodsvolteringen, de volteringen die wij beschaafde, ontwikkelde lieden, andere mensen en beesten opleggen, in waarheid uit te stallen. O, excuseert het, er haalt en vervelend ziekelijk stopwoord. Als je zo'n paard ziet lopen in het klein kringetje, gebonden in het koper gareel, zo'n paard dat niet trapt, niet slaat, geen kuren verkoopt, zo'n paard dat trouw elk gedeelte van een minuut op de hoogte van de orgelman is. Zo'n paard dat trekt en sukkelt en langzaam draagt, zo'n paard met zijn onzichtbare in het hoofdstel verstopte ogen. Zo'n paard dat het geheel en gegool der mensen hoort, het geschetteren gebrul van het orgel, zo'n paard dat de stofwarreling het snuift, niet stil kan staan om te eten, niet ophout om te drinken, dat enkel draait, draait, draait, goedig, berustend. Het is gruwelijk, dus om bij te duizeren, de orgelman, de centenophalers, het paard. Doe je keus, lieve lezer, beklaag naar je lusten en sentimenten, de slachtoffers van de beel, de beel die ze voet onderhoudt, de beel die op een kermis vooral moet bezoeken, niet moet voorbij lopen met de malle gedachten, nee, ik ga er niet in, want het paard en de mensen, of de mensen en het paard, hebben er zo hard. Dat bedoelde ik niet, praven. Nee, ga met je kinders, laat ze draaien, lachen, wijzen de orgelman, de mensen, het paard, met een eminent populaire toespraatje als dit, opdat hun fantasie niet verkankerd blijven, opdat ze iets begrijpen van het kermismonster, de draaimolen beel, opdat ze niet in later jaren ruw en benoud en plotseling de ellende ondergaan van tere herinneringen die te modder geraakten. De grote tent met de clowns, de muzikanten, het spullenvolk, de wafelbakkers, de waarzechter, de schiettent, laat niks van die dingen vleuren opnieuw, tenzijen, volwassen van lichaam en hoofd, blieft typisch en leuk en komisch te noemen wat een ander hondsmisrable vindt. Als een axioma zou je kunnen stellen dat er nooit iets typisch is aan zwervers, zoegers, vervallenden, kermisch gasten en dergelijken. Maar de meest slappenwerkelijkheid schijnt dagelijks, lach, schudden buikend, het tegenovergestalde te betogen. Daag om een invoudig voorbeeld te nemen, schilders, schrijvers, beeldhouwers, bij voorkeur armo en gebrek, als geliefkoosten typische gevallen besmullen. Waar zou een schildig z'n modellen vinden? U weet alweer wel, die lekkere, smerige, baardige, vervallen doorzakte modellen. Als ellende het werk staakte, niet langer typen produceerde. Achteravonds was er grote voorstelling, na de matinée. De muzikanten, vier safraangeelen, verslapte blaasdoodels, afgedankte Duitse militairen met gele snorren en nieuwe uniformpetten, bliezen op haar koperinstrumenten. De kleine trom sloeg de slangenmens. Een verlepte stakkig deed niet alles meer kon, stijf was geworden, de stijf voor de grotere caféconcert. Later in de tent zag ik hem werken, het oppen lichaam vringen. De benen gingen nog wel over de nek heen, de armen deed het ook nog, maar de rug boog niet meer lenig, verdraaide het om dat te verrichten, wat tegenwoordig je weinigst geblazeerd publiek van een slangenmens te vergen heeft. Die man, die oude, met zijn straffe gelaatsrimpels, het magher botten lichaam verwarmt in een geel demietje, waaronder de tricopenen typisch spichten, sloeg de kleine trom. De grote, de trom met het gapert bekken, met door een bleke jonge keelig beukt, ging clown, maar een ridder. Ja, op het gevaar af, sentimenteel te worden. Waarmond, fidelen lezig, de schutting, die uw sentiment van het meinigheid. Moet ik een ogenblikker op los kouten. Staand en de mensen menigde, die als één lichaam kluit, met vele vaalroodbeschene gelaten voor het licht gehad wachten en dronk, zag ik de armen van de bleke jonge keelig in het ridderkostum meer dan een halfuur trommelen en beuken. De grote trom overdonderde de rode hoofden, de zware lijven, de hele walmende, rookende markt. Toen stroomden we binnen. De vier muzikanten kwamen op de bank voor het toneeltje, het Doek Rees, en als tweede nummer kregen we de bleke jonge keelig, die vlug zijn ridderkostum had afgestroopt, nu een stoelenpyramide uitvoerden. Dat wil zeggen, de ene stoel zette die op de andere, en dan telkens er boven, maakte die in hoogstand, zag je spevend. Want eerst een halfuur trommelen, dan hoogstanden maken, is nog gezond, nog gemakkelijk. Toen de stoelen erg hoog werden, kwam er een jonge vrouw bij, om ze aan te geven. Een knappe jonge vrouw, zijn vrouw, in trikot. Die knipperde niet eens met haar ogen, toen de voeten van haar bevende, hoogstandenmakende man in de bovenste vriezen haakten. Ze keek stijf omhoog, gewend aan de aarzelingen van doodvallen of kneuzen. Een lied, als een toetje, ernaakte trikotbenen door de kerels in de tent belodderen. Na een mopje muziek van de vierst afvraag gele tanige muzikanten, kreeg je de bleke jonge kerel weer, nou als clown met een ander tezaam. Ze smeten en sloegen elkaar dat de mensen achter in de tent, de kwartjes mensen, gierden van het lachen. Eénorm succes. Toen trat das lange mens met zijn verhaavend niet meer willend lichaam op. Toen voor de derde maal, de bleke jonge kerel, nou met zijn vrouw, zij liep heel dunnetjes, heel slecht, over een slappeizerdraad. Het ene eind was aan een paal bevestigd, het andere hield hij in zijn mond. Boven, op een stalage, hield hij het leren handvat in zijn tanden geklemd, maakte er weer hoogstanden bij. Zij liep en stapte over het draad. Hij, lachend, met gezollen haastbastende halsaders, gezollen aders in het voorhoofd, achteruit geschurkt lichaam, hield het handvat in zijn, excuseernobelenlezer, in zijn bek, als een dier dat iets grijpt, als een voxteller die erop gedresseerd is. Zijn kleur werd bleekig, zijn aderen zullen als blauwe, siddrende adders, zijn ogen peulden, zijn kin beefde, zijn haren trilden. Er was natuurlijk applaus, of schoon je die dingen, en vrouwenbenen, in grotere inrichtingen, beter ziet. En bijna lijkt het mal, zo'n stukje vermaak, zo'n onnozelbrockarmusement, waarom we alle gewend zijn, en dat er goed variëteitenreporter nauwelijks vermelden zou, als iets bijzonders te beschrijven. Ik geef het ook niet als recensie, nog als staaltje van hoe je een nummer kunt uitspinnen. Ik wilde alleen zeggen dat de bleke jonge keel nog een paar mal optrad in andere pakjes, tot hij aan het slot medentoneel speelde in een klein melodrama, als ridder. De voorstelling was afgelopen. Tien minuten later begon een tweede voorstelling. Zag ik hem opnieuw bij de grote trom, roffelend, beukend, en de hele roodbekopte, woelende, kolkende, dringende menigte keek naar het spullenvolk, naar de bleke jonge ridder en de mallen kunstemaker in het demietje. Dit nu is nog niet positief sentimenteel. Het komt. Smiddags in het hotel, koffiesleurpend voor het raam, zag ik in de menigte een man en een vrouw. De man hoogte een Duitse pijp en duwde een kinderwagen. In die kinderwagen leid je natuurlijk een kindje. Toen zette ik mijn kopje koffie neer en keek zolang ik kijkend kon naar de man. De man van de stoelenpyramide, de man van de kluinerie, de man van het comediespel, de man van de grote trom, de man van het ijzerdraad, de gespannen halsaders, de uitpadende ogen, de man die de benen van de moederzijnskins mee voor centen te kijk zetten. Dat was mijn sentimentaliteit en mijn snobisme. Je moet dat volksavond zien in de tent. In de volksmenigte, overdag, met de kinderwagen, hooren ze niet thuis. Storen ze je in je kleintje, of schone toch typisch is. Achterop de markt, bij de draaimolen, had je de palingwagens en de schietkraapjes voor de jongens. Twee maal schieten voor één cent, maar stonden er wel drie via naast elkaar. Allemaal concurrenten die die jongetjes proogten te locken. Op een plank waren de schietobjecten geïtaleerd. Raak je de roos, dan ging er een deurtje open, spat een pop naar buiten, of begon een speeldoos te tinkelen. Twee maal schieten voor een cent, en veel concurrenten. Heel aardig hoe die luier naar brood komen. Snachts, of saavonds al, sluiten ze daar kraampjes, die manslengten en halfenmans diep te hebben. Ga naar bed. Onder het aanrechtblad, waar de jongens daar centen neertellen, om te mogen schieten, slapen ze op een stroozak op de kei in. Als je tegen het zeldje trapt, raak je ze. Daar sneurken ze, zonder middageten, met ongelukken geduiden in de zak. Nee, lieve lezig. Titeltjes. Ook heb ik zeer sterk in mijn memorie een cameel. Dat was in het hippodroom. Een hippodroom is een warme gelegenheid, met een kleine arena, veel licht, veel stoomdraai-orgel geweld. Veel montere kermenschangers, veel stof, veel gegeel. Het sterk potig stoomdraai-orgel met bewegende, houten, spelende klantjes doorbulderde de tent. Er sokken tien, twaalf paarden op de rauwe maat van muziek, die walzen, deunen, marssen krijsten. Saavonds zes uur begonnen zag je uit de tentspit rookstijgen, met het vuur aangelegd voor het orgel. Halfzeven sneerpte de stoomvluid. Duurde tot zolang er bezoekers waren. Snachts in je hotel lij je wakker gehouden door de bulderende, zahende muziekdeunen. Even kijken, over half vier. Je probeerde te tukken, zag de paarden, de rondtollende, rondsukkende paarden, met een lachende, lolende mensen. De starlichtende elektrische melkballen. En de cameel. Dien vergat ik. Als het stoomdraai-orgel begon te razen, liep de cameel langzij de paarden, draagend zijn twee burger je vrouwen, zijn angstig gillende je vrouwen, zijn julmakende heren. Van z'avond zes tot snachts vier. Ongerekend de middagritjes als het druk was. Liep de cameel, stappend als in een droom. De hals gekrompt, de kop in tanking vooruit. De ogen mat glazig, de bovenlip vagisch mummelend als een oude oude je vrouw die wat gaat zeggen. Stupide dat je bij zoveel wisselend, aangolvend, haastig levensbeweeg, de kop van een cameel onthoudt. De kop van een sukkelcameel, die zijn tien uurtjes lang burger je vrouwen draagt. Kringetje uit, kringetje in, bij het geweld van een stoomdraai-orgel. Kringetje uit, kringetje in, en het geheel van kermismensen. Kringetje uit, kringetje in. Zou, vraag ik, een cameel waanzinnig kunnen worden? Solide waanzinnig? In het koffiehuis was het eivool. Daar zaten de lieden te eten, te drinken, na midden nacht. Hollanders eten na midden nacht als ze feesten. Je zag de krokjes, de konjakjes, de biertjes, de harde eieren, de zwarte biefstukken, de broodjes met vlees en ham in de rookwalmen heenschemeren. De stemmen wadelden in feestpret, galmend, schreeuwig, schor. Klonk plots als een klacht het kuchend gepink van een gitaar en de schelvalse stem van een vrouw. Twaar naar drie met een man. De man greep in snaren. De vrouwen zongen tam in het geroesd haar stemmen en borden en vorken en glazen. Twee schenen op, hoorden je niet. Waarom bleek en vermoeid? En zongen met hoesten en schapen. Onder hoofden hadden ze doeken. De ogen keken de walmende zaal door. De zaal divaalde met spiegels als blauwwette lappen. Drenste alleen de schelvalse stem van de oudste, zoetelijk getrilder gitaar. Zeelden er één uit publiek. Ruk uit met het lamme gejenk. Maar moe en versufd, als het paard in de molen, als de kameel uit het tent, gingen ze voort. De gelaten verwit, de ogen verdoft, de stemmen verscheurd, tot ene herhanden ophield en centen hier en daar werden toegesmeten. Je kunt het niet deugdelijk, nog literair schetsen voor alle t-tafels. Geef het te doen om gaaf en compleet de man te tekenen, de man van de waarzegster stent. Dat gaat niet zo vluchtig. Als je ontbeet, zag je hem voor het hotel bezig, aanroepend boeren en boerinnen, ga je hem zinnig vluisterend, lockend, vlijend. Als je het smakelijk tweede ontbijt gebruikte, zag je zijn harde uilenspiegelkop met de verwaarde voorharen in de menigte. Als je dinerde, zag je hem speeden, zoeken, praten, roepen, beweren. En z'avonds, grauw en vuil, in het lichterkopend petroleumlamp, zag je hem, z'n arm leggend door de arm van een boer, ernstig redaneren met een dienstmijd. Lopend, vrat is een droge boterham. En z'n nachts sliep je bij de waarzegster in de tent op de keiën. Die mensen hebben geen veldbedden, geen piknikgereedschap. Der waarzeggers dromen, dromen ze in een tochtig zijdenhok en trek aan zo voort van de ene kermis naar de andere, van hirevén naar leeuwarden, van leeuwarden naar leiden, van leiden naar Utrecht. Dan schieten we bedelende kinderen te binnen, kinderen met marmotten, kinderen die center verdienen omdat de ruggegraad zo gebroken is dat ze op kikkers gelijken. En meisjes van zes, zeven jaar, z'n nachts lichtjes zingend voor mensen die wafelen en benjes eten. En de zwangere vrouw, die niet zingt, niet praat, alleen de hand uitsteekt in de schelheid van lampen en licht. En de straatkunstemakers, zo pittoresk op een stuk oude tapijt, op de keiën. En het eentonige tik ter elektriseermachines. En het andere, hete, angste, groep, gekijk over geen klant te komen om zich te laten fotograferen, of om stukjes gekookte pens te kopen, of om zuur te prikken, of om het hoofd van Joe Chamberlain te zien. Tussen deze thai-hard werkende zich uitslovende op een beetje negotiedrijvende, van droogbrood, levende, opstenen slaapende mensen, beweegt zich ter kinderuitgelatenheid, en het grote mens en plezier. Het is niet helemaal in orde, verdelen. Althans, het is geen voorkomend pret, of schone typies is. Einde van Kermis. De Pijp van Valklandjes Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opname zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Bart De Leeuw Valklandjes door Herman Heijermans De Pijp We hadden over ziekelijke hardnekkigheid gesproken. Over het verval van karakter, dat van brede frisheid tot gruttige stijfkoppigheid verwoord, toen Hans zijn baard bestrijkend het woord nam. Ja, zei hij, het is tegenwoordig een mogelig doem met wilskart, energie en hoe de dingen meer heeten. In plaats van karakter krijg je een uiterlijke parodie, boter en macarine, koekhoek en zang. Vroeger werd de energie in een mens tot een daad. Vroeger was het gebaar dik was verrassend en in harmonie met de koele ruigheid van een periode. Vandaar concentreren ze er potentieel op beuzozakjes. Zie je mensen er leven vergallen door quasi-wilskracht of quasi-gewichtigheden. Zie je groteske wilsverspilling aan onthouding van dit of dat. Zie je mensen begraven met prachtig humanitere stokpaartjes. Ja, ja, vroeger was een karakter een karakter. En tans, mijn vrienden, is het overvoldoende als je peutrig je nek weiger te buigen voor een bagatell, voor een krentrigheid, een chimere. Of je hardtoont of geen hard, warmte of kilheid, het is bijzaak. Onze tijd is zo gelarderd van onbenulligheid dat een man die in grofheid, onnozoheid of stormiteit goed voorhoudt, consequent voorhoudt, met waardigheid voorhoudt, al ligt het denkbeeld verwekt dat hij karakter heeft, dat er iets autromeins in hem zit. Ik heb eens een man en een vrouw gekend. Ze hadden een half dozen kinderen en die spraken een jaar lang niet met elkaar in hetzelfde huis, want de vrouw had de man beledigd of omgekeerd en nu toonen ze allebei wat hun zotwilletjes er bezaten. De familiespak van karakter. Ik heb een z'n vriend naar Indië zie vertrekken, zonder het meisje waarvan hij hield gedacht te zeggen, om een nonsense, om een kibbalerij. In elk geval, hij heeft karakter getoond, zei-ie ze allemaal. En zo regent het om je heen van klein, minder waardige doel. Dat er schijn heeft iets te zijn, maar in de ware eerlijke grond gruwelijk mal, benauwend, harteloos, meelijwekkend is, vooral als er kostelijke kinderen mee gemoed zijn. Mag ik jullie een voorbeeld vertellen? Bedat er dat je al klaar was, spotten wij, je inleiding is zo lang ademig. Hans glimlachtte, ik had mijn inleiding drie mal langer willen maken, zei hij, want de meeste mensen met karakter horen die dingen te weinig, bedot als ze woorden, door hun omgeving. Terzake, riepen wij, ongeduldig. Goed goed, zuster Hans, kwam met de deurenhuis. Bevader en mijn oom waren zo twee mannen van karakter, twee die meenden dat de aarde een schommeling minder zou maken als ze een streepje toegraven, twee moderne peutrighedenvreeters. Het begrip IJssevreeter is vereeld. Oom was uiterlijk een geweldenaar, driftig, gauwklaar met een onvertogen woord. Vader was uiterlijk kalm, en die zijn drift opvrat. Bleek werd, maar zichzelf de verspak. Als er vanmeding verschilde, en vader in de kontamine bleef, was de finale meestal zo dat oom bloedrood werd, met zijn vuiste tafel bewijkte, en vader, bleek met een bitsrewoordende neus, begon te zwijgen. Ik als jongen was banger voor vaders bleekheid te zwijgen, dan voor ooms bol geweld, want ooms drift stoof als een zeepel. Even ontstuimer als hij het dispute uitlockte, even goeder gestakken zijn hand uit om er een in te aan te maken. Vader kon dat niet, die vrockte daar. Die moest eerst de boel van binnen laten afkoelen. Die had een ander soort drift dan oom, een gevaarlijker, schijnbaar makkelijk te bedwingen op vliegendheid. Oom Jan bleef even wel de driftkop van de familie. Vader, de verstandige, die questie wist te voorkomen. Oom Jan, die op gemobileerde kamers woonde, verhuisde om de drie maanden. Overal kreeg hij mot, mot met de huisjevrouwen, mot met de buren op andere kamers. En om de havenklap in twist gesprekken, als hij iets stevigs beweerde, als hij van iets zeker was en tegengesproken werd, vergruizelde die de goudse pijp in zijn hand. Dat moet heel mooi geweest zijn. Je begrijpt ik vertel na, het was voor mijn tijd. Allermooist. In die dagen bestond nog de gezellige huiselijke gewoonten van een rikje met goudse pijpen. Ook al verdwenen. Degenwoordig mag je dat niet meer. Gaan we onder in mondtol en in allemaal prestatieuse bandiertjes. Hans, waarschuwden wij, bang voor een tweede tirade. Pardon, glimlachte Hans hoffelijk. Je hebt gelijk meer in te houden. Wat in de goed vat is, verzuurt niet. Ze rookte de lange gouwennaars in die dagen. Elke vriend, elke vriend die regelmatig op bezoek kwam, had zijn eigen pijp. Een pijp waarop hij met potlood of inkt zijn naam zette. Op studentenkamers zie je het nog wel. Afschoon ook dat en daar uitsterft. Om brak niet alleen zijn eigen pijpen, als hij argumenteerde als hij driftig werd. Om brak honderd en eenmaal de pijpen van zijn broer en zijn vrienden. Want het brozegoedje kon minder goed tegen ooms twee en drie maandelijkse verhuizingen. Jan zijn mijn vader, dan op zo'n nieuwe kamer. Jan, ik zie bepijp niet. Je pijp leidt in huzzelementen door de verhuizing, antwoorde om. Dan teken de vader op het nieuwe pijpselinitiaal. Je, Johan. En meestal zette die er één of andere spruik op. En zo'n pijp hield het al mogelijk een paar maanden vol. Mogelijk, want als Om een gezellige driftpij had, en z'n hand de tafel betogen draakte, sneerde het pijpen. Nu pijzen jullie misschien enwaarlijk dat de twee broers het niet met elkaar konden vinden. Mis hoor, de uiterlijk driftige en de innerlijk driftige ideeën dik zonder mekaar, waren volkomen trouwen, toegenegen kameraden. De passeerde geen avond of ze hockte met de wederzijdse vrienden, dronkende glasbier, rookte pijpen tot de kamer een londense mist werd. En skreeg vader een kwadaardige koude pakker, een bronchitis met beginnende pneumonie. Om Jan ging in geen weken naar bed. In de alko van vader, ik spreek nog altijd in een vergeleden ongetrouwde tijd, had hij een matras op de grond gelegd. Daar leid hij als een trouwen hond op z'n broer te passen, bij het minstig geluid was hij wakker. Al de vader in z'n ziekte nog zo krimmig en lastig, Om Jan koude op z'n binnenwang, van drift geen spoor. Op een crisisnacht, toen de temperatuur bij vader zorgwekkend was, ging Om Jan achter de deur op de vloermat zitten grienen, in z'n hemmetje, met z'n blote voeten op de tegels van de gang. Hij was een lammetje in die dagen en brokte niet, geen pijp kwam in z'n hoofd. Als Johan voor z'n bos die roken mag, zei hij, wil ik hem niet treiteren door het wel te doen. Eerst, toen vader helemaal genezer was, dampte niet z'n driftig, in hoeveel leden als hij duidelig werd. Om, scheen alleen gezond te zijn, als hij vrijelijk rode driftkoppen krijgen kon en gauwen naanspreken. De twee broers die het zo best met elkaar konden vinden, die me kandeshebbelijkheden kenden, werden op een dag twee van die pietrigheedenvreeters, waarover ik het er straks had. Cherche la femme. Als twee oude vrienden van elkaar vervreemden, zit er meestal een wijvje tussen. Een wijvje dat de vriend niet zetten kan. Lukt het bij uitzondering, blijf je de vrienden vrienden, dan is het eruitstel van executie, wat het pleegte gebeuren, dat de loslopende vriend het tochte het voorbeeld vocht, en dan leert de ondervinding dat de twee wijfjes bij oogopslag bekaars interieurtje analyseren. Je zal op een scheurkalender het botter kunnen griffen, vriendschap hangt aan het zijde draadje vrouw. Hans maanden wij. Dank je, neeg hij. Ik wijde menig een meinig huis. Nu, vader verloopt zich, met zijn eerste vrouw. Ik ben uit de tweede huurlijk. Uit waren de zittjes. Doorgaans ga je met je meisje niet avond en avond op een kamer, waar ze aan het grankomitee goudse pijpen smullen. Omjan had er smoor in. De eerste vrouw van vader beviel hem helemaal niet. De gezicht stond hem niet aan. De manier van lopen stond hem niet aan. Het ruis van de rockers, was-ie zij, stond hem niet aan. Omgekeerd vond het meisje de broei van de jongen ongeswanjeerd. Ruw. Driftig. Toen deed Omjan een dromheid. Hij bemoeide zich met het geval. Hij kreeg de kaos op zijn kop en terecht. De natuur, die voor volgende generaties belang heeft, de natuur smelt lustig van geweldige bezwaarden en bedenkingen van pa, ma, broer, vriend. De natuur is een materie schalk en de mensen zijn belagen. Omjan brak de avond ter laatste ruzie drie of vier pijpen. Schot met vader voor een aap, een kwajonge, wat die duizend maag gedaan had, maar het geen nuvader kwetste. Vader, als van oud kalm bleek Driftig, leid zijn pijp met de letterieën neer en drijgde als Omjan zijn scheldwoorde, die terugdam dat het uit was, voorgoed uit. Omjan, Driftiger, zij of schilden, dat niet alleen vader een kwajonge, maar het meisje met de ruisende rocken een kwajemijd was. Dat laatste deed de deur dicht, want alweer een motto voor scheurkalenderdebiet, het is genoegelijker duizend mannen dan één vrouw te honen. Vader ging uiterlijk kalm heen, zag zijn broed na die avond in geen tien jaar terug. In geen tien jaar herhaalden wij? Nee, in geen tien jaar. De een wou voor de ander niet buigen. Ze hadden allebei een klapbeet van de grote, bezeten molen, bekend als de Betis human, waarvan de molen naar hun zuuren klaun, met een potzierlijk stijverdnek en de bewegen de windkracht, eidelheid, egoïsme op de telengetraptheid en temperamentopstelig water is. Wilde Omjan toenaderen, dan bleef hij halfwege gesteken. Eens in een koffiehuis ging-ie op het tafeltje af waar hun vader en zijn eerste vrouw zater, maar bang voor uitbundigheid in het bijzijn van kelders en habituees, draaide-ie dichtbij, bruskom. Eens geef-ie een brief. Vader antwoorden niet, omdat er in die brief iets stond dat voor twee uitdagingen vatbaar was. En hoe meri de brief las en herlas, hoe meri achter de woorden zocht. Een broer die jouw beledigd heeft, die je vrouw beledigd heeft, die op je trouwdag uit de stad is gegaan, zo'n broer moet niet schrijven, moet geen zwacht op wit geven, die loopt dus aan, die maakt het mondeling goed. Omjan en vader vervreemden met de jaren geheel. Mensen die mekaar in geen vijf, in geen tien jaar ontmoeten, weten al het end niks meer van mekaar. De een voor dit lijntje, de ander dat. Het gebeurt niet over toller dat twee van zulke lijntjes in eenzelfde harmonisch zieligebiedje evenweiligen. Ontmoet mij in z'n vriend die tien jaar in Indië geweest is. Als de whisky en soda je niet herenigd, doet het geest stille kracht. Haalans, waarschulden we weder. Merci, vervolgde hij, merci. Tien jaar zagen ze elkaar niet of hadden te vallen iets anders te observeren als ze ook anders passeerden. Ja, vader wist zelfs niet waarom Jan woon. Trouw aan zijn gewoonte had hij viermaal in het jaar, minstens andere kamers, toen zijn eerste vrouw stierf. Om Jan las als een vreemde doodbericht in de kant. Twee dagen aanzonden die nog, ofwel wou je niet in het huis komen waar de gestorvenen lag. Op het kerkhof, bij het open graf, gaven ze elkaar de eerste hand sinds tien lange, in stomme ruzie verdane jaren. Gesproken werd er geen woord. Om Jan er zijn niks, vader zijn niks. Elk woord bij zo gelegenheid is te veel. Vader, snikkend, stapte in de koets. Om Jan ging te voet, terug van het kerkhof. Bij z'avonds, toen vader het in zijn leeghuis niet kon uithouden, toen hij de hand van Om Jan nog voelde, heeft hij me wel teamaal verteld, toen hem in een rijtaag, vroeg Jan vrienden van Jan het adres van zijn kamers. Dolle, dat zoiets gebeuren kan. Kan net naar jou willen komen, zei Om Jan, boven aan de trap. In het donkere gangertje drukte ze elkaar nog eens en nog eens de hand. Toen begon Om Jan, die grijs was geworden, als een bier op padier te lopen en zij. We zijn twee vleeghuis geweest, Johan. Dat zijn we, zijn vader. Als ik er eerder van geweten had, gromde Om Jan, met een driftgebaar van zijn hand, dat zijn pijpteen breken, had ik me vroeger bij je thuis gezien. Had ze erg gelegen? Gelukkig niet, zeer vader, en om het gesprek een andere wending te geven, het praten over de doden moest vol Jan pijnlijk en hinderlijk zijn, spaki moeilijk glimlachend. Je breekt ze nog altijd, Jan? Ja, zei Om Jan, stug. Geef mij er ook een, als van ouds, zeer vader. Toen zei Om Jan iets dat vader met grote ogen deed kijken. Met een eivoude gebaar wees hij naar het oude pijperekk. Daar hangt je laatste nog. Dwaas van tasting ging vader op het rekje toe, waar een vuile pijp hing met een etterier en een spruk. En met die pijp is een handen begon hij te huilen, te huilen op de grootheid van een broer, die dat tien lange jaar in leven had gehouden. Ja, aan zo'n bewijde pijp zit een prachtig brokgenegenheid, beaamde wij, einde van de pijp. Bolschandaal van falklankjes. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten, voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Michael Wolff. Falklankjes door Herman Heyermans. Bolschandaal. Net had hij een scheukje petroleum op het turf vergesiepeld en de Spaaners gestouwd toen de deur haastig beklopt weer. Ja, ja, kom, zei dit kachelgat in. Eerst moest het vuurtje aan. Het was knapjes koud nog. Leek wel voorjaar en aan de struikjes zag je waarat je het groen, maar oude mensen waren wijzer. Die liepen niet in de val. Die wisten dat vroeg uit het nest geen lengte van leven had. Die hadden meer groen zien verschalken door maartse dagen. Zijn knookwolvingers om spander het lucifest vlammetje domten voorzichtig naar het turfje onder de Spaaners. Smeeuwig, gouden de rook, grulpend zijn hand langs. Maar de wind sting op de schoorsteen of de schoorsteen was te koud. Door de asbak en de kieren van deurtje dropen de lijmige slieren die taai bleven drijven, kringelend, klevend aan het kacheltje, aan de haren van zijn rode baard, aan ze snor. Knord van praatgekou, de verfreven rode wenkbrouwen in een fronzing tezaam, z'n kuggen onwillig verslikkend, sloften die op het blauwe aanrechtje toe, nam de melk kan, spoelde er lomp schunnend na, en terwijl-ie de klink van de deur lichten, kijk-ie slaperig dagsschuw naar het kittig staal van de hemel, dat door het bovenuitje proestte en gegiegel van licht op de rode stenen schudden. Morgen, zei-ie toen de dag tegen, en ze gekerven knookwolhand hield de kan over de onderdeur. Verroest, twas de melkmeid niet, ter sting geen sterveling, wel vrolijkte om de hoek, lag van schuilende jongens. Driftig schoot-ie naar buiten, driftig zochten ze oog het kozijn, en stond-er? Nou, over de derde maal hadden ze met hortende kinderletters op het pasgeverfde hout geschreven, dit is die knoepel. De hele week, met het aankomend voorjaar, was-ie aan het verven geweest. Eerst binnen, de aanrecht, de binnenkozijnen, de was-tobben, de putts, en omdat-ie nog blauwe verf over had, en blauw bij blauw netjes onder houten sting, al hoorde het dan niet, de plank voor de bedstee. Het was een gezicht om van te smullen, zo krak als-ie het had opgeknapt. Wie er kwam, zag het blauwe aanreggie, de blauwe kozijntjes, de blauwe tobben, de blauwe putts, de blauwe bedsteeplank. Ze keken de jaloers van. Toen, net met het droge weer, had-ie het puitje onder handen genomen. Als-ie klaar was met z'n huishouden, kageltje branden, het pijpje gestopt was, de school vol was gelopen. Als door de mattenruiten van het schoolgebouw het helderstijgend ochtend gezang als een trillende jeugdgeurigel vloot, als-ie wist dat-ie drie uur rustig de tijd had, kwam-ie naar buiten op z'n tapij te sloffen en streek het schuttingje. Klodder naast klodder streek-ie glad, niet gehaast, geen dropie mossent, geen spatje spillend. Het pijpje piekte in het rode gerulvende baard, sputterwampjes ploffend tot een natte tabak geen fut meer had. Dan zo-g-ie toch, mummend en lurkend en spuwend en probeerde-ie in z'r de vlamm in te krijgen en besmakte en aarzelende rookbuilen haalde stuchttrekkend. Het schuttingje kroop op uit z'n vuil, uit z'n winterverweerdheid. Het was of de zon, het velle zomerse lichter in groef. Plank na plank werd van een lichtgroene nieuwheid. Als nou de norsen takken van het boompje erachter begonnen te botten en je, als de verf goed droog was, anders kreeg-ie smurrie, de naaien en streek-ie wit gaf, dan kon niemand het verbeteren. Dan zag-ie er wat zoenderlijk uit. Ging om 12 uur de school uit, dan bleef-ie in de deurpocht loeren, want al hing naast de schutting het bordpapierendeksel van een doos met de grimmige waarschuwing gewegfd. Al had het er duizendmaal gehangen, de jongens en meisjes van de school kon je niet vertrouwen, geen ogenblik. Het schuttingje droog te prachtig, de buitenkozijnen kregen een beurt, ook groen, en de deur ook groen. Hij nam was een tijd voor, blij als-ie was met geknutsel en pijpjes gelurk. En dat dacht dat alles kurk was, kurk zonder een regentje, haalde die deksel met de waarschuwing in. Jawel, de duvel schenen erop gewacht te hebben. Tweemaal gister, hoe die ook loerde, had één en dezelfde bengel op het nog glansend groen van het linker kozijntje dit is die knoepel geschreven. En nou in de vroeg morgen stond het er weer met snijdende krijtletters. Dit is die knoepel. De melk kan kneepje in zijn hand, alsof-ie er aan stukken wou smakken. Als-ie de jongen te pakken kreeg, deed-ie-ie me moord. De school je soms het kozijn te bekladden om hem te schimpen. Met een vaart schoof-ie de hoek om, niemand te zien, zal er natuurlijk niet gewacht. Nou, maar daar zou schandaal van komen. Nou, liet-ie er niet bij. Net kwam de bovenmeester aan de deur van de school en knikte. Morgen van schie, morgenmeester, kwaad aardig, praat kouend, de kannende ene hand, het pijpje in de andere, stak iets straatje over. Meester, er komt doodslag van. Van wat? Vroeg meester verbaast. Van schie, de nurkse, van schie, die pijpjes kloof, met niemand sprak, het teveel moeite vond te knikken, stond nu voor hem, met een verpaarste woede kop. Ik vraag, zei het mannetje, hees, wat of dat mod met die knoepel? Met de knoepel, zei de bovenmeester, niet begrijpend. Veel was hem in zijn leven gevraagd. Veel wijsheid, had-ie in het dorp gezaaid, maar zo dadelijk van een knoepel te snappen. Knarsend beet van schie op zijn pijp. Gister, twee maal, nou weer, kliep de spuigaten uit. Ik vraag, zei hij botsnauwend, ik vraag of ik een knoepel ben. Nee, jij bent natuurlijk geen knoepel, antwoorden de meester. Maar noem wat jij eens vertellen wat een knoepel is. Moet ik dat vertellen? Moet ik dat vertellen? Schilder van schie? Moet ik me laten uitmaken voor knoepel? Man, zei de meester, onlekker wij zoveel geluid in de stille morgen. Als je nou kalm en bedaard, dat was niet de psychologische toon. Iemand die zwaar beschimt is, iemand winsconzijnt en derde malen met krijt beveild wordt, susten mij niet op die wijze. Gedori, vloekte van schie, als ze jou uitmaken voor knoepel, ja, voor knoepel, dan slaan ze toch de herzens in, moet ik me voor knoepel laten schelden? Jij bent een knoepel, een gemene knoepel. Gijsie, de vrouw van de bakker, die net haar jongetje naar school kwam brengen, wat vroeger, omdat ze naar de stad mos, en Jansen, de barbier die de burgemeester ging scheren, stond er stil. Was me dat een geweld in het Doddelenstraatje? Man, zei de bovenmeester, dom en onvoorzichtig. Het lijkt of je hem om hebt. Om, om, raaste van schie, er Jansen en Gijsie in betrekking, om, hoor jullie wat hij zei't, om, als je geen knoepel wil weten, ben ik een knoepel? Z'n stem sloeg schor, z'n hoofd beefde verboed, ben ik een knoepel? Jij, jij, nog eens probeerde de meester het met kalmte. Als je nou eerst zeggen wil wat een knoepel is, en wie knoepel gezijt had. Het kringetje werd groter, van het kruidenierswinkelje knikte de deur, en een vrouw, zwaar van heup, met haastig opgeknot haar, hobbeld het stoepje af. Een karrenman op een vrachtig stenen voor het nieuwe huis van de notaris, zette z'n klomp tegen de bil van het lodderend paard, trok schrap de teugels, luisterde, langzaam van pruimkou. De melkmeid, lolig van Grijns om het schandaal, de hurrie die de duiven op de groter hand van de school angstig deed trappelen, alsof ze nog even wou erwachten voor voort te vliegen. De melkmeid gedenkte dat de grote gele tanden er sproeten gelaten door spleeten, en de jongens, die straks om de hoek waren gehold, schuchtte er nou ook aan, zachtjes de klomp beschuifelend voor meester. Van schie, de kop met het rode haar heftig van schok, dreigde nu stomp met zijn vuist. Moet ik jou zeggen wat een knoepel is, scheelde die de arm naar de overzijswaaiend, een bovenmeester, die niet weet wat een knoepel is, een bovenmeester, die de kinderen leert om knoepel op de kozijnen te schrijven. Je zal ervan horen, je zal het weten, jij moet de kinderen geen knoepel leren. De bovenmeester werd bleek van kwaadheid. Daar kwam die, op niks verdacht een luggie schepen, voorie zich in de school opsloot en daar viel hem de nurkse oude vent met een herrie op het lijf waarvoor het halve dorp uit liep. Als ze dan zeggen dat je een knoepel bent, zijn die scherp, dan zullen ze gelijk hebben, horen, goeiemorgen knoepel. Weg was-ie, de school in, toe flappte de deur. Heb je het gehoord, schoorde van schie, heb je het gehoord? Kneem je voor getuigen. Kijk, met pasgeverfde kozijnes, dat is al de derde maal vanaf gister, dat leert die de kinderen. Ik geef het aan, moet weten of ik een knoepel ben. Plomp stappend liep iets straatje in, gevolgd door het klomper geklappende jongens, door de barbier die de burgemeester ging scheren door de giegelende melkmijd. Bij de kerk stond de veldwachter te pruimen. Wel van schie, wat is strandhandje? Je moet verbaal opmaken, endaalijk. Verbaal, zei de veldwachter, gewichtig van stem. Voor wat moet er verbaal? Toe jongens, loop door. Waar steeken jullie je neuzen in? Verbaal tegen de bovenmeester, zei het mannetje woest. De bovenmeester heb me gescholden. Ik heb een getuigen op, gijsie en de barbier en nog wel drie meer. Ik laat me niet voor knoepels gelden, al drie maal stalen het op mijn geverft kozijn. Zo, zo knikte de veldwachter, bedaanlijk pruimkouend. Zo, het de bovenmeester hier gescholden. Jongens, loop door, wat heb je ervan nodig? En voor wat heb je hier gescholden? Voor knoepel, zei het mannetje thai. Dat leert hij de kinderen op school, de vent voor niks. Knoepel, knoepel, koude de veldwachter. Dat is een woord dat ik niet ken. Zeg ik knoepel? Kom maar mee, dan zeg ik het bewijzen. Je moet niet denken dat ik het verzin. Het staat bij me geschreven, redeneer dat mannetje. Gister om één uur eens, toen de school lang ging, toen om over vier, toen de school uit ging, aan overmorgen vroeg, net toen ik melkwaar aan nemen. Dat is een schandaal, daar komt moord een doodslag van. Moet hij de jongens knoepel leren? Nee, dat moet hij zeker niet, zei de veldwachter. Pruimsap, wijdsieplend en wijst zijn woorden wikend. Dat moet hij secuur niet. Je mag niemand molesteren, kinderen knoepel leren als knoepel geen passet. Nee, nee, nou kom dan maar mee. Stug, egaal, dus een stappen naast het pantoffel geklukt van het mannetje. In de deuren stonden mensen te kijken wat er gebeur gingen en jongens draaf ervoor uit. Even hield de veldwachter op voor het kozijn en las. Hij las met gevronste aandacht, zagjes herhalend, dit is die knoepel. Toen, haalde-ie het verbaalboekje uit zijn uniformjas, belikt het potloodstompje en schreef, zorgvuldig, dit is die knoepel. Toen schelde-ie aan de schooldeur. Bovameester liet hem binnen. Meester, zei de veldwachter, van schievel verbaal van het geschrijf van die knoepel en dat-ie hem strak is inbij zijn van gijsie in de babier voor knoepel had gescholden. Nu had-ie er de bovameester stevig tussen. Had-ie laatst van de burgemeester geen schorbering gekregen omdat de meester geklaagd had over de lantaren voor de school die om negen uur geen olie meer had. Zo, heb ik van schievel knoepel gescholden, zei de bovameester. Zeg-ie dat wat knoepel is? Dat heb ik niet te zeggen, meester. Betheveld wachter van zich af. Dat moet u als meester weten. Als u iemand voor knoepels geldt, dan wil knoepel knoepel zeggen. En dat moet er maar uitgemaakt worden. Er staat op het kezijn, dit is die knoepel. En u had gezegd, goeiemorgen knoepel. Als u niet had willen schelden, had u goeiemorgen van schie gezegd en niet goeiemorgen knoepel. Dan maak je maar verbaal op, snouden de bovameester. Ik heb nou geen tijd meer, de school gaat beginnen. De hele dag liet van schie op zijn kozijn, dit is die knoepel staan, als bewijs. Van de verf was het minste, die was niet zo erg beschadigd. Dat liet zich bijstrijken, maar voor knoepel uitgemaakt te worden. Als je je eigen fatsoenlijk hield en niemand aanstoot gaf, dat vertikte die. Daar zou die tegen vechten, algiel het nog zo hoog. Om vier uur zat hij achter het hortje te loeren of de bende aan de overkante meer wat zou lappen. Een kwart over vier werd hij ongerust. De school ging niet uit. Om half vijf bleef het nog stil. Om kwart voor vijf nog. In straatje begon geloop van moeders die angstig werden, van zusjes die door moeders werden uitgezonden om eens te kijken. Eerst om over vijf ging de school uit. Meester had ze tot vier uur de tijd gegeven om te zeggen wat een knoepel was, wie knoepel op het kozijn had geschreven. En toen geen van de jongens en meisjes een verklaring van knoepel kon geven en niemand verraad je wou, mocht de hele school een uur na blijven en honderd maal op de lijst schrijven, ik mag geen knoepel zeggen. Het einde van Bolschandaal. Modern weten van folklantjes. Dit is een LibriVox opname. Alle LibriVox opnames zijn vrij van uteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Bartelieu. Folklantjes door Herman Heiermans. Modern weten. Toen ik voor het eerst op het sociëntijdje geïntroduceerd werd, viel hij niet te zeer op. Hij bitterde, las het nieuwsbad voor Nederlands. De andere praten, de redeneerden, de embolwijs en politiek. Hij las. Dat wil zeggen, hij las met ogen die het gesprek volgde en erboven stonden. Een verstandige afdeling van het gezelschap meende ik, één die zich een weinig op het dorpje verkankert, uit gezelligheid zein mee bittert, maar zich niet meer geeft dan hoogt nodig is. Later, toen hij klaar was met zijn lectuur, de kant in de plooie lei en zwijgend met ernstige glimmer van zijn brilleglazen te luisteren zat, versterkte hij de eerste indruk. Hij had een geleerd zwart hoofdje, geleerd door de warring de zwarte haren, serieus door het spitsend baartje, verstandig door de pletting der pijnzende lippen. Een onderwijzer had zo, dacht ik. Eén die de andere waarnemt, een gladdakker. Een weinig onbehagelijk door het sterk glansende brilleglazen, de ogen bleven onzichtbaar, schoof ik op zijde, op mijn beurtpogend te observeren. De ernstige man met de lichtende glazjes voor zijn ogen draaide mee. Woont u hier al lang, vroeg ik, over de hoofden de andere heen. Ja, meneer, knikte-ie. Nou, het is hier heel lief wonen, zei ik, in de complessante toon van een sociëertijdsgast. Nee, meneer, het is hier helemaal niet lief wonen, viel hij dadelijk onaargenaam hart in. Er was iets van een waakond, die het erf tegenvreemde geluidig beblafd in zijn stem. Zo, vind u het hier niet prettig, vroeg glim lacht ik als iemand die ook gezellige plekjes kende. Helemaal niet, gromde hij. Tot deze plaatsen van mekaarse zielenbesnuiving, het pleeg nu eenmaal over het weer, de omgeving, lichaamsongenmakjes en meerdere dieressiele interieurstukjes te beginnen, waar ter wereld zet ben de poorten zo weit open dat de eerste de beste overbuurman je schoonste, geniebbigste kwaliteiten aanschoudt, waar vermijden zich lieden die elkaar voor het eerst zien in stadige, veelspreekende, teder zwijgen is. De deze plaatsen van sociëertijdstasting werd ons vluchtig gepraat door de anderen over schild, die over muziekscheden te twisten. Althans, de jeugdige schilder, jaarlijks kwamen er honderden schilders in het dorp, die allen bijeen op het vertreffelijk Naturschoon nederstreken en met kisten Naturschoon, voorzichtig, droog te bewaren, het stedenke weerom verlieten, de jeugdige schilder, enigszins purper door kats op oranjebitter, beweerde driftig dat Frans Apt minstens twee eeuwen geleden gestorven was. Of het ging om de twee eeuwen of om wat anders laat ik in het midden, zeker werd er over Apt getwist. Toen nam hij, mijn tafelbuur, de man met het gedeelde gelaten het woord. Kalm stoeg hij zijn glaasje om, prettig bewust smakten zijn lippen, gezellig streken zijn bering de hand het bitter nat van zijn snor, en secuurde kring toesprekend met een stem die stilte gaf, geen tegenspraak wilde, zei hij rustig. Jullie klessen. Frans Apt is in 1819 geboren en in 1885 gestorven. In 1 en 90 hebben ze pas een standbeeld voor hem opgericht. Nou, hoor je, riep de Rijksontvanger. Het ging als een funk voorbij. Dat zijn kalme knappe vent dacht ik opnieuw. Waarlijk, hij zei langs zijn neus weg dingen die ik absoluut niet wist. Wie is die meneer, vroeg ik heel zacht, aan de vriend die me in de sociaal tijd had geïntroduceerd. Een kaffer, zei de vriend plomb. En hij begon er congelofig. Een kaffer, herhalde de vriend. Op hetzelfde ogenblik nam de zwijger van straks weer het woord. Zijn bittengluizen was hervuld, zijn zwarte ogen schende levendiger te worden. Wat zei het u? Nee, dat is dan met uw promissie glad andersom. Nee meneer, de albino's zijn geen volkstam. Helemaal geen volkstam. De albino's, die uw gezienheid, vind je overal, overal. Dat is nu waar, oponeerde de Rijksontvanger. Ik heb altijd gehoord dat het de mensenstam in Afrika of zoiets is. Gelad verkeerd, zei de zwarte geleerde stug. U weet er niks van? Nee, niks. Je vindt ze overal. Ze hebben een rode pupil en kijken dit best als het schebert. Je hebt hetzelfde bij konijnen en zwaluwen. Dag toch positief, haperde de Rijksontvanger. Nee meneer, gromde hij voor het laatst. Hij had geen joviale manier om anderen iets duidelijk te maken. Maar in elk geval, hij had gelijk, de vergissing over albino's had ik meer gehoord. Hoe heet hij, voeg ik wederom zacht aan mijn vriend. Wat interesseer jij je voor die kaffer, grinn ik te deze. Piet slap, enkel piet slap. Jullie hebben zeker woorden met elkaar gehad, dacht ik. Natuurlijk de oude kimbelerij en herrie van een dorpje. Want al is de toon van meneer slap dan niet bemiddelijk. Hij schijnt zijn zaakjes goed te weten. En dan kom je er al licht toe, een beetje pedant te zijn in de buurt van een stilstaand, platte landstootje. Er werd in dat bitte uur op het sociërtijdje heel wat afgeredenerd. Meneer slap, bitter de zwaar. Maar hoe licht komt een ontwikkeld man in eenzaamheid tot fouten en excessen? Ontwikkeld was hij positief. Raakte de anderen over onnozende zaken, amuseerde ze elkaar met koffiehuisboppen. Slap zat als een spin in zijn web. Sprak ernstig, maar wat hij zei was doorgaans verstandig. Zo herinner ik me dat hij af en toe wetenschappelijke bijzonderheden lanceerde, die interessant waren. Of hij idee op dat vallijk land, de meneer die in het handelsblad schrijft in het gezelschap zat, of dat hij een scherpe bij had, ik weet het niet, maar langzamerhand met mij alleen gebleven, gaf hij, naarmate het gesprek op die dingen kwam, bijzonderheden over landen en volkeren. Had hij het over de legenden der Amazonis? Of afrodite die Griekse Godin van liefde en schoonheid? Verdelde hij van het Amsterdamse Aquarium van de Aquaria in Berlijn, Londen en New York. Zij heeft bijzonderheden over Jozef Albert Digtijm, geboren in 1820, gestorven in 1889, zo tot in het oneindigen. U is zeker onderwijzer hier, zei de ik eindelijk verrast door Smanse pelezenheid. Nee meneer, antwoorden hij, bestraf bespiedend achter de glimmende brille glazen. Ik ben maar een boertje. Kom, lachte ik. Ja, meneer, ik ben een eenvoudig boertje, niks anders. Maar ik hou met tijd bij. Ik doe het niet als de anderen die savens geen lust hebben om een boek op te nemen. Zo schijden we die dag. Ik voelde elige sympathie voor zijn ruwheid en zijn weten. Meer dan 3 maal in die korte tijd had hij Valkland, die het Klappen de Zweep elis is kent, in een hoek geduld met vreemde namen en jaartallen. Als hij je dan vast zag, lachte ze zwart behaarde wangen onder het wijze brille glazen gestaag. Jij vergist je in de man, zei ik, tot bevriend. Hij is een beetje grof, maar heeft een natuurintellect, een geheugen, een stevig begrip waarbij wij het afleggen. Een kaffer, zijn mijn vriend acht denk ik. Een kaffer die niks speelt, geen boe en geen ba. Een vervelende kaffer die altijd in de Contraminis, die zwart noemt wat een ander wit vindt. Een kaffer. Zavonds wandelde ik langs de tuintjes. Voor het open raam bij de lab zag ik de geleerde van de sociër tijd zitten. Onder het licht hield hij een zwaar boek en de steunende hand lei onder het studerend hoofd met de sterrenspankelen de brille glazen. Waarom niet stooren, wandelde voort. Toen ik terugkwam was er gordijn neergelaten. Zat ze een siluet en siluetpijp te roken bij het siluetstudieboek. Vandaar dat ik hem de volgende mooie gehaas niet herkende, toen ik op het dijkje liep. Bezoer, bezoer, rippie. Hij duurde een kruiwagen, als een oud pillopak aan, toen klompen en een smerige strohoot die over zijn bril hing. He, zei ik vast, ik zou je niet herkend hebben. Lopen eindje mee, zei die lachend, dat de lelijke bruine tantsklompjes in het zon ligt grijnsten. Ik ga krooscheppen voor mijn eenden. Houd u eenden, vroeg ik de man gezellig vindt. Dat was je ware eenvoud. Zavonds aandachtig gretig studeren, smorgers vroeg met een kruiwagen marceren om kroos te scheppen. Ja, ik hou eenden, leide eenvoudige uit. Ik heb zelf een vijvertje in mijn lapigond gegraven, maar het kroospond ik ga scheppen, dat vreten ze natuurlijk op. Ik wou dat ik een goed middel tegen de mieren wist. Heeft u last van mieren, vroeg ik, naar de kruiwagen stappend. Ja, zei die, alleen weet ik niet welke soort me zo plaagt, of het de Camponotus Herculaneus, de Formica Rufa, of de Pogo di Mermix Barbatis, om haar een paar soorten te noemen is. Hij spakt de Latijnse woorden crimineel slecht uit, maar in elk geval zei die weer langs de deus een doosus weten, waarbij ik het afleid. Ja, ja, dat is lastig, beaarmd ik. Ik wou dat ik een Mermicobius fasciatus had om ze te vangen, spak hij de kruiwagen dompend, daar weer bij een kroosrijke sloot waren gekomen. Een wat, zei ik, ment hij nooit te laten blijken, als ik bij niets niet weet. Het Mermicobius herhaalde hij, ergoedig de verklaring geefend, een mieren eten. Ja, die vind je hier zo makkelijk niet, zei ik. Nee, meneer, die vind je alleen in het zuidwesten van Australië. Met de klompen op de randkluin te staan stak hij het schepnet in de sloot, haalde een vrachtgroen kroosbinnen. Nou kennen ze weer smullen, dan krijgen ze weer een collectie planten te eten. Weet u hoeveel soorten algae er bestaan? Nee, zei ik, niet begrijpend. Algae, daar ben ik nou over aan het lezen. Daar komt wat bij kijken. Tasmachtig ingewikkeld, zongen, zongen. Er zijn zoveel variaties. In zoutwater en in soetwater, zo vroeg ik hem in stilte bewonderend. Een man die zo eenvoudig wist, zoveel alles, moest zich ook gelukkig voelen in het keertje waarin ik hem aangetroffen had. U ziet wel eens hij weer hebben naar de grote stad, zei ik. Ach zo, ach zo, sprak hij, het laatste vrachtgroos in de kruiwagen meppend. Samen gingen we terug. Hij op z'n klompen, nu een pijpje rookend, ik zijn prettige praat aanhoorend. En ik maakte een malfiguur, want geen onwerp kon je ook maar bescheiden benaderen of hij wist dadelijk mee te reddeneren. Toen we het over de kwestwie van de dag, over staken gehadden, leihij me genoegelijk uit dat er al in de 14e eeuw gestaakt was, dat de oudst bekende in 1329 in Breslau gebeurde. Bespak hij de strijks in Engeland, Duitsland, Oosterrijk, Frankrijk, de Vrede de Staten, België enzovoort. Toen had hij het over arbeidsbureaus, over arbeidsinspectie, arbeidsloon, werkloosheid, arbeidsbeursen enzovoort. Pav verliette ik hem bij zijn huis, met de belofte ongesunneerd aan te zullen komen. En smiddags opnieuw op de socialiteit doonde ik mijn schapen gevriend dat zijn kaffer dik bij me in de gunst stond, want een man die wat weet, die je wat leren kan ontmoet je niet elke dag op een dorpje. Zodat ik z'n avond een tuitje in liep en aan een juffrouw vroeg of meneer Slap thuis was. Nee, meneer was even naar het station om een nichtje af te halen dat dozeren kwam, waarof ik zolang zou wachten. Ze liet me in de kamer waar ik met studiecile wet had gezien. Meneer heeft zeker veel boeken, vroeg ik als boekenliefhemmer. Veel, veel, ja voor het dorp een boel als u maar kijkt achter het gordijntje op het rekking. Er stonden wat kremens, wat van Lennems, paar bijbos, wat volksromans en een zware foliant in krantenkaft. En in die leest hij wat, zei de huishoudster, de foliant beduimend. Nieuwsgierig, omdat het zo tegenviel, nam ik een dikke boek van het rek. Hij glimlachtte. Het was het eerste deel van de zesde druk van Meijers Lexicon. A, bis astigmatismus. Toen staken papierjes bij amaisen, mieren, algen, arbeider. Meijers eerste deel was een maand geleden verschenen. Kom terug, zei ik heengaand. Nu bedacht was al zijn geleerdheid bij de a gebleven. De b zou ik in het dorp geniet beleven naar de koffers gepakt stonden. Tissen blijft een aardige vent, zei ik tot mevriend. Ja ja, zei de deze, maar jij gaat weg, en wij zitten aan de andere letters vast. Die middag praten mevriend druk over Copernicus, Kepler, Newton, Galilei, Socrates, Nutakis. De weter over hem, loerend achter zijn grimmige brillenglazen, sprak kundig over Argentine, architectuur, argoretti, assimilatie, ado, afrika, albatros diomedéa. Het was in geleerd, zwakveeande gesprek. Einde van modern weter. Krisanten van Valklandjes. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen zijn vrij van auteursrechten. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Alexandra. Valklandjes door Herman Heermans. Krisanten. Net was ze klaar met de ontbijttafel, toen reindelijk geschert werd. Eindelijk. Er hoofd voorzichtig naar het hortijn buigend, bang dat de Franje-balletjes samen bewegen, kijk ze gespannen. Zij was het, alleen, zonder hem. Zeker kwam hij nou dadelijk, natuurlijk wat achtergebleven, het lag er bovenop. Goed, ze zal niks laten merken, ze zal een nozel doen. Blug het brood snijden, zei nu wachtig, ademsnuivend, deze of ze de kamerdeur niet hoorde. Lachend bleef Lisette in de deuropening, een pot met grote, hele Krisanten in de kleine handen. Dag Annie. De jonge vrouw bij de tafel bewoog niet. Dag Annie, Rip Lisette Luider. Zie je wat ik meemren? Nu moest je wel opkeuken en liefdoen. Lisette, Lisette, wat bederf je ons, wat een prachtige bloemen, beeldig. Ik had vanmorgen in bed, praten Lisette er goed afpikend en herblonden haar voor de spiegel, bijschuimend. Ik had zo de gedachte waarmee ik jullie plezier kon doen voor de afreis. Ik dacht aan een ander cadeautje, maar jullie hebben zo alles, zo letterlijk alles. Toen ben ik even vleug naar de bloemis gegaan en heb ik een levende pot uitgezocht. Vanaf gesnegen bloemen hou je niet, dat zei je nog gister. Opa ze dat ze niet bevriezen en goed onderhouden hoor. Delken ze twee barstig haar met kleine kopjes bemappend, pabbelden ze in een ratteling door, opgewijkt de vriendinnen het spiegelglaas toeknikend. Annie met een rug naar haar toe maakte een plaats in de bloemenstandaard en na het rapen jongen geluiden antwoord wachten knapte, zei ze gedwongen vriendelijk. Zeker, dat hoef je niet te zeggen, ze zijn beeldig. Ik had geen idee dat er in die kou al zulke mooie krizzanten waren, helemaal geen idee. En ineens liefjes weg in dezelfde koud hardelijke toon, vroeg ze de vraag die er al een halve uur had bij zich gegaan, die er blijk had gemaakt. Is Frits met je meewezen kopen? Frits zei hij dat verwonderd, zich plots omkerend. Frits meewezen kopen, hoe komt je daarop? Dan zou het toch geen verrassing voor jullie geweest zijn. Ik dacht het zo, omdat hij ook voor het ontbijt uit is gegaan en nog niet terug is. Dat is toevallig, lacht er is uit. Twee langs lapers vallen uit repijt en doen boodschappen zonder mekaar te ontmoeten. Jij heb je zeker vergist, ik weet dat je nog onder de wol leidt. Nee, lacht daar niet mee gerust gesteld. Plots, stapte ze op die zet toe, namer hoofd in de handen en dankbaar opgelucht door het weten dat ze niet samen geweest waren, geen appartje hadden gegaan, half met perrouw dat ze de laatste dagen om het geringste stug en prikkelbaar had gedaan, zonden ze de vriendin op de wangen. Dankjewel voor de krizantenlis lief, en zo, als je weer vakantie hebt, reken we op je. Dat duurt nog een poosje, zei-lis heb luchtig, misschien in geen jaren. Ach kom, met pasje zien we je weer, de logeerkamer is voor je besproken, zoveel heb je niet om handen. En je weet dat we het dol gezellig vinden, dat je helemaal geen moeite. Ze praten nog wat voor het, de deekopjes bijschuivend moeite doen om erg hartelijk te scheinen, om de accenten van vroeger, toen ze nog zulke echte vriendinnen waren, te hervinden. Wie zet zat over er, luisterde met hetzelfde plonde jonge gezicht. Er was niets aan er veranderd, en toch stuute al wat te sprak. Er vroegte iets, er vrij wilde een ding dat geen bewezen had, dat onwaarlijk, dat niet bestond. Nee, onmogelijk kon bestaan, en toch alle warme levende hartelijkheid in dood klankenlos gepraat stolde. Vragen, vragen aan je liefste vriendin van de meisjesjaren, flink uitvragen over wat was en wat er was met Fritserman, dat kon niet, dat kwam niet over je lippen, dat was een krankzinnigheid, want er was niets, ze deed niet vriend, niet druk, niet ongewon met elkaar. Niet één keer had ze hem betraapt op een ongepast kijk, op een gezegde van betekte genegenheid. Niet één keer had ze liever uit er gewonnen doen gezien. Twee, drie maal, nee, het waren meer keren geweest, had ze ze opzetten die ik alleen gelaten, had ze aan de deur geluisterd, of, als het stil was, snel de deur geopend, en nooit, nooit een gebaar, een houding, een verlegenheid. Toch was die ene week een marteling geweest, een opgezin van wan trouwen. Ze voelden dat die twee met hun spreken over ditjes en datjes, met hun prikkelende rust, met hun kalme vriendelijkheid, zelf de sympathie en zelf tenijgingen, zelf de gedachten hadden. Het was een duize, one-hopige inbeelding, een ziekelijke jaloerschijt. Telkens had ze zichzelf bedoten bedrogen, Telkens vlam de frit driftig op, als ze met haar oude nonsense begon, een nonsense en een gemeenheid tegenover een vriendin die gast was. Toch groeide er bij herhaling het sentiment dat ze bij die twee te veel was, dat ze elkaar aankijken als ze niet kijk, dat hun gesprekken een ondergrond hadden. Nee, er was geen schaduw van de wees. Frits die hartelijk is het verzoon voor haar attenties, en zij, zij met haar obsessie, telde de uren die de vriendin nog zou blijven. Een vrouw bedroog zich niet, een vrouw wist meer door ervoelen, ervoorvoelen van de dingen, dan een man met zijn verstandig ontleden en wikken. Gisteravond, de laatste avond, had ze bijna wat. Frits vertelde van een getrouwde man die zijn vrouw voor de mal hield, die hier en daar gezien werd met anderen. Zij had toen vlam gewat, en gezegd hoe gemeen ze dat vond, hoe een man het kon doen, en opkeken langs de lamp, had ze gemeend dat Frits en Lizette niet luisterden, dat er een glans in hun ogen was, een stare glans in dezelfde richting. Nou was het twee uur voor het afscheid. Om 11 zou Lizette naar Arnhem afrijzen, zou de rust in het huisje terugkeren. En tot het laatste ogenblik hitsterde dwazen benauwende angst, had zijn kwartier staan popelen waar ze waren, wat ze zo vroeg uitdegen. Lizette geeft krizanten mee gebracht, zij ze tot Frits toen is onder iets te zien aan de ontbijtstafel bij Schoof. Dat is erg lief van je, zei hij, de bloemen van zijn stoeltaxeerend. En waar ben je geweest? Ik heb me laten scheren ans. Ik heb je overal gezocht. Heeft de meid je dan niets gezegd? Nee, die had het vergeten, die verhaalt alles. Het deed er niks toe. Nou, maar vlug ontbijten. Anders moest Liz sich zo gasten. Blei dat ze zich vergist had, praten ze vrolijk bijna uitbundig. Ze was een malmens, een vreselijk malmens. Op zo'n manier maakten ze zichzelf ongelukkig en Frits onverschelig. Wat een jammer dat Lizette al om en de vuur ging, ze kon best tegen de avond gaan. Wat had zijn hun zoon gehaast, niet waar, Frits? Als Frits eventelig grafeerde, wisten ze hun aarnem dat ze nog een halve dag bleef. Kon het niet? Moest ze zo positief terug? Nou, dat kon je meteen zien dat ze zich helemaal niet geamuseerd had. Dat hoefde Liz niet tegen te spreken. Als je je amuseerde, kijk je ook geen paar treinen later. Nee, Lizette had nou eenmaal geschreven dat ze zo laat arriveerden en ze moest nog huizen, maar ze had dingen bereideren. Als je onderwezen was, ging het niet aan de laatste dag van je vakantie zou ons thuis te komen. Dan was je de eerste dag van de school extra katterig. Kopjes steeslurpen, beleegde botterhammetjes zetend, het was het halgemaal, dat moest dan maar lekker zijn, zaten ze lang te tafelen. Toen ruimde de vrouwen af bleef Frits even met Lizette alleen. Annie stond beneden aan de deur bij de groenteboer. Daar moest hij zelf bij zijn. De meid riet alles in haar handen stoppen. Frits zat bij het raam. Lizette blukte doore bladjes van de andere potten in de standaard. Houd je niet van krizanten, Frits, vroeg ze om te vragen. Alleen met hem babbelde ze om haar stem te horen, om de hinderlijke stilte heen te praten. Ja, ik ga wel van krizanten, zei hij zijn sigaar hokend. Dan had je wel een aardiger compliment kunnen maken. Ik ben opzettelijk vroeger opgestaan om jouw naam te verrassen. Eerlijk gezegd, zei hij vrijvlog, vind ik die pot niet mooi. Niet mooi, vroeg ze met vage verweet in haar stem. Nee, zei hij kort. Dat is jammer, zei ze. En toen je opkijk, kijk ze een man met vreemd vochtige ogen. Dat is eigenlijk grof van hem. Zei hij zijn sigaar bepijtend. Je koopt een ploemen om ons te verrassen, en ik... Ik... Ik hou niet van die hele krizanten. Heel is een haddelijke pleur. Vind je? Ja, zei er nog eens aankijkend. Maar ze scharmelde bij de kast een vergetend ding opbergend. Annie had er naar de train gebracht. Frits kon niet. Frits had een conferentie of zoiets. In de huiskamer was er bij geweest dat hij vriendelijk en woudig, hofelijk, liet een handhal gegeven, een vluchtige hand. Ja, ze geloofde dat als hij zich had willen vrijmaken van zijn zaken, dat hij het makkelijk gekend had. Zijn onverschiligheid, zijn bijna koel oorwaar bij het afscheid, had ze heerlijk gevonden. Voorgoed voor altijd zou ze nou ophouden met de jalurische curen, met er kinderachtige manier om achter alles wat te zoeken, zodra er een vrouw in de beurt was. Opgewijkt met honderd lieve voornemens kwam ze thuis, vanmiddag kreeg een gebruikeep en aspirus uit de bus. En dan zou ze hem aanzetten vanavond eens gezellig alleen uit te gaan. Ze vertrouwde hem volkomen, ze zal hem tonen dat zijn vrijheid liet. Hij was nog niet thuis. Handig is, ruimde ze de kamer, die allemaal zacht vrouwelijke dingskes aan zijn schrijfbureau. Toen bij de bloemenstandaard voelde ze de aarde van de potten of ze water nodig hadden, pot voor pot droog. Die van de hele krizanten treef. Vriend, juist die, vanmorgen nog geen drie uur geleden was hij even wochtig geweest. Nu stond de bak vol, te meidbellen. Er hang bij de schelknop aazelde. Pas had ze zich voorgenomen en alweer zat in angstjes en twijfel. Toen schelde ze. Er vingersdeen het vanzelf. Het was een reflex. Hij beide bloemenwater gegeven, Marie. Neem mevrouw. En de krizanten zijn kletsnaad. Ja, wel, natuurlijk. Ik heb meneer met de karaaf bezig gezien. Dat doet meneer toch nooit. Als ik het nou toch gezien heb, mevrouw. Goed, goed, zei ze, en neerzitten voortraam, treelde ze. Waarom had die de krizanten water gegeven? Alleen de krizanten. Juist de krizanten. Dat had hij gedaan, dat had hij zeker gedaan omdat hij dacht dat de pot te droog was. En omdat hij nieuw was. Nee, nee, nee. Ze zou er geen woord over praten. Daar bleef ze bij. Dat zette zo pertinent door als ik weet niet wat. Maar toen hij om 1 uur kwam koffiedrinken en achter de post zat, die net was gebracht, moest het vraggeren uit. Frits? Ja? Wat heb je de krizanten vreselijk veel water gegeven? Ik ben niet aan de krizanten geweest, zei hij strak lezend. En de meid zegt, de meid, wat de meid? Had dan al de potten voorzien net die ene smal. Ik heb geen van de potten water gegeven, zei hij nog eens. Ze keken maar een sfeeg. Als ze er op door ging, als ze aan zijn woorden tweedelde, werd die opvliggend. En nou logi toch, nou logi om een kleinigheid. Er is wijgens geenem te prikkelen, maakt hem nervus. Ik zou er niet aan denken om die leelijke krizanten water te geven. Ik vind ze zeeldzaam ordineer van kleur. Lisette heeft niet veel smaak. Ach kom, dat zeg je maar, zei ze schamper. Stel je niet zo aan, je vindt ze net zo mooi als ik. Nee, zei, ik hou helemaal niet van krizanten. Zo, antwoordde ze, weer zwegen, langzaam hapend. Hij draaide, dat meende je niet, dat kon je niet meenen. Dat ze enkel om onverschillig te doen, en juist die onverschilligheid wekt er. Dere opnieuwvullen dat er iets was. Iets leefde, iets broeide. Iets dat ze niet, petasten, niet benaderen kon. Gebogen, bleef ze over haar bord. Toen kwam de mijder Edelhalen. Marie, zei ze ineens, herp. Waarom heb je mij strak eens voor, Veldogen, dat meneer de bloemen geeft water gegeven? Dat heb ik gezien, praten de meid verbaasd. Meneer, nam de caraf van het buffet, dat jokje, viel het herp driftig uit. Ik heb een glaaswater gedronken, anders niet. Dan zal ik me vergeest hebben, meneer. Zij de meid angstig verlegen. Na die kleine scenen doorden de krizanten, en ze spraken er niet meer over. Soms, als hij de pot droog zag, met verhaarde aarde, kijk je naar de caraf, deed het niet. Als hij de bloemenwater gaf, zou ze zeker geloven dat Jan Iset dacht. Eens lag het hem op de lippen om er te zeggen. De krizanten gaan dood, waarom doe jij er niets aan? Hij zei het niet. Het zou twistgeven, gevraagd, verweten. Dat wist hij, omdat ze de andere planten wees en kniepten. En de krizanten liet sterven. Ja, dat deze hart nekkig. Na zijn leuggen haatten ze de pot met de grote gele bloemen. Ederen morgen betasten ze de droge vastgebakken aarde, enkel om te zien of hij stiletjes water gaf. Aan tafel, met opzet, helemaal zonder bedoeling, zei ze wel eens. Wat houdt de vukens zich goed, vind je niet? Of ze vroeg, zouden we niet een zwart kunstmest laten komen? En hij antwoordde dan, de bloemenstandaard bekeekend, zonder één woord te zeggen, van de crimpende verleppende krizanten. Na twee weken waren de bladeren heel en keurkig. Na drie weken was de pot dood. Eerst toen sprak ze erover. Hij kon niet tegen de kammerlucht vreemd. Nee, jij moet hem wegsmijten anders. Met zijn arm om haar middel, kijk je mee naar de pot. Vriend van beklemming. Wat deed het er toen? Uit zijn verbeelding kon ze lizzet niet halen, lizzet die nooit zou vergeten, zoals ze met vochtige ogen stond, zoals ze de laatste avond naast de lamp in zijn ogen gekeken had. Annie Schelde. Nemt een pot mee, Marie. Gedeende van krizanten.