 Van de Coulomerades doods, hoofdstuk 16, dit is een Librivox opname en dus vrij van auteursrechten, voorgelezen en opgenomen door Carola Jansen, van de Coulomerades doods van Friederik van Ede, hoofdstuk 16. Hetwijk wist reeds dat de ziel altijd rustpunten zoekt, gedachten die zij gaarne denkt, verbeeldingen waarin zij steun en voetsel vindt. Als een moederlandvogel trekend over grote zee uitziet naar een stuk drijfhoud. En ze wist ook, of hadden mensen horen zeggen, dat Frommers ook een rustpunt al toos hebben in Denk aan God, wiens na bijheid zij voelen als een zeer dierbare vriend. Ja, zij wist dat het nodig was dat ene rustpunten vinden, daar alle andere ons kunnen begeven, maar dat ene niet. En nu was zij in toestand van gehele versmachting, daar er geen gedacht was die ene gelaving bracht, of erop zij zich met rust kon nedelaten. Het kwam nu uit dat zij juist in Johan zoek een gedachte rustpunt had gehad, dat zij in de laatste dagen bij voorkeur over hem zijn talent en over een mogelijke verzoening had gedacht. En wat nu? Het was haar niet alleen ontnomen, maar tot ijstelijkste quelling gemaakt. Zij zelf had dit alles op haar geweten. Zij had zijn leven verwoest, zijn glorie rijk werk afgebroken, en zij had hem ook de weersin tegen zelfmoord verleerd. Ja, hem belichten denkbeeld ervan bijgebracht. Nu was dan wel de saaiheid van haar leven voor een tijd verjaagd, maar voor het eerst op zo schrikkelijke wijze dat zij niet zoals vroeger in het geval met haar vader enige verlichting voelde, maar nog erger groeide van de akeligheid waarin zij nu met haar gedachte leven moest. Er was nergens licht of uitkomst. Wie zou haar kunnen troosten en welke gedachte had zij die niet grievend was? Niemand kon dit leed begrijpen. Gerard zou eer verheugd zijn, vreesde zij. Hij zou wel verdriet hebben om haar, maar toch niet kunnen laten verlichten zijn omdat die jongen dood was. Ook in de toekomst zag zij geen hul. Het moest alles zo blijven, even dood zijn akelig tot het einde. Haar armhuurlijk en teleurstelling, haar leven een doeloos ledig, de zwarte van haar schuld, een schrijnende kneuzende last. Toen pogde zij te doen zoals de vrouwen doen en haar god te denken. Maar dat hielp haar niet, want zij wist niet hoe. In een beeltenis of gestalte kon zij niet aan hem denken, want die had hij immers niet. En of zij zijn naam al noemde dat Bate in het geheel niet. Nu komt het erop aandacht zij en zij tracht het te bidden met grote volharding en inspanning. Maar het bleven woorden die geen invloed op haar zilsweze hadden en ze wel zeer bang zichzelf ten onrecht te wijs te maken dat zij het troost bij vond. Toen ontdekten zij met ijzig een schrik en met een boze voldoening dat er een klein, klein ding was in haar ziel waaraan ze garen het dacht. Een klein glinst er een beeldje van hun hart, neidig voorwerpje. Het pistool, dat zij in Johansig hand gezien had, dat koestelde ze in haar gedachten. Zij wilde dat zij het machtig worden kon. Het was een vreemd en tegenstrijdige voel, want zij gezien had dat de jongen doodgeschoten lijf vond zij afschuurlijk en een jammer. Niet daarbij van de weiding en het erbiedwekkende desnatuurlijke doods, zoals die Johansus te gestorven was. Dit vernielen van het eigen zo moeilijk en kunstiglijk opgebouwde lijf is geen haar schanderlijk en een grote jammer. Hij was toch een lieve jongen met welgevormde leden en een fijn gezicht, hoe kon hij dat vernielen? En hoe vreed, hoe zelfs suchtig haar dat te willen aandoen en zelf de rust te zoeken. Haar liet hij achter met het vrede verwijt, hoopeloos, zonder kans op goed maken. Hij zelf ontrok zich en dan rust gans alleen voor zich. En toch, midden in haar afkeer en verontwaardiging van zijn daad, trok haar dat glinsterende ding. En uit die tegenstrijdigheid werd de bitterheid geboren. Het kwaarde zelf bedroog dat zij, waarom hij wel en ik niet, waarom zou hij de rust mogen hebben en ik moeten voortleiden. En zij dacht hoe zij zelf zo liggen zou en gevonden worden. Zij vond dat lelijk en schrikwekkend, maar toch bleef zij het begeren. En eerzijd wist, was zij bezig te berekenen hoe zij aan een pistool zou komen en hoe zij Johans voorbeeld zou navolgen. Want deze daad is op raadselige wijze aan steekelijk voor wekenzielen, buitenreden en oordeel om. En dat het wieg er van gered werd, was niet haar schuld. Had Johans zich verdronken of vergiftig, dan zou haar navolging sneller en makkelijker zijn geschiet. En belicht zijn geslaagd. Maar hun vrouw kiest niet dan bij uitzondering het pistool tot zelfmoord. En haar wijfeling om dit middel te gebruiken bracht tijd tot redding. Gerard gewaarschuwt zijnde kwam dezelfde dag en vond haar bleek met schitteroogen onrustig en gejaagd. Zij sprak weinig, maar vroeg herhaaldelijk wie het pistool had meegenomen. Daarop of er soms pistolen in huis waren. Gerard wist niet wat in haar omging, maar hij was bang en gaf niet toe aan haar herhaald verzoek dat hij weer naar stad zou keren en haar alleen laten. Zij kon wel goed een rol spelen, maar toch slecht weinzen en haar neigingen verbergen. Zij zeiden dat zij de dode jongen benijden en dat zij het moedig afvond de daad te plegen dan na te laten. Gerard werd zeer bezorgd en hij sprak haar met nadruk tegen, zegende hoe slecht en zelfs zuchtig Johan gehandeld had. Maar dit had verkeerde uitwerking, want zij kon deze verwijten juist van Gerard niet velen. Zij voelde teerder voor de dode wie eens dood haar schuld was dan voor de levenden die zij alles had gegeven wat zij de ander had onthouden. Johan werd begraven op het kale kerkhoffje waar elkaar moeder lag, in de hoek der armen. En toen hij daar lag gingen Hedwig en Gerard uit de samenheen en Hedwig vertelde hoe zij hem daar het eerst ontmoet had en hoe hij haar lief had gehad, brandend en gestadig van het eerste ogenblik dat hij haar had vinden snikken op moederschaf. Toen ging op eenmaal Gerards hart open en werd zijn romantisch schoonvoelend gemoed zozeer vertelerd dat hij, in plaats van de armen zelfmoeder te schelden, nu op zijn graf in volle ernst in snikken uitbrak en de handen op de grond de lippen neerboog om de nog donker opgedolfaard te kussen. Een enkel ogenblik vlogen bij dit gezicht een spotachtige dag door Hedwig's hoofd alsof Gerard zich een weinig aanstelde en dit nu veilig doen kon, daar de dode onschadelijk zijn. Maar onmiddellijk ook verniet het lelijke haar en zag zij de ernstige man in waarheid op recht ontroord en zeer natuurlijk in zijn handeling. Zoals niet ongewoon is ontlade zich bij deze gevoelsuitbarsting van Gerard ook oud leed dat hij hem mede niet uitstaande had en men zag aan de heftigheid van zijn schrijd dat hij niet enkel om Johan schrijdde maar om zijn eigen liefde voor Hedwig die haar tot nog toe zo weinig geluk had aangebracht. En gebeurde een diepe dimmoed ging in hem zoals dat in zulke ontroeringen voorkomt waarin hij zichzelf en zijn nutteloos liefde geheel weg had willen werpen waarin hij wel plaats had willen maken voor die een ongelukkige dode mede minnaar als die voor het geliefde wezen het heel zou kunnen brengen wat hij niet had vermocht. In deze dimmoediging was Hedwig's redding want nu herkende zij in Gerard haar vertrouwde en zilsvriend weer omdat hij zo goed was voor de dode en zij voelde dat zij liefdeloos geweest was Jägens hem en zij beleed hem haar boze neiging tot na volging van Johans voorbeeld. Toen stak zij daarbij haar hand uit om vergeving en zo zaten zij lange tijd hand in hand tussen netels en distels. Gerard vroeg haar hem nu te beloven dat zij het om zijnend willen nooit zou doen en hij sprak zijn innegemening uit dat het een slechte laffe daad is die beraal brengt in het bestaan aangene zijde des doods. Hedwig beloofde niet maar vroeg in hoge belangstelling door alsof zij aandam dat hij stellige kennis had verkregen over deze geheimzinnige zaken. Daarbij kwam het zachte vertrouwen los en toenwelde ook de herinneringen in haar op van het geen haar gebeurd was van vreemde en geheimvolle aard. Zij verhaalde haar droom en besprak of Johan toen al dood zou geweest zijn en ook herdacht zij hoe zij gemeent had een dode te zien toen zij hem de eerste maal vond slapen nu twee jaren geleden. Want zulke tekenen worden niet verstaan maar eerder zeel door diepe ontroering verstaansvaardig is geworden en het voelde als een nieuw verbond tussen haar en Gerard dit innegegesprek over zo hoge dingen op het juist gevuldig af. Haar smarten waren nu wel voor kort in hun hoogtepunt bedaard maar daarmee niet gedelgt. Zij was wel besloten niet toe te geven aan de zelfmoordnijging maar toen Gerard weer weg was zat zij met dit besluit en met haar ondraaglijk bezwaarde leven als een die te veel wichts ging torsen en de last niet meer kan afwerpen. Zij was niet tot enige bezigheid in staat zij last niet nog schreef maar waarde rond met strak en beleek gelaten vroegend om Johan rust en ontheffing zoekend als een moeder en verdwaald kind. Toen werd haar als door de zorgen in een lot besturende macht een plek gewezen waar zij verlichting vond. Daar dit nu wederom gebeurde in een tijd van grootste benouwing kreeg zij voor het eerst die eigen verwaardering die zo menige worstelende mens heeft gesteund dat alle kleine wisselingen van haar lot werden beraamd om haar een twil om haar te redden of te beproeven. Twee malen wist het wieg zich van de dood teruggehouden en nu voor de tweede maal vond zijn oort waar haar hevigste levenspijd benwaarde en haar grootste zilsmoeheid kon uitrusten. De eerste maal bestid in de grootste wilde en behagen nu in averrechtscontrast. Naast merbestee tussen meer en weg was een groot weiland. Dan een molen-betering waarover een hoge kwakelbrug dan lag daar een kleine boer hoeven. Ze lag open en windrig aan het meer de abelen ruisten er dag en nacht wat wit gekalkte fruitbomen stonden rondom op een grazenplein waar de kalveren lagen het water zwalpt tegen de schooiing. Het zag er niet zo keurig en welvarend als op de meeste Hollandse hoeven mest en rommel lagen dicht bij huis het kleine bloemtuintje verwilderde maar het huisje was zeer mooi om te zien onder de grote wolken bij het wijdenwater in tintelige bomen schou met het blonderiete dak en de witte en zwarte onderrand. De bruine padingfuiken hingen te drogen in de bommert. De hoeven had geen naam, men noemde er bijvrouw Harmse hoewel er ook een man Harmse was maar de vrouw was de meest opmerkelijke en bekende van het gezin. Zoals Groot en Mager had Grof sliertig zwart haar en een luide rauwe stem die nogal vaak snouden en vloepte. Zij was het kind van een drank zuchtige en had soms buien van woede die in een toeval eindigde. Zij had de kin van alle onderugden in zich maar toch ook grote goedhartigheid en edelmoedige neigingen. Haar ogen waren donker en schander en ze was in antwoordige vat met snelle scherpen, dikwijls ruwe geest. Haar man ging stil en weg men bemerkte hem weinig. Hij werkte de lange dag en had zijn brood een aardapplet tevreden nu en dan grinnigend om de uitvallen van zijn vrouw. Haar tornige vlagen droeg hij geduldig met een strak gezicht en als hij was uitgeraasd en bewusteloos lag zag men er hem stil bij zitten terwijl de tranen langs hij gelaten ropen. Zij waren beide omstreeks 30 jaren 12 jaren gehoed en hadden zeven kinderen. Het huisje had maar twee vertrekjes behalve keuken en deel. Het was er niet oordeelijk of zindelijk wel en rommelig, de grote armoede en ook door de slechte order der vrouw. Op de grond lag altijd gebroken vaatwerk en kinderspeelgoed gelapte en vuile klederen zag men hier en daar de houten tafel was altijd bedek met kruimels, vochtkringen en velgerij. Hetwig was daar vroeger zelf de binnen gekomen alleen Johan had het er mooi gevonden en hield van huis en mensen. Men sprak op Merveste niet veel groets van het gezin en Hetwig was bang van hun onreinheid. Wel maakte vaak de vrouw een praatje op het erf en vermaakte Hetwig door haar snedigheid. Dan overdacht Hetwig verwondert hoe het toeging in dat groeselige wild behaarde hoofd dat zo weinig leerden en waarin tochtige dachten zo rad en vaardig konden volgen. Maar nu was er pas een kind geboren. Dit trok Hetwig's sterke belangstelling en zij overwon haar weerzin. De vrouw lag in de benoude bedstee op het vuile stro met het kleine ingepakte wichtje de kinderen kriewden op de vloer het oudse zoonje schilden aardappelen harmse was in het veld. Toen bevond Hetwig met grote verbazing dat het er niet saai en niet ondraaglijk was. De wanden waren donkerblauw geverft het zag er behagelijk bij de grote schou er was schoonheid in het stemmig zon ligt door de kleine ruiten de kleuren waren aller diep en krachtig en in de smoeselige rommel was nietskaal of hard en nuchter. Hetwig dacht aan haar nette huis tegenover de school en begreep niet wat het aangenamen was dat hier gevonden werd en bij haar thuis ontbrak. En de eerste schoom overwonnen zijn kwam er wel dadigerust zij durfde zitten gaan en koffie drinken. Zij had het onreinen niet minder maar zij durfde het aanpakken met de lust het te bestrijden. Toen nam zij het kind en reinigde het onder lustige scherfstervrouw die haar onkunde bespotten en haar snel gewende moedelijke aandrift bestuurde. Dat was een zegen Hetwig staatvaardigheid werd opeens gewekt en zij greep in de wanwoorden van het stuurloze gezin met zachte behendige hand. Zij lachte en schertste en waste en kookte en verbote verwilderde kinderen. En thuisgekomen werd zij gewaard dat zij een uur had gehad van ontheffing haar er lasten zoals in lange niet. Nu ging zij dagelijks en baden het kind en hielp in het gezin zolang de moeder lag. Haar lust daarin was vol en veelvoudig. Zij genoot onbewust door het inwendig en uitwendig moeiderwoning gans afwezig in wat de huidige samenleving voor mooi te maken tracht. Zij genoot in het voldoen aan haar moedelijke aandrift. Zij voelde ook de lust daar zelfquelling enigszins door het zich opleggen van zeer verafschuwde dingen en het trotseren der onrijnhijd. Zij voelde rust door het terugkeren haar werkzaamheid en ze bemerkt hoe zij goed deed, hoe haar moeite uitwerking had en hoe zij grootlijks vereerd werd door man en vrouw. Aldus uit de versuffing van haar smartige wekt zag zij veel dingen anders. Zij zag dat de oude toestand op merbestee gans ten einde liep. Zij was gewend zich een kind van het heerhuis te voelen in der voorname die door landvolk en dorpelingen erbiedig werd gegroet en geacht. Tot nog toe had zij dat recht en goed gevonden. Een mooie toestand, waarin zowel de voorname als de dorpeling ducht en waardigheid kon toonen. De eerste door billijkheid en wel levende vriendelijkheid, de tweede door bescheidenheid en trouw. Maar op deze toestand beruste werd door haar niet overdacht. Zij wist alleen dat de boeren haar vader geregeld geld brachten en zij vermoeden natuurlijk dat haar vader ook voor hen zorgde. Zij kenden zijn goed hartigheid en hoorde vaak hoe hij de armen die niet betalen konden pacht kwijt schuld. Maar nu bemerkte zij dat haar vader veel armer was geworden en tevends dat de erbied der dorpelingen verminderde. Zij toonde de uitdagende lompheid van onbeschave de liden die begrip krijgen van het onwezenlijke van stansvoorrechten. Dit was pijnlijk voor Hetwig en maakte haar zeer beklemd. Want het was haar niet eigen, zich meerdere te voelen. Zij vond het niet aangenaam en nam haar stansverscheel alleen dan geredelijk aan als het vanzelf sprak en door iedereen goed en natuurlijk werd gevonden. Maar bij het minste teken van misgunning werd het haar ondraaglijk. Dan zou zij zich willen vernederen om zich toch maar niets op haar stand te laten voorstaan. Die beklemming maakte haar gelaad strak in haar manieren gedwongen en daardoor werd haar goede bedoeling nooit recht verstaan. Dat scheen zijn juist, tof en hoogachtig. Heerdoor was het prettiger bij vrouw Harmsen waar zij ongedwongen voelden en waar zij verering vond die zuiver persoonlijk was en niet voortkwam uit overlevering of zeden. En een grote lust vond zij in het zich neerbuigen het zich als gelijke gedragen bij deze gering geachtlieden. Ook was het triomf in het weten dat zij nu met gemak deed wat de meeste en zij zelf voor kort ondoenlijk zouden genoemd hebben. Maar het brandpunt van al haar lust en bevrediging was toch het kind. Savons glimlachten zij met ogen dicht eerst zij insleep, denkend aan de roze voetjes en het sputterende mondje dat zij de volgende morgen weer zien zou. En toen Gerard kwam de volgende zondag, sprak zij telkens over haar baby en hield niet op het kind te roemen. Ook bracht zij hem in de hoeven en toonde wat zij er deed en hoe zij er zich thuis en tevreden voelden. Gerard deelde goedmoediglijk in haar ijveren genoegen, maar het maakte hem de ganste dag zeer stil en ingetrokken om de al te duidelijke betekenis van haar zo heugelijk schijnende ommekeer. Het wieg dacht daar zelf niet zoveel over, maar wel over het wondelijk verschijnsel dat zij nu in een wereld van grootste armoede juist dezelfde vrede en redding vond die zij eenmaal had gevonden in een wereld van grootste wilden en vervijning. Dat deed haar voor het eerst begrijpen dat vrede iets was in haar zelf, dat zij zich toch heel verschillende middelen kon verschaffen, zoals men zich pijn kan doen door hevig kou en hevig hitte. De gedachte aan Johan die haar aanvankelijk dag nog nacht verliet trok nu te samen tot een paar gezichtsbeelden. De smaadbrieven, de krijtekening, het gauw wit doden gelaten met de open mond. Dat alles doemde nog telkens op twee, drie malen dagens, dan huiverden zij en kreunde, maar het vermindelde van lieverleden in hevigheid. Einde van hoofdstuk 16, voorgelezen door Karola Jansen, Rotterdam, 17 november 2009, www.karolajansen.nl Van de Koelemere des Doods, hoofdstuk 17. Dit is een LibriVox-opname en dus vrij van noteursrechten, voorgelezen en opgenomen door Karola Jansen. Van de Koelemere des Doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 17. Zo verbracht het wicht de zomer in toestand van herstel, door te weder opleving was als het bovenkomen van een verdrinkende in volle zee. Zij zag niets waar aan zich vast te klemmen om niet weder te zinken. Dit wat haar tijdelijk getroost had, was geen hout vast en moest haar ras begeven. Met gevoelloose luchthartigheid zei haar vaar dat ze alles bij het heen gaan, maar goed verwel moest zeggen, want dat zij het wel nooit als bewoonster terug zou zien. De boel was op en alles moest aan de paal. Dit was voor Hetwig een ongehoord, ondeekbaar ding, en zij vond het ruwe spreken over zulke schrikkelijk feit schandelijk, zodat zij toornig wicht en harder woorden zij dan ooit tegen haar gevaardig. Mervis T. met zijn herinneringen en wonderbaar teren en diepe stemmingsaandoeningen was een schat haar's levens, kostbaarder in haar ogen dan eten of drinken of alle geld en goed. Dit weg te werpen om geld scheen haar waanzin, dit te verliezen uit zorgeloosheid scheen haar grievend kwaad. Toen de drift geweken was en zij begreep dat geen verweren zou baten, kwam de weemoed en de droevigheid van hopeloos verliezen. Zij bezocht al haar geliefde plekjes en het was alles weeën, het lievelijke, duldeloze pijn. Geheel anders docht haar dan de smartom Johans dood, die was geweest de rauwe verschrikking en bitteren vroeging, daarom had zij niet geweend, maar dit was teder en weemoedig en bracht tranen bij elke stap langs bloem en heester, bij elk nieuw aanzien van het zo lang beminden. Toen kreeg zij de neiging van wekenzielen om met al te pijnlijk het lieve te ontvluchten, zoals een vader wegvlucht van het sterfbed van zijn kind, de scheiding zelf vervroegend om de scheidingspijn te verkorten, zoals ook wel de zeer voor het sterven bevreesde, de dood zoeken om de doodsangsten te doen eindigen. Zo wilde dan Hedwig haar liefste oord verlaten en de gehate stad weer opzoeken, hoewel het nog geen winter was. Van al wat verder merbesteed betrof wilde zij niet horen en toen die winter de verkoop werkelijk zou plaatsschrijpen, zag zij de dagbladen niet in. Gerard had wel graag het landgoed zelf gekocht, of mocht hij niet en zijn vader, een zuinige, voorzichtige man van zaken, kon hij er niet toe bewegen. Maar hij kocht voor Hedwig wat zijn eigen geld harmzins hoeven, omdat hij wist dat Hedwig daar het gelukkigst was geweest, zoals hij blindlings elk medicijn zou gekocht hebben, hoe kostbaar ook, die haar verlichting gaf. Het gezin Marga de Fontaine verstoorde zich nu ganz. De oude man ging in stad wonen op bovenkamers met zijn dochter Bertha. Hannah was reeds lang zenuwleidend en trok van het enige gezondheidsoord naar het andere, eindigend bij een plattelandsgeneesheer aan huis voor een weinigje kostgeld. De oudste broede was over zee, aanoud in een andere stad. Het ergerde Hedwig dat haar vader zich zo gemakkelijk schikte in dit alles, in deze bouwval van zijn leven. Hij vond het nogal prettig naar het scheen, de bovenkamers aan een drukke straat en zijn dagelijks dochje in de duwwagen. Maar niets schoonst of stichtelijks ontdekte Hedwig in deze gelatenheid en in schrikkelijkheid bij zo klagelijke toestand. Het was verstomping. Hij zag niet meer het verschil tussen nu en vroeger. Hij voelde niet het verval in zijn wezen en geneugde. Daarom gruwde zij ervan. De eerste dagen in stad vielen mee. Evenals naar haar huwelijksreis deed het nette huisje haar in de aanvang behaagelijk aan. Het was herfst, de stad was dromerig en stil, het herfstwazen en de gelende bladen gaf iets riks en geheimvols aan het doren en saaien. De eerste middagen, toen zij voor haar venster zat, voelde zij geen benouwing, maar rust in dat stille, eentonige en dromerige. Haar gestel had wat kracht gekregen en haar geest was opgepoord door grote aandoeningen. Nu genoot zij als lust de kant aan aandoeningloosheid voor een korte pose. Zij dacht, zo zal ik het nu wel uithouden tot een einde. Nu in dan een wandeling in de bossen en een mooi boek heel alleen, en niemand die mij plaagt of stoort, zo zal ik het wel uithouden tot ik verlost wordt. Ook het stadspark was vol kleurwonderen en geuren rijkdom geworden. Die riepen een wilde van oude stemmingen tevoer, overal sprijten de herfst zijn sluier van zachte inigheid, vol rust en stille hel belofte. Ja, dit is het enige rechte leven, dacht het wieg. Het leven van gelaten mijmeringen en zachte overpijnzingen, tevreden met het vooruitzicht van heel kleine pretjes, een wandeling door het mooie park, een gesprek en een kopje thee in het schemer ligt bij het hart vuur, een mooi boek bij vredige lampen schijn. Maar deze zielstoestand, schoon en blijvend, en natuurlijk in levenszatten en bedaagde, kon bij haar niet dan voorbij gaan zijn. Een ras verhief zich weer de storm van zwaarmoed, de onrust en slecht bestuurde en niet wel opgewogen levenskracht. Hoge dan ooit steeg nu de verdwijfeling en de angst en de blinde behoefte toch maar verlosten worden van de kwaaldeslevens. Dit heette zij levensmoeheid, maar het was de uitputting van verkeerd aangewende kracht tot leven, zoals een wandelaar die zich uitput om recht over een steile muur te klimmen, vele malen de kracht verspeeld, benodigd om bezijden te gaan tot waar de doortocht is. Na twee weken reedt Zagheraard dat het spaak liep. Het wicht bewaarde een zijde dasje van Johan en als hij haar daarmee de zag rondlopen, het bekijkend en dan de vingers draaiend, dan wist hij wat de gaande was. Want hoe zieker zij werd, hoe meer zij juist de dingen opzocht die haar kwelling gaven. Toen besloot Geraard door zorg en leedgedreven zich te vermannen. Lang had hij in de eenzame zomerdagen overdacht wat het beduidde dat het wicht zo gelukkig was bij de arme boerenvrouw. Het duidde op hem als de schuldigen. Bahagen en Rijkdom, huiselijke vrede en reinheid, al dat woog niet op tegen moederschap. En hij erkende nu diep de schoonheid en zuiverheid van het wichtse gevoel, herdenkend hoe hij haar gezien had, vrolijk en bedrijvig in die gore warboel, de blanke fijne armen met gouden armant in de toppen met zeepsop, het naakte schreeuwende wichtje met blije toespraakzachtjes en zorgvol wennend aan het ongewone bad, de lauwe spons op het kadelkoppeltje, het water stroomde over de toegeknepen oogjes. Nu zou hij zijn schoom en weer zijn overwinnen. Dit heilige en schone moest worden bereikt en het grote overgebracht. Hij begreep dit al dus, dat God ons neerbuigen wil om tot hoger te geraken. Dit eenmaal vastgesteld hebben ging hij op zijn doel af met al zijn ernst en wilst vastheid, zelfs niet teruggaand voor het hem ganz ongewone en onnatuurlijke. Hij begon met zichzelf door boeken te onderrichten. Toen hij daaruit met pijnlijke schrik bemerkte dat hij ziek was en behoorde tot een bepaalde en welbekende orde van leiders, onderweerp hij zich zonder wijfelen aan de onaangenamen vernederende en meestal nutteloze geneeswijzen die hem door artsen weide voorgeschreven. En nu ontstond het zonderlijk verschijnsel dat deze man eerst zo uiterspreuts en kies in deze dingen een zeer hinderlijke en stuitende wijze aanam om er zakelijk en platweg over te spreken. Want daar dit gantse zielsteel in hem afgestorven was, voelde hij ook niet de wijding meer die eerbied geeft en schroom. Hij naderde deze dingen nu van een andere zijde, niet als een heilig mysterie, maar als een praktisch geneesmiddel voor de geliefde vrouw en het vervulde hem in alle bijzonderheden van kansen en vooruitgang. Zoals de bloei zijn er zaak, de koopman vervuld, die niet later kan er telkens over te spreken. Aanvankelijk nam Hedwig de verandering in haar zamanse denkwijze met wat verbazing maar gedwee en niet zonder hoopvolle verwachting aan. Toen hij de eerste maal er over durfde spreken en fluisterde van het kindje, toen lichte Hedwig's ogen en zij greep zijn handen en kusten ze menigmaal. Maar toen de feiten kwamen, koud en wijdingloos, stuitend en jammerlijk en de nuchtere bespreking alsof het een proef met een nieuwe wijze van verwarming of luchtverversing gold, toen oproerde haar kansenwezen heftig tegen deze schrending van het heiligste. Een tijdlang dulde zij en bedwong zich, want waar vond zij steun voor haar rebelie? Was het niet in eigen gevoel alleen? Niemand onderwijsde deze dingen en die van gezag de geneesheren zouden haar wist niet bijvallen. Zo verbeedt zij zich tot het uiterste, fijns de instemming en droeg het ontdragelijke, bitterlijk geduldig haar ervader God afvraagt waarom hij de mens zo bedriegt met voervoelens en vermoedens van wonderen, zaligheid en diep mysterie, maar niets laat vinden dan saaige, martelige plaag. Toch Hedwig bezat nog bij lange niet de macht over haar natuur om deze zelfverlogening vol te houden. De regende doemde een gevoel in haar op dat snel aanwies als een zomerwolk en voor welks geweld ze spoedig toe moest geven. Het was angst en weersin voor haar man. Schrik als zij binnenkwam. Afkeer van zijn wezen, zijn stem, zijn handen, zijn lijf, zijn geur, lijflijke wal ging door zijn nabijheid. Nooit had zij gehoord of vermoed dat zo iets mogelijk was. Zij had hem waarlijk even lief, zij waardeerde evenzeer zijn goedigheid, zijn zachtheid, zijn trouw, maar reed ze bij de gedachte aan zijn liefkozingen, huiverde zij. Als zij dichtbij haar kwam, schudden zij de schouders of er een koud dier, een pad of slang opviel, zij kon dit niet verbergen en zij zag tegen de nachten op erger nog dan desmorgens tegen de valendag. Een wanhopige worstleng bestond zij om de goedmenende man niet te kwetsen. Zij zocht uitvluchten, raden hem alleen te gaan reizen voor zijn genoegen, trachten keer op keer aan de vreselijke inigheid van hun samenleven te ontsnappen. Maar dit was te vergeefs, want Gerard bemerkte niet en kon ook niet begrijpen wat er gebeurde. Hij was zo hecht aan haar verknocht dat hij ook niet kortstondig van haar gescheiden kon zijn zonder onrust te voelen. En hij menen nu zo goed zijn best te doen en met erbarmelijke zelfverdoening was hij er zelfs een weinig trots op dat hij nu vrijder als andere vrijers, dat hij kusjes rovde en met de arm om haar middel zat. Dat het nu nog weder niet goed zou zijn, dat kon hij niet raden en het wieg vond de kracht niet het uit te spreken. Toch nu verergerde haar toestand noodwendiglijk op het snelst. De slapeloze nachten kwamen weer, kwalijk kon zij de spijzen door de keel krijgen. En daar ieder haar zijde dat zij zwak was en dus veel eten moest, werd zij te goed gedaan met lekker neien en keurige spijzen op dat zij toch eten zouden. Het geen de weersin in eten gestadigde toenemen. Zij werd nu zo onrustig dat zij niet meer tot werkzaamheid komen kon en urenlang heen en weer liep in sombere overdekkingen. Haar leed trachtend te stillen door wilderige gedachtenbeelden of door telkens afgebroken en opnieuw opgebouwde plannen hoe toch dit leven te ontkomen. Toen werd de huisarts erin gemoeid. Een goedig, onbeduindend man, belachelijk om het regelmatig herhalen door langjarige gewoonte van dezelfde vertroostings- en opbeuringstermen. Deze liet haar achterin volgens in zeer samengestelde mengsels alle stoffen in nemen waarin hij gewend was heel kracht toe te schrijven of die hem in reclame en tijdschriften als het nieuwste werden aanbevolen. Eerst later begon hij vluchtig en kortelijk iets te vragen om ten zielstoestand en heel riksleven. Zij raad was dat zij zich vooral schikken en onderwerpen moest en dat dan alles spoedig wennen zou. Weken achterin zag men die winter elke andere dag voor het wigswoning het lage koetsje stilstaan op de bok, de koetsier met veel gekraagde mantel. En de buren keken hoe lang het deur de eerderdeur weer open ging en de zwart geklede man eruit kwam. Schrijvend in zijn boekje het volgend adres de koetsier toeripoet. En het wie gewacht en vreesde met dodelijke haat de klap van dreidteig portier dat toesloog naar elk nutloos bezoek. In het voorjaar, na vier maanden geduld van weerzijden met gestadige vererging, daar qua gaf de goede dokter het op. Hij had gedaan wat hij kon. Zijn belangstelling in het geval was ten einde zijn rekening was hoog genoeg en hij voelde zich niet verantwoord die nog hoger te maken. Nu werd verandering van lucht door hem aanbevolen zoals hij dat gewoon was te doen in zulke omstandigheden. De echtgenoten gingen daar op eerste raad vragen van een beroemd professor. Deze had het zeer druk, onderzocht het weer in kwartieruurs en raden een koud waterbehandeling. Ook schreef hij een voedingswijzer voor met veel vet- en ijwithoudend voedsel en daarbij aan de maaltijden zwart, bitter Engelsbier en nog tussentijds een glas zware Portugeese wijn. Hij was een waardig bejaard en vriendelijk man na wiens rustige, stellige woorden het wie geluisterde met onbegrensvertrouwen en met uitbundige dankbaarheid. Als van een vader en een heilige nam zij afscheid van hem en begon zijn voorschriften al de eerste dag met stipte toewijding te volgen geheel overtuigd dat nu alles terecht zou komen. Een koud waterbehandeling was door de professor opgedragen aan een jong geneesheer die een inrichting daartoe bestuurde. Zo moest het wieg van huis en dit reed zoals veradaming. Gerard kwam de zondags over en ze vreesde dit. Het wieg kreeg nu dagelijks koude stortbaden en werd ook geheel gevreven en geknepen. De jong geneesheer baden en vreef haarzelf, bijgestaan door een verpleegster. Het ging in alle eerbaarheid en het wieg vond niets onzuifers hierin voor z'n verzij beseffen kon. Evenwel vond zij het aangenaam en later besefte zij wel dat deze streeling onzuiver was. Haar zwaarmoedigheid en onrust bedaarden inderdaad wonderbaarlijk en spoedig. Het was of een schimmig spinweb uit haar hoofd werd weggevaagd en een ijzere kluiden moordgeep slaakte om haar hart. Zij sliep weer vast en vond het eten lekker, ook het zwarte bier waarvoor ze eerst kokhalsde. Het maakte haar warm en behagelijk. Met wilderig bedgevoel in de zachte kussens als zij rustig ging naar het bad. Toen kwamen voor het eerst sinds haar verloving de oude spookzels haar bezoekingen terug. Maar nu met dit verschil waarover zij zich diep verwondelde dat al het aantrekkelijke en bekoorlijke waarover zij denken moest, onmiddellijk aantrekking en bekooring verloor als het behoorde bij Gerard, haar man. Als zij aan hem dacht, te midden van haar fantasie gespeel, griezelden zij en schudde het hoofd als proefde zij iets bitters. Ditzelfde had zij vroeger ondervonden omtrend haar verwanten, vaders en broers. En deze nieuwe ondervinding sterk haar overtuiging hoe zondig zulke gedachten waren en niet behoorend bij een kuishuurlijk. Maar het bad haar niet. De zoete doezening van wijn en bier verweekte de strengen bevindingen en zij lag met kleuren, gewangen en half gesloten ogen in haar kussens, niet voelend de pijnest levens en denkend over haar jongen geneesheer waarom hij haar baden en vrij vermocht en zij hem niet. Ook vielen haar in die weken, wilpse toestand, allerlei woorden en voorstellingen in, die vroeger ongemerkt aan haar voorbij waren gegaan, betreffende andere mannen in de inrichting, ofwel gasten en vrienden die ze gesproken had, naar haar huurlijk. Huurlijk's ontrouw was een denkbeeld geheel vreemd en onbekend in het wieg gedacht te leven. Iets even vaag, afwezig en waar onbelangrijk als mensen eten. Zij kenden het woord, maar hield de zaak even als ongedeerde en huurend eigen aan slechte geringelieden. Of zij zouden hun woord voor gebruiken dat in haar kring nog grote minachting uitdrukte. Het woord burgerlijk. Zulke dingen waren burgerlijk, niet gedistingeerd, kwamen dus niet in aanmerking. Maar nu werd zij wel gedwongen in zich en anderen iets waar te nemen wat naar deze gelogende zaak zweemde. En zij bemerkte met ontzetting dat dit er iets lang rondom haar aanwezig moest zijn geweest. Wat betekende anders, dan dat gebaard welk zij zich nu zo klaar herinnerde. Haar geneesheer hield zich zeer streng en cool bij de behandeling. Zij was voor hem geen vrouw, maar een zieke en een wetenschappelijk geval. Het wieg vond het mooi en hoog in hem en zij vertrouwde hem. Maar toen zij nagenoog hersteld was en ontslagen zou worden, praat hij wel eens wat vrije met haar. Eens liet hij zich een woord ontglippen over de zeldzame blankheid van haar huid. En eens nam hij haar hand wat langer en speelde enige ogenblikken met haar tengere vingers en met haar armband. Deze kleinigheden haakten vast in het wiegiel, als klitten doen in het haar. Zij nam ze mee naar huis en kon ze niet verwijderen. Dan moest zij ook denken of zij zelf niet wat aanmoedering had kunnen geven en of hij dan meer zou gezichten gedaan hebben. Tot de persoon zelf vond zij geen bijzondere aantrekking. In de herfst trok zij als herstelde en nam de verzekering mede dat moederschap haar voorgoed genezen zou. Toch zij zag zeer op tegen haar thuiskomst. Hoewel moedig en bereid. Na een half jaar was dezelfde jammerlijke toestand weer terug maar nu verergend, want gelijk op met de onverwinnelijke afkeer van haar man ging een steeds moeilijker te overwinnen neiging tot zondige gedachten die wildere groeiden in haar nog al door met rijke spijzen en wijngeest gevoeden lijf. Van dit laatste verband had zij geen vermoeden, maar dat zij het samenleven met haar man niet langer harde kon, dit stond vast bij haar. Zij moest dood, of al was het voor een pose van zijn lichaams naar bijheid bevrijd. En nocht dan sprak zij altijd graag met hem, nooit verveelde hij haar. Zij schertste en koudte nog veel samen en zij bedachte beide al wat zij konden om elkaar het leven te veragenamen. Als zij maar broer en zuster waren, dacht hij het wieg vaak. Nu werd, na deze grote teleurstelling, de vorige raadgever verwenst en naar andere raad geluisterd. Door een dankbaar voorkomer stelt patiënt werd haar weer een ander genezenheer aanbevolen. Die zou Hedwig met elektriciteit genezen. Dit maal verging het haar nog slechter. De nieuwe dokter was gehuwd om streeks veertig jaar zwaar gesnorbaard, zwierig, gleed, geurig van reukwerk en een rechte vrouwengek. Reeds bij het eerste onderzoek, toen hij had weet uit te vragen hoe het met haar leven stond en begreep wat er haporde, hoorde Hedwig hem prevelen wat een zonde. Zij moest er kennen dat dit grof was, maar toch stuit het haar niet zoals het had behoren te doen. Ze nam het de man niet kwalijk en hoewel zijn volstrek niet innemend, maar zelfs bespotterlijk vond, niet ze hem begaan. Met die eigenaardige onverschilligheid van zinnelijk gevoelige vrouwen, die de liedelijkste verleider alleen om die eigenschap niet kunnen haten en hem velen te laat ontwijken. Wederom beurde de behandeling haar afhankelijk op. Zat een prettig helder vertrek je waar zij veel rust moest. Ze zag de groene kustanjebomen in de velle unison en lag uren rustig in het helderen linnen met vernoege, wachtend de muziek die elke middag spelen kwam, soldatemuziek, als vroeger in het Stadspark. De duiven vladderden om haar vensteltje en eens kwamen er twee binnen en trippelde over haar deken, zich in de veren pluisend. Doodstil lag Hedwig te kijken, het leven weer goed vindend. De witte veertjes bleven de ganze dag op haar voetijn liggen. Toen kwam de dokter in, die haar dagelijks behandelde, nu reeds drie weken. En toen hij haar zo weken en vriendelijk vond, dacht hij zijn weg genoeg samengebaand en midden in de behandeling, lei hij de instrumenten neer en kuste haar plotseling op bloot de hal zijn borst. Toen ging haar haastige weg, met een toenilmatige baar van verdwijfeling, lichtelijk, hoewel niet gans bewust, vertoning maken die hij vermoedde dat Hedwig roer en zacht voor hem stemmen zou. Hedwig was niet zeer verschikt of verontwaardigd, maar wel ontroerd, vooral door het weten dat hij gehuurd was. Nu zag ze dan het ongehoorde en ongelooflijke voor ogen. Toch schrikwekkend en lelijk kon zij het niet vinden, eer vlijend en streelend, hoewel zeer droevig, want zij vat het op als diepe ernst van de man en hield hem nu voor levenslang ramsalig. Toch zij wijvelde geen oogwenk in het geen harde doen stond. Ze had een zeer sterre begrip van wat in de dramatische toestand behoorde. Zij moest onmiddellijk vertrekken, vreedt maar liefde rijk de armenman in wanhoop achterlatend om hem nimmer weer te zien. En zo deed zij inderdaad, vlug en doortastend, met goede zorg om geen opzien te verwekken, de armen meer naar spaarend. Dat viel deze deerlijk tegen die niet verwachten zijn geveinst ernst zo naïef ernstig beantwoord te vinden. Nooit heeft hij geloofd dat deze strengheid oprecht was in een zo ontwijfelbaar, behaagzuchtige en zindelijk vrouw. Maar wederom nam Hedwig herinneringen mede die vastbleef kleven aan haar ziel en haar schade en verzwakten als langzaam in vretend gif. Want dingen die tevoren voor haar geen aanzijn en dus geen macht had, had zij nu leren kennen als feit of als mogelijkheid. Nu kon zij ze niet meer logenen of van zich zetten en moesten overwinnen of er door overwonnen worden. Einde van hoogtuk 17, vorig lezen door Karola Jansen, Rotterdam, 17 november 2009, www.karolajansen.nl Van de Coulomerades Doods, hoofdstuk 18. Dit is een LibriVox-opname en dus vrij van noteursrechten. Vorig lezen en opgenomen door Karola Jansen. Van de Coulomerades Doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 18. Niet en onrecht te bevreesd geworden voor nieuwe doktoren, hoe ze je beroemd of aanbevolen en niet weten tot wie zich te wenden om raad, viel het haar plotseling in naar haar vriendin Leo te gaan. Die was immers ook doktersvrouw en daar was het veilig, indien ergens op de wereld. Reedsverdemoedigd door haar leiden besloot het wieg nu recht op behaartig te zijn. Hoe dankbaar werd zij voor deze inval? Zij schreef tien later rondweg toe een goddelijke tussenkomst. Leonora woonde op een bovenhuis 40 traptreden hoog in een nieuw gebouwd gedeelte der hoofdstad. Het eerste wat Hedwig zag was een kinderwagen om de enge ruimte met touw en katrol opgehezen in het smallen trapportaal. De eerstling was er nog niet, maar zou binnenkort geboren worden. De woning was saaier, zonderder en veel kariger gestoffeerd dan die van Hedwig. Hedwig kreeg een benauwende indruk, alsof hier op elke uitgave werd afgedongen, alsof er veel met centen werd gerekend en slechte boten werd gebruikt. Alsof er veel gesloof werd door het ene kleine gewillige domme dienstwijsje. En zij vond het roeren te zien hoe Leo, haar ideaal der vrouw, zich hier tevreden tot deze beurgelijkheid vernederte en het armoedige meisje bedeelde alsof zijn goede taak verrichtte. Had zij haar gevonden lakaien met een wenk gebiedend, ofwel zelf een voetveeg van geringen, een en ander hadden haar waardigen geleken. Maar Leo was vrolijk en hartelijk, in geheel niet beschaamd of beklemd en luisterde ernstig naar het verhaal van Hedwig zorgen. Heimelijk hoopte deze dat ook Leo iets van ontgogeling of verdriet zou te vertellen hebben. Maar daarvan was niets en dus hard te dragen het vriendelijk mededogen van de gelukkige. Hedwig begon met vragen willende uitvoerse leo's bevindingen in het huwelijk. Maar Leo, hoewel niet stug, sprak daar liever in geheel niet over. Dat waren dingen zijde zij te heilig om te bespreken en die haar op nooit een ogenblik van zorg of mijmering gegeven hadden. Bijna met ergenis vorste Hedwig door, of er dan nooit moeilijkheden waren geweest, of ze dit nooit hinderlijke gedachte of enige leid teleurstelling had gekend. Maar nee, Leo wist niet van moeilijkheden, nog van hinderlijke gedachten, nog had zij enige leid teleurstelling gekend. Haar huwelijk, lijflijk en geestelijk was één schoon geheel, nog veel schoner dan zij zich had durven of kunnen voorstellen. Dit te horen was vreder dan Hedwig had gevreest. Het scheen wel of zij afgunstig was, leelijk neidig, want haar hart krompt van het horen. Maar zo was zij toch niet. Zij was in oprechtheid blij om haar goede vriendin en grunde haar al dat zalige zozeer en het kindje dat komen zou. Maar waarom? Waarom was het bij de ene zo anders dan bij de andere? Was dit dan rechtvaardig en redelijk? Zij legde haar hoofd in bitterheid tegen de tafelkant. Preflend, god, god, maar is dat nu eerlijk? Toen stond Leo op en zij, nu wou ik heus liever dat Herman er ook bij kwam. Hij weet van alles meer dan ik en kan je beter helpen. En of je het mij alleen zegt of ons allebei, dat is toch hetzelfde. Herman kwam. Hij had een mager gezicht, een onvollekome uitspraak, stijven bedaarde manieren en een linkse houding. Het wicht keek hem lang aan en dacht hoe het mogelijk was door Dienman iets verhevens te ondervinden. En zij verdiepte zich in gedachten waardoor zij zeer ongelukkig voelde. Vooral nu zij wist dat zij bij mensen was die haar nooit meeworstelde. Helderen tranen glinstelde in haar ogen en zij zat lang stom, hoofdschuddend nu en dan, de handige vouwen. Toen sprak zij uit, korterlijk met berusting. En zij kreeg, even kort en zaaklijk, enige inlichting terug over wat ziekelijk moest het en wat niet, het geen haar rust gaf. En toen een raad dien zij onmiddellijk met eigen inzicht als wijs erkende, namelijk deze, een lange tijd ver van haar huis en van haar man te leven, tot het gevoel van weerzin was geweken dat ze weer naar beide zou verlangen. Want men kan deze ziekelijke opruisingen wel omzichtelijk en met geduld temmen, maar niet met geweld verkrachten. Ook moest zij alleen zijn, geen geneesheren mee raadplegen, maar eenvoudig sober leven in een oort waar zij garen was en waar haar geest tot hoge en kalme denkingen zou worden overgevoerd. Nu wist het wie geweld zulke oort en het eerste waar aan zij dacht was het Hollands Noordzeestrand. Dit docht Herman goed, en toen ging zij heen, dankbare tranen niet bedwingend en beide goede mensen kussend. Dit deed zij volgens haar eigen uitbundigheid en natuurlijk weg, maar ze wist toch dat het kussen van Herman iets was als een proefneeming. Zij dacht er ten eerste bij dat zij het veilig doen kon omdat dit huwelijk zo onaantastbaar was. Ten tweede dacht zij, waarom zulk een kus voor Leo een zaligheid was en voor haar iets wat enige zelfbeheers in kostte. En toch was het dezelfde zaak. Nu wederom hoopvol en stellig vertrouwend de nieuw opgedaanen wijsheid, legde zij zich zorgvuldig toe op haar genezing. Zij koos het Zee-dorp waar aan zij de liefste herinnering had, nam daar een klein hoogvertrekje met uitzicht naar zee en bracht geen andere boeken mee als die van een paar dichters wie er werken zij meenden dat haar geest het best tot hoge en kalme denkingen zouden leiden in samenstemming met de indrukken van zee en lucht. Zij overlegde lang met haar man over de keuze deze boeken over Tennyson die toen in volle roem stond waar zij ter stond eens. Over de tweede wijvelde zij. Het wieg had neiging tot Longfellow, Haine of de Musée. Gerard Radehulderlin of er door hen nog als echt beschouwde en veel gelezen Ossian. Op het eind nam zij Sheila mede. Hij beloofde, hermans raadvernemend, haarzelfde en niet anders dan op ene dag te bezoeken. Dwee punt liefde het wiegde zee en niets kon haar zo rust geven als het zien van de grote vlakte water met het statig en onmetelijk voorbij of aanstroomend beweegde golven. Zij had dit er iets meer malen ondervonden en al wat bij deze grote en kalme gewaarwoording behoorde was haar dierbaar geworden. Het armelijke stinkende dorp met de schaduloze zandwegen de hoofdstraat met schralen huiverbladige popelboompjes het kale hotelgebouw waarin altijd alles klapperde en sloeg van wind het overal stuivende zand al dit wat midden in de land en in wintertijd gezien zeker naar geestig zou schijnen was nu mooi en bekoorend in herinnering en werd door haar weer gezien met groot geluksgevoel. Zij miste niet de lieuute, het wildere groen en de bloemen der meer beschutten landen want de klare zon, de zeelte zeelucht de frisse steeds levende wind, hier draagelijker dan in het land maakte goed wat er schorten aan schaduw en lovenwilde en bloemenkleur. Maar nog was er dan iets onuitspreeklijks in al wat de zee aanging een onuitspreeklijk weide, grote en zalige gewaarwoording die kleefde aan al wat tot de zee behoorde aan de schelpen en dieren en uitgevretene voorwerpen op het strand aan de brakkengeur daarvan, ook aan de teergeur der visserschepen. Het was of zij de barrenplantwereld der duinen edeler en dierbaarder vond daarmaat ze zijn erbij hij ter zee verraden en de harde blaugroenige wassen, bijzonder kenmerkend de buurschap van de oceaan vond zij de edelste en hoogste. De uiterlijke eigenheden der zee, de kleuren en de verschillende golfvormen en de wijze waarop de grote baren omslaan kolkend aanbruisen, schuimbeteigend uitswalpen en zich terugslepen van het vlakke zand, die herdacht zij en minder zij, zoals een minder de trekken en gebaren van zijn geliefde herdenkt. Reeds vroeger had zij ontdekt dat het mogelijk is deze grootste aandoening door de zee gewekt te versterken en te bevestigen door het lezen van gedichten. Die behoefde niet over de zee te handelen, maar het was genoeg indien zij waren van hoge en staatige aard en dan gelezen werden in de Nambijheiterzee. Door dat verband werd zowel het gedicht als het ter lezing besteden uur voor altijd gewijt in de herinnering. Zelfs dan wanneer het hoge gehalte der verse door Hetwigs ongeoefend oordeel slechts schijnbaar was. En zij begreep nu dat het erop aankwam deze verhefding met alle macht te zoeken, zijnde hierin het blijvende warachtige herstel waarvan Doktoren haar slechts een kortstondige schijn hadden gegeven. Toch Hetwigs veelvoudig wezen onderscheiden twee soorten van gewaarwoording bij het zee verblijf, namelijk de eenzame en de wereldse. Voor de eenzame gewaarwoording die zij maar somweilen recht verlangde, moest zij zich afwenden van het bevolkte strand met de kleuren gemenigde. Dan moest zij niet zien behalve golven en golven, de lange kustlijn van bleekblonden en flauwgroene duinen, de wolkenlucht met de meeuwen. Elk mens stoorde dan, en de avond met schemer en glorie van zondenschijning verheerlijkte. Het oog zag zich dan gelijk met het zeevlak, met de eindeloze, rulwoelige schuimdansende lineen, al door aanstormend nooit bereikend, als leeuwen getempt voor de blik en zij voelden zich rustig in het grote, heerzend vertrouwd in het ontsachtelijke. Maar zij kon ook aangenaam vinden zich tussen de mensen te bewegen, koel en keurig gekleed. Zij vond ook genot in de verbinding van het wilderig mensenleven met de grote zeeaandoening. Zij woonde liefst in het grootste hotel, waar elke dag kostbare bloemen en vruchten vanuit het land etafelsierden. Zij hield van de avonden op het terras, met verlichting, muziek en vuurwerk, als machtig en vaardelijk omvatten overwelft door het grote zeegebruis en de roodbewolkte avondhemel. Zij hield ervan zich dan prettig, luchtig en sierlijk te kleden in het wit met een enkele bloem. Maar zij wist dat dit ware genietingen van hun lageroorden en dat het groter en mooier zou zijn als zij altijd de eenzaamheid verlangden, de grootste nachthemel in het lege strand zonder de alledaagse mensen. Maar daarvoor voelden zij zich niet groot en krachtig genoeg. Zij was al een week aan zee zonder veel verbetering te bemerken. Zij kon in de nachten niet tot rust komen en het was of de zee haar wakker hield met zijn gerucht. Pijnlijk waren rug en leden en zij kon nooit behaagelijk liggen. Van lezen kwam niet, haar hoofd kon geen regel vasthouden, zij las en begreep niet. Toen hoorden ze, zij op een en morg om 11 uur terwijl ze voor opera met droevrolangende ogen zat uitstaan over zee, klavierspel zacht aanklinken door het huis, onmiddellijk in lievelijke samenval met windgerucht en branding. Zo snel, zo lenig, zo wonderbaar vaardig en wel bestuurd, zo zeker en welgeoordend als een heerleder, heerlijke wezens die met tijdingen van vrede en liefde op haar afkwamen. Het wieg voelde zich overrompeld en verrast, onmiddellijk gans in de macht van dit hoge, tedere, zeer dierbare en oversterke. Het duurde niet lang of zij voelde iets hards versmelte in zichzelf. Iets gesloten ze langzaam opengaan. Zij moest weer de handen vouwen en strikte die hartstochtelijk uit naar het open venster en de zee. Haar ogen sta er de strak, wijd geopend. Haar mond sloot vast en diepe smartlijnen plooide haar gelaten. Het leed brak zich los uit lange hechtenis. Zij wilde zich, hoewel gans alleen, vermannen en privilde, gemaakt kalm. Beethoven, geloof ik. Maar toen verhieven zich de melodieën weer als een stroom die het samenklotst opstuwt en zich overal verdelend in fijn gekrinkel uitspreid. En daarmee verloor het wieg alle zelfbedwang en zij brak uit in een lang weldadig snikken tot zij geen muziek meer horen kon. Toen voelde zij weer het hoge hardsgevoelen uit oude tijd, zeldzaam sterk. Ja, zij zag voor zich in haar donkere handen het grote witte hart van Marmarsteen. Toen zij opkeek, scheen alles veranderd, alsof bewaasend glas was gereinigd. De muziek hield nog aan en wel een uur genoot zij die, horend werken van Chopin, List en Waakner. Verheugd ging zij naar beneden en vroeg wie gespeeld had. Men noemde haar een beroemde uithemese naam. Deze virtuoso's menen zij nooit gezien nog ooit zijn spel gehoord te hebben. Die middag op het strand zag zij een lange man op een vauwstoeltje zitten in wit flanijl gekleed met een strohoed op. Hij had een donker uiterlijk zwart haar en knevel. In een plotseling opwelling met een geheel onverklaarbaar gevoel van zekerheid, terwijl zij toch geen enkel teken wist waaraan zij de man zou herkennen, ging zij naar hem toe en vroeg, heeft u vanmorgen gespeeld. Hij rees onmiddellijk op en antwoorden met een hoffelijke Franse groet als iemand die niet gesteld is op het verwaarlozen van gepaste terughouding, vooral niet in overgevoelige of geestriftige jonge vrouwen. Het wieg voelde diep ongelukkig en stond als een verlegen kind op schrijen. Hoe had zij de dwaasheid durven doen, maar zij zag hem een weile aan in haar verslagenheid en zei, ik ken u toch, spreekt u geen Hollands? Toen werden zijn ogen zacht en vertrouwelijk, zijn gantse gezichtsgeen veranderd. Hij zag haar lang aan en zijde langzaam. O, Schumann, niet waar had hij? Hij herinnerde zich wat hem gestreeld had, de simpele verering van de jonge meisje. Toen wist ook Het wieg dat hij het was die haar het eerst muziek had doen verstaan en zij vertrouwelijk herkenning ging als een warme genieting door gants haar lijf en leden. Zij kende hem als ritsaard, maar hij was onder aangenomen naam beroemd te worden. Het wieg vond het spijtig, waarom behoefde hij zijn naam te veranderen en het was ook niet gedistingeerd. Hij deed aan een reis een toeneelspeler of kermischas denken. Hij sprak nu op de toon die hij vroeger tot haar gebezen had en de jonge meisje was met loshangend haar. Hij haar oudste broeders makker en vroeg. Je bent immers getrouwd? Het wieg wou dat hij dat niet gevraagd had, maar zij kwam niet op de gedachte dat zij zonder onoprechtheid zou mogen toestemmen. Zij was dag en nacht vervuld van deze grote en troostrijk ontdekking dat natuurlijk toch wel iets verhevens en helvols is, maar dat zij het niet kende. Daarom antwoorden zij wijvelend het volgende. Nee, ik dacht het wel, maar het is gelukkig niet zo. Ik heb dat pas gehoord. Ritsaard begon met een glimlacht, gereed in scherzen te horen, want hij wist het zeker en kende ook haar een man. Maar haar uitdrukking en toon was zo ernstig en droevig eenvoudig dat hij haar een ogenblik met samengetrokken brouwen aanzag of zij soms niet recht bij het verstand waren. Toen, een of andere pijnlijke familieverwickeling vermoedend, liet hij het gezegd er voorbij gaan en begon over muziek. Door het zo gespannen begeren naar herstel, door het autos denken om de eigen toestand, zoals zwaarmoedige doen, scheen deze ontmoeting voor Hetwig een zekerrijk bestier tot haar voordeel. Hier was een die de macht had haar geest op te heffen uit het drijfstand van zwaarmoed en zondige gedachten, als hij maar voor haar spelen wou. Daarom vroeg zij hem of hij toch lang bleef en vertelde hoe dankbaar zij was voor zijn muziek. Ritzard was niet voornemens te blijven, maar hij overlegde ter stond hoe hij op het spoedigst zou kunnen terugkomen. Want Hetwig en haar streelend oordeel hoorde hem zeer en hij wilde graag iets goedstoen. Toen praten zij de ganze middag samen gezeten op de duinrand tussen Thel, ofwel langzaam wandelend op het vlakke zand, langs de bruisende schuimdans de branding. Zij vertelde van haar nageestigheid hoe dood ze leef haar neerboog en benouden, hoe zij tot haar stel hier was gekomen, maar dat nog de dierbare zee, nog de dichters hadden vermocht wat hij deed met zijn spel. Ritzard luisterde ver genoeg het en zeer opmerkzaam. Grans geboeid door haar bekoring en met levendige aantriften het voornemenvatten deze lieve en ongelukkige vrouw op zulke schone wijze bij te staan. Ritzard was een man met groot kunstvermogen, niet enkele muziek, maar ook in woordvorm en kleurbeelding. Hij was zeer hoogwillend en streng, maar vooral in kunst die hij boven alles stelde. Hij had een gevoelige moed en sterke driften die hij niet zocht te beteugelen in hooghartige onverschilligheid voor het oordeelden mensen. Vele vonden hem stug en onaangenaam, daar hij weinig sprak en altijd het bijzondere zocht, zonder meedogen voor het gewone. Hij was gewend te doen waarin hij lust had en zwierf de landen rond overal in kunst om zijn klavierspel, waarvan hij zelf gering dacht, en niet oorspronkelijk, maar vertolking van andere werk. In vertrouwelijke aanraking kwam hij alleen met enkele uitzonderingsnaturen. De menigte vond hij goed om ontgonnen en bedrogen te worden. Hij hield van de trant- en parijse kunstenaars die zich bohemers noemen, en was er zelf zulk één, maar zwieriger en voornamer omdat hij in wilde was opgevoed en stamde van aanzienlijk geslacht. Het meest had hij de gewone deftige, persoonlijke mensen, vooral de vrouwen, die hij in dit soort het ergelijks vond. Zacht oordeelde hij over de losbandige, mannen of vrouwen, en over de armen, de boeren en arbeiders. De kunstenaar was voor hem de enige, eigenlijke mens. Zijn gestalte was groot en lenig, zijn gelaad werd door alle vrouwen mooi gevonden. Zijn ogen hadden er iets wat schuin, wijdopensnit die in sterker mate de vreedheid en zinnelijkheid al serieus te kennen geeft. Maar ze konden vleiend en verleidend zacht staan, als hij ze in glimlachend vriendelijk zien wat toedrukte. Hij kleden zich wel, zonder toelech, alsof hij er nooit om dacht, maar altijd kocht wat hem ene ogenblik het vrijst en makkelijkstoesgeen, zonder zorg, omprijs of mode. Einde van hoofdstuk 18, voorgelezen door Karole Jansen, Rotterdam 19 november 2009, www.karolejansen.nl Van de Coulomeres des Doods, hoofdstuk 19. Dit is een LibriVox-opname, en dus vrij van auteursrechten. Voorgelezen en opgenomen door Karole Jansen, van de Coulomeres des Doods van Frederik van Ede, hoofdstuk 19. Ritsaard vertrok dezelfde avond en beloofd over een week terug te komen. Twee dagen lang mijmerde Hetwig bijna onafgebroken over de heugelijke ontmoeting. En toen Gerard kwam, ontving ze hem met een vrolijk gelaad en glansende ogen, ongeduldig te vertellen wat er gebeurd was en hoe zij nu iemand ontmoet had die haar onveilbaar genezen zou. Zij had al wat haar met de genezenheren overkomen was, steeds onmiddellijk verteld en Gerard was meer dan ooit voor haar bezorgd geworden. Niet omdat ook maar één oogblik de gedachte in hem opkwam dat zij zelf in gevaar zou verkeren, maar omdat deze steeds voortgaande bekooringsmacht hem verontruste. Hij wilde niet dat zij meer onheil zou stichten en ook wilde hij haar niet zelfs tot verwijderd voorwerp van andere begeer te weten. Nu was hij zo verheugd dat zij geen genezenheren hebben zou en zie, daar kwam toch weer een ander man in het spel. Maar zichzelf wijzer achter dan haar deed Gerard slechts noden. Hij wilde zo graag niet enkel haar gemoed maar ook haar verstand onbeperkt vertrouwen en eerbiedigen. Hij was begonnen haar als godheid te vereren. Toen had hij, vooral in wat er met Johan gebeurd was, haar kinderlijk en gevaarlijk onverstand bespeurd en nu moest hij de zo hoog vereerde tevensleiden als kind. Dat ging hem slecht en moeilijk af en het werd door hetwig ook niet geduld, want hoe kan men van dezelfde mens tegelijk vereren en bedillen dragen? En toch was zijn ene geneigd zich aan een machtige natuur te onderwerpen. Maar Gerard had haar eerst te hoog gesteld en daardoor bedorven. Zelf met onderworpenheid aanvangend in plaats van, zelfstandig blijvend, haar eigen zelfstandigheid tot duidelijk evenwicht te stijven. Al dus gebeurde het dat hij nu trachten in haar opgetogenheid te delen en niet er toe kon komen haar te waarschuwen. Maar dat het niet van ganzel hardig ging, bemerkte het wie geweld. Zo goed zelfs dat het haar terneer sloeg en ze moeite had haar tranen te bedwingen. Ze had dan de onweegstaanbare bekoorlijkheid van een lief pruilend kind dat zich inspant om goed te zijn, maar het niet kan. Al wat Gerard van Ritshaard wist, was hem tegen en leek ongunstig. Voor zijn uiterlijk had hij de tegezin die een stemmen hondelander heeft voor mannen die hij door vrouwen mooi hoort noemen. Evenals in Johan haat hij in hem zonder het zo recht te beseffen, de persoon die zich als kunstenaar buiten en boven de menig te plaatsen. Terwijl het juist die persoon was die het wieg aantrok, als redding belovend uit haar saaileven. Gerard hield vast en sommige Hollandse begrippen van rechtzinnigheid en gepastheid die Ritshaard gewinnte aan het leven in vreemde landen, bekrompen en zot zou achten. Gerard kon geen mannen velen die reukwerk gebruikten of zich met reuk zeep wiesen. Die gekleurde dassen droegen in plaats van zwarten die zich het knoopschat met bloemen sierden. In Ritshaard die zulke dingen deed, zag hij de wufte verwijfde man en al wat hij van zijn doen en laten wist kwam hiermee de overeen. Zo is hij zeker dat Ritshaard omging met zeer geringen en losbandige lieden en zelfs dat hij in tijd lang voor de minna van een bekend toeneelspeelster had gegolden. Met een zwaar hart vertrok Gerard en bij het weggaan deed hij iets wat hij nog nimmer had gedaan en waarvan hij ter stond per rouw had. Hij herinnerde het wieg aan Johan. Dit nu was de allerteerste en gevoeligste plek van het wieg ziel. Voor het eerst sinds Johans dood had hij een paar dagen geleefd zonder dat afschuwelijke gevoel van vroeging, van machteloze zelfquelling om wat nimmer te herstellen of goed te maken is. En nu raakte Gerard juist deze allerpijnlijkste steen weer rouw en naar zijn meen zonder noodzaak aan. Het was zijn enige poging om haar terecht te wijzen en het was een onhandige, zonder baat, want zij versloefde en kromp samen van pijn en was koud en hard tegen hem, voor het eerst. En toen hij weg was had zij tot tegenstelling Ritsaard die haar had opgeheven en getroost en Gerard die haar had neergeslagen en gequetsd. Toen Ritsaard na een week terugkwam had hij zich in die tijd voorgenomen wederom niet langer dan één dag te blijven en het mooie plan om het wieg door zijn muziek te stichten maar op te geven. Zodra de bekoring van haar bij zijn geweken was bedacht hij dat hij zich wat te zeer had laten meeslepen dat het gevaarlijk spel kon worden dat zij heel wonderlijke dingen had gezegd die alleen een schaamteloos baag zuchtigen of een ongelooflijk onnoozelen of een van gees gekrenkt te zegt dat verder haar man een fatsoenlijke Hollander was van de voor hem haatelijkste soort. Maar toen hij haar vond, zittend in het zonnig zand neuriend en liedje als een dromerig wachtend kind het zand laten glijdend over de rug van haar aangesloten vingers zodat de kleurschiften de flonkersteen van een ring telkens opdoek uit de doffer blond en toen zij opkeek met de wonderbaar helle velle blinkogen wetend dat hij het was en hem als tot zich halend met haar vreugde volle blik toen was hij al die gedachten een en week vergeten. Zij was in het zwart kleed en hij was verbaasd over deze vinding wat van haar toch geen overleg was maar hij voelde het als een hem overtreffen in meesterlijke keuze van hier gepaste kleur. Nu volgde een dag met hevig en lijnrecht volstrekt niet als soedanig beseft eerst later begrepen toen het te laat was beide ondervonden wat hen geheel nieuw was Ritzard was wel tien jaren ouder dan Hedwig en had inderdaad liefdesbindingen gehad die hij niet verheelde maar nooit was hem iets overkomen wat zweemde naar deze gewaarwoording hij had tot nog toe weinig vertrouwen gehad in de vrouwen die dames heette het woord dame was hem al gehaat als geestelijke wezens waren ze toch nooit de gelijke van mannen en als minressen en moeders waren de armen en geringen immers beter nu voelde hij zich gans bekoord en als door overmacht bedwongen en toch was Hedwig niets anders dan een dame overtaagd dat met een dame behoorde te zijn voor Hedwig was de bekooring nog veel werkzamer hier was een man die het leven kende in al zijn volheid en schittering kunstenaar, zo goed als Johan Heerser maar haar schoonste zielseendoeningen door zijn muzikaal vermogen tegelijk voor naam en onderscheiden en lichamelijk aantrekkelijk zoals hij nog geen ontmoet had en dat terwijl zij zelf weer meer dan ooit ontvankelijk voor bekooring was door de honger van haar lege leven en de geprikkelde en gans onvoldaande lijfsbegeerte alles aan hem boeide en trok haar zelfs dat hij zijn onzetelijke levenswijze niet verheelde van evenals hij de dame had zij geleerd de losbol te verachten en zie beide ontdekten dat er zo veel achteregenschap niets af deed aan het lieve en aantrekkelijke van de mens dit betekent niet dat zich zijn overtuiging bijzichte of dat haar afkeuring van losbandigheid verzwakte maar ze konden niet helpen de mens even lievenswaar te vinden en de uitkomst was een zekere zoete scherpe droevheid een teder meelij een behoefte tot helpen en redden deze dag had voor beide die volheid en rijkdom van een geheel jaar de morgen, de middag, de avond waren als grote en gewichtige tijdperken van hun gehele leven maar dit besefte ze eerst de volgende dag de doorleven seconden waren te spannend te aangrijpend om gevoel te worden in al de diepte van hun betekenis evenals die van hun veldslag waarin men ook de pijn der wonden niet voelt en hun betekenis niet acht Ritsaard bedroog zichzelf met de arbarmelijke schijn als bleef hij geheel meester van zijn gemoet als boog hij zich neder uit zijn ongenaakbare hoogte vriendelijk en welwillend tot een merkwaardige zoekende mensenziel wie hem als derde had waargenomen had onmiddellijk bemerkt dat zijn gantse hart en ziel reeds vlot was en van de been reddeloos meegesleept als een zwemmer in zee door de trekking van het afgaand tij het wieg onderging het wonden met helder erzelf besef daar zij minder verblind was door hoogachtigheid zij voelde wat zijn nimmer had gekend verrukking die zich liet beschouwen en waarnemen zonder te vergaan en zij wist dat zij dit voelde in onderscheid met al wat zij in haar leven gevoeld had zij staarde erop zoals een die uit bedwelming ontwaakt op zijn handen staart pogend tot vol besef te komen zij sprak levendig en gemakkelijk zoals zijn nimmersprak zij liet haar lippen los en de woorden zijden zichzelf geëvend haar innigste binnen, zacht en geleidelijk of het nooit anders was zij letten op alles, op zee en duinen, op zijn handen ogen, voeten en tanden, op zijn gebaren en stem op de schone en nieuwe dingen die hij zeide en onderwijl herdacht zij al de schoonste gevoelens van haar leven met een onvergelijkelijk scherp herinneren en dacht Tevis, dit is meer al de hartgevoelens en tijden van een keer de vele lijge waarwoordingen en stemmingen die zij nog nooit in ene had overzien, die overzacht zij nu als of zij op een nog hoge top was aangeland maar zij had, bij al dit inzicht toch geen flauwe moeder van enige gevaar waarin zij zich bevond of van enige lij ongepastheid of onzuiverheid haar oor aandoeningen zij zag geen spoor van kwaad, nog van dreigend kwaad zij voelde zich zelfzaam gelukkig en zou zeer verwonderd zijn geweest als iemand, het zij geert of een ander, haar dit gelukk hadden mischunt of als gevaarlijk en onzedelijk voorgehouden maar Tevis was er in het bonte wisselspelte haar gezielsbewegingen iets, wat hij meer dan al het andere vreemd en verwonderlijk voorkwam zij dacht, onder al het spreken en ondervinden van de lange dag door steeds zijn de gevoelens van haar dromen en haar jeugd aan het witte marmerhart, aan de elzelaan aan het dansfeest, en dat terwijl zij aan de volle eettavel zat of wandelde of luisterde naar ritshaard spel, maar nu was er deze bijzondere gewaarwoording bij, alsof het alles niet nieuw voor haar was, even als het herfst gevoel van de bouwval, dat ook maar de herinneringsscheen van iets lang verledens en iets zeerschoons nu kenden zij zeer goed een soort gelijke aandoening maar zo lichamelijk en kortstondig als het eilen of duizelen, wat men heeft na een tuplots opreizen bij die andere aandoening denk men voor enige seconden dat men hetzelfde nog eens heeft doorleefd en op dezelfde plaats nog eens is geweest en iets later is alles voorbij, maar dat is zeer duidelijk een zinsbetrog, een begoogeling door lijflijke oorzaken, terwijl het schone herfst gevoel gebonden aan die bouwval bij Merveste, hetzelfde eigen domelijke vertonen als blijvend kenmerk zij moest daarbij altijd denken wanneer heb ik dat toch meer gevoeld, waarvan is het een herinnering en die indruk vervloot niet met het oogomlik en zo was ook deze ganse zomerdag aan de lichtvolle zeekust door datzelfde kenmerkt, maar sterker en wonderbaarlijker als of zij bijna met de hand zou kunnen grijpen wanneer zij het te voren onder woonden had en van waar zij zich alles herinnerde en het was haar met een bijna beklemend en ontstellend openbare elk uur duidelijker in de avond zaten zij beide op het weide terras de muziek speelde, de mensen lachten en praten rondom de lucht was lauw en stil, de zee, grijs en vlak zoelen nevelen hing erover en uit het spierl vlakken lichtende water kwamen stille lage rimpels met korte plof omslaan op het strand vele kinderen speelden bloodsvoets, bleekrozen en blauw vlekjes op het blond en zilverwit ver achter de nevelen stond de zon bleek en onder haar was een tintelende zilverlichterbaan diep doordringend in de nevel geheimen heel ver waar het geheimvulde begon brandde prachtige glanzen van een kleur als gebruineerd goud van alle zienelijke wonderen der zee was dit voor Hedwig het schoonst en nooit vond zij het schooner terug beide jonge mensen voelden als of zij samen grote verre landen bereist hadden en nu uitrusten hun stem was wat hees en ze bleven nu maar stare, moe van aandoening en voor Hedwig was het alsof ze dit alles met een stille glimlach van zoete herkenning terugzacht wat was het mooi, fluisterde zij en zij menen de eigen seconden waarin zij sprak haar handige vouwen in de schoot haar blikken ver in de diepte de grouwe kope rood brandende kim nevelen de grove vrolijke muziek heel te lagere sfeeren van hun ziel in kalme kabbeling van vreugde daarboven staarde zij als hand in hand in de zwijgende prachter zee werk boven nog scheen het Hedwig als of zij stille kus en alleenig wandelde over de tijden en al de dagen en uren bezag en een ruiker bijeen gaarde van het schoonste wat op haar tijtsveld was ontbloed en zij wond haar zachtkus deze dag omheen als een lint van grijze zijde met rosse goud geboord Ritsaard vertrok dezelfde avond naar zijn kamers in de hoofdstad belovend morgen terug te komen het eerst wat hij de volgende morgen deed was een liefdesverhouding met een veel ouderen vrouw waaraan hij al vijf jaren verbonden was en die hij nog maar niet van zich los had kunnen maken zodat hij vrezen ging haar nooit af te komen schriftelijk te verbreken en toen schreef hij ook een briefje aan Hedwig dat hij die dag niet kwam maar misschien later hij was verstrooit en korsig als een hoogmoedig man die bespeurd dat hij door zichzelf betrogen is herhaaldelijk privelde hij het wordt gek, dat moet uit zijn daar hij die lievelijke nabilden van de vorige dag niet verjaagd kon hij schraamde zich tegelijk over zijn onedel leven over de lage hartstochten en de laffe sleur waarvan hij gevangenen was geweest en over deze nieuwe zoete en gevaarlijke hechtenis die hij zich niet wilde erkennen hij nam zich voor Hedwig nooit terug te zien en met vrouwen zich niet meer in te laten Hedwig geschreef de volgende morgen een brief aan Gerard vol uitbundige vreugde en hartelijkheid in diepe oprechtheid schreef zij dat zij nu gans genas en hoe heerlijk zij dat vond voor hem, haar arbegerard wien zij zo lang tot zorg en verdriet was geweest zij vertelde van de heerlijke dag die zij met Ritzhard gehad had en hoe zij geloofde dat haar invloed op hem in ander opzicht even gunstig was als zijn invloed op haar zij eindigde met de vriendelijke woorden dat ze nog nooit zo hoopvol en verlangend naar de komst van haar lieve man had uitgezien en als naastgeeft volg ze hem de werken van Shelly om iets mee te brengen daar zij nu is dat Tennyson maar een middelmatig en Schiller in het geheel geen dichter was het dagblad behoeven hij niet meer te sturen dat was, geeft zij, leestof van tegemene soort Gerard vond haar bij zijn komst de zondags ganselijk veranderd, vol blijheid tedere zorg en minlijke grapjes sinds hun verloofing had hij haar zo niet gekend en in volle eenvoud en oprechtheid voelen zij teerder en dierbaarder voor haar man dan ooit en deed al wat zij kon om hem zijn goedheid en trouwe zorg te vergelden en daar er juist een brief van Ritsaard gekomen was waarin hij zij erop reisde willen gaan en verzocht of zij hem wilde verontschuldigen daar hij misschien wel iemand anders voor haar zou willen spelen niet het wieg de brief aan Gerard lezen en Gerard beloofde haar dat hij zelf naar Ritsaard zou gaan om hem te vragen die reis te verdagen en eerst aan zee te komen zo gebeurde het en Gerard nam een briefje van het wieg mee om zijn verzoek te steunen einde van hoofdstuk 19 voorgelezen door Karola Jansen Rotterdam 29 maart 2010 www.karolajansen.nl van de Coulomerades doods, hoofdstuk 20 dit is een LibriVox opname en dus vrij van auteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karola Jansen van de Coulomerades doods van Frederik van Ede hoofdstuk 20 de ontmoeting der twee mannen was voor beide veel aangenamer dan zij verwacht hadden zij hadden al kan er wel vaak gezien met tegenzin en de strengste terughouding al waren het ook in wellevenheid maar nu zij al kan er naderden en spraken over iemand die hem bij de zeer te harde ging vonden zij al kan de veel belangrijker en bemindelijker dan zij vermoeden de diepe eerbied en het gevoelige begrip waarmee elk van beide sprak over het wieg trof de ander heugelijk zij dachten elk, zo'n ploort is hij toch niet hij begrijpt het wieg toen Ritzert op deze wijze werd genoot weigende hij niet meer een ploortig, fatsoenlijke echtgenoot te bedriegen hadden hem een te min en verachtelijk spel geleken maar nu hij voor Gerard iets voelde als vriendschap en warme waardering nu scheen het alles mooier in zijn oog minder banaal, minder gewaagd verschieten openend van verhevener zielbeweging dit was de minste zijn gedachten toen hij Gerard met een korte handdruk te komen beloofde later op de dag bevond hij dat hij toch weer bezig was zichzelf te bedotten maar toen lachte hij en prevelde het is nou voor hun verantwoording daarmee de was zijn strijd uitgestreden hij ging naar het wieg en bood geen weerstand meer aan de zoete betovering en deze tover werkte dusdanig dat hij de nuchteren kijk op het geval als waar hij een gewone huwelijkschenne misbruikend is man's vertrouwen en der vrouwen onnooselheid voelkomen verloor maar steeds bleef leven in gewaarwoordingen vol verheffing, liefde en zelfverlogening die opwolkend één na de ander al zijn daden hulden in glimp van hoge schoonheid en noodwendigheid eerst uit het gezichtspunt des gemene verstands scheen toegeven hem misdadig en zwak later in de glans zijn er liefde verrukking scheen al zijn doen, edel en mooi nog weer later hij zelf oud zijn daarvan het wieg gescheiden werd zijn eindmening overeenkomstig heersende zeden en traditie het wiegsgevoelens volgde een andere orde aanvangelijk wist hij niet van strijd of onzekerheid al wat zij voelde achter zijn mooi en zuiver daarom trok zij ritzer tot zich en deed hem door haar wil bezwijken later zich meegesleept voelend op de strooming hun adriften kwam zij in strijd en verzet en wilde hem van haar afscheuren maar dat was te laat en hij liet dat zich niet doen zo was haar verzet te vergeefs en zij dreef mee maar nimmer met volle overgraven nimmer zonder inhalijke weerstand het wieg bedroog zichzelf niet zij zag dadelijk veel helder in het eigen gemoet en had geen wisselende kijk op de dingen zoals ritzer zij zag nooit de toestand met de spotachtige blik in z'n alledaagse mensen zoals hij wel deed nu en dan zij heeft zich nooit zoals zij boven het zonde begrip gesteld of zich gans losgemaakt van de machtige invloed ter heersende mening die hun leven doen zou daardoor voelde zij juist zo lang veilig en onbevangen als hun gedrag door elk een mocht geweten worden maar na de eerste mondkus was haar gerustheid verloren en keerde nimmer terug terwijl ritzer beter wist dan zij hoe deze verdere toenadering niet anders was dan noodwende gevolg van het begin dus kon hij terecht klein geestig noemen de aanvang te willen en het vervolg niet alleen omdat de wereld het vervolg zou afkeuren terwijl de aanvang geduld werd of verborgen bleef al dus trokken deze twee mensen elkaar ondanks hoge gezintheid, scherpverstand en goede wil beurt links in de maastroom van hartstocht en neer eerst zei hem toen hij zich verzetten wou daarna hij haar op zijn beurt toen zij tot verzet kwam en toen zij eenmaal beide berouw hadden en van mening waren niet goed te hebben gehandeld toen waren zij het nog niet eens want ritz had boog niet voor de overlevering en het oordeel daar menigte maar erkende zichzelf een verblindte hebben door een groot schijnlicht dat hem in moras van ellende had gevoerd in plaats van op een berg van hel terwijl Hedwig ter wereld gelijk gaf die haar zondig noemde maar nimmer erkende dat de glorie van haar liefde vals was of bedriegelijk de worsteling voor de volslagen val duurde een jaar een jaar vol hoge vervoeringen wanhoopstraanen voor eeuwengewaande scheidingen en lange brieven zondertal eenmaal een heftig twistoneel dat de beslissing verhaaste de eerste weken aan zee waren bijna zonder schaduw hun beide wezen ontbloeiden voor het eerst tot de volle schoonheid waarvoor het was bestemd hun natuur vroeg niet naar het niet geeikte en tot jammer voor beschikte hunne verbinding maar ontlook uit kracht haarige aardheid door de wederzijdse aanraking tot hun bloeipracht vol belofte van vrucht zij trachten elke de eigen natuur te volmaken en met eens andere rijkdom aan te vullen Ritzert pracht wel haast alles aan wat Hedwig voelde te ontberen hij kende de rijkdomen van poëzie en kunst hij had zich baan gebroken door de omheiding van kleinsteedsheid burgelijkheid, saaiheid en voldzoen hij kende de weide wereld en had verkeerd in alle sfeeren van het huidige mensenleven en dat toch met de coole stemmigheid van een Hollander van goede huizen die niet zo zeer haat als pochen op beroemde kennisen of zij linksnoeven op gewichtige en eervolle avonturen voor Hedwig met haar kinderlijke eerbied vooral wat hoog in haar mensen aanzien stond was deze menging van groot wereldzijd en onverschilligheid verrukkelijk en zij vermaakte Ritzert medegmaal met haar opgetogen uitvragen als stem ontviel dat hij bekend was aan een of andere forstelijk hof of bevriend met deze ofgene vermaarde persoon na een week van muziek en gesprekken was het aanzicht van haar gehele leven en van haar geboorteland voor haar veranderd het was nu een klein afgelegen plekje waar de mensjes erg bangelijk en topperig stillekes voortzuckelde dit behaagde Ritzert en hij deed overmoedig al wat deze verruiming kon doen toenemen er niet rijpaarden komen en deed wilde ritten met haar door de duinen en naar de naastbij gelegen stad waar Hedwig wel bekend was zij hielden zich daar als vreemdelingen, Engelsprekend en reden rond de muziek tent waar de deftige Hollanderzaten te luisteren in teekrantjes om groene tafeltjes en zij lachten samen zeer uit de hoogte om die goedige en kleinsteetse zich aanzienlijk wanende lieden en de grove concertmuziek versterkte deze lust tot een zeldzaam sterke verrukking in Hedwig zodat zij voelde de brede overmoed van een rovers of vrijbuiters dochter en zich beklaagde dat zij eerst zo laat leerden de wereld op zulke lustig schone wijze te bekijken zij onderscheiden deze stemming als haar vrijbuiters stemming en voelde die trots en schitterend mooi, Ritzertziend als piratenhoofman in kostbaar kleurige kledij glimlachend neerziend op het met bloed veroverd goud zijzelfde dochter juweel getooid met pauwveren, waaier in roodzijde hangmat, terwijl het snelle schip schuimstuwend door de zonbeschene zee is neet en zij kon niet voelen, op het ogenblik der stemming zelfen, dat andere gevoelens hoger en verhevener waren maar zij kon zich dan die andere ook niet herinneren terwijl zij in verhevener zielstoestand zich de vrijbuiters stemming zeer wel en met meewarige geringachting herinnerden muziek was hier de machtigste leidster de aandoeningen, als Ritzertziend speelde was hij niet overmoedig maar aandachtig en onderwerper aan de schoonheid die hij te vertolken had en als Hedwig naar hem luisterde tref zij op golven van plechtige ontroering weg die verre de luchtige en joolige stemmingen overstelte ook een muziek voelde beide niet gelijk maar Trachtel kandes begrippen met grote gewilligheid aan te vullen Hedwig snijging leidde tot alle gewijden zo lateinse als gemaanse muziek en van de wereldse tot Schumann, Braems en Chopin Ritzert gaf met gematigde hoogheid te kennen dat hij deze voorliefde wel gedeeld had maar hard tot een tijdperk van onrijpheid rekende sinds hij wakener had leren begrijpen wist hij beter doch Chopin, die hij voortreffelijk speelde liet hij niet los uit oud zwak naar hij zijde Beethoven, met wieenswerk hij Hedwig ziel het diepst geraakt had, speelde hij met grote erbiet en weiding, evenals Bach maar het lokte hem niet Hedwig diep in hun schoonheden door te leiden zoals zij wel zou gewenst hebben eens liet hij zich zelfs ontvallen bij een invoudig Beethoven's lied dat hij het tam vond naast een vuurig stuk van liest toch in wakener verdiept hij zich met hardstochtelijke nooit verzadigde bewondering hij sleepte Hedwig daarin mee en er waren avonden dat hij zich afgemat voelde en als een van koorts herstelde na zoek moestelozen toch door wakners melodieën en akkoorden als door eindeloze lovengangen vold prikkelende en met welmende bloemen roken Maok Ritzert, als alle verliefden in de aanvang wilde niets liever dan waarderen wat Hedwig voelde en zijn voordeel doen met dat waarin hij gewezen rijk was ten eerste maakten zij oude, godsdienstige gevoelens in een wakker die hij had sluimeren laten omdat hij zijn nemer echt zag in de wereld rondom maar in Hedwig zag hij ze echt en was hij erschielijk voor gewonnen schoon alleen wen geopendbaar door zuivere kunst waar de zuivere kunst ontbrak was het godsgevoel hem niet bestaande en een spot zo speelde hij bak voor haar, hoewel niet lang want hij vond dat deze te veel uitleg en te weinig passig af naar hij het zij ook smaakte dit hem na wakner, als water, naar wijn ten tweede leerde hij zelf het schone en deutelijke zien waar hij het nooit gezien had in een fatsoenlijke hollandse dame zonder kunstsmaak dit was hem een wonderlijke gewaarwoording Hedwig was in het geheel geen kunstenaaressen zij verstoond hoogstens zich goed te kleden maar ook dit naar mode en fatsoen zonder enige buitensporigheid zij droeg in niets het kenmerk van wat Ritzert het artistieken noemde en zie hij vond haar toch een echt mens een zuiver, gevoelig en natuurlijk wezen zonder voorwending, zonder onderbrechtheid zonder de nare valzijde die hij in elk fatsoenlijk mens verwachten en hij wilde niet aannemen dat hij blind was door verlieftheid eerder nog dat Hedwig vol natuurlijk maar onontwikkeld kunstgevoelstak deze ontdekking echter verruimde hem en stemde hem zachter voor een groot deel zijn naar mede mensen dat hij tot nog toe minnachtend gehad had dus luisterde hij ook eerbiedig naar de uiting van haar gevoelens om trendreinheid en braafheid Ritzert het feit dat Hedwig deze woorden met kinderlijke ernst kon uitspreken zonder bespotelijk te worden verbaasde hem voor Ritzert waren braafheid, zedelijkheid, deugd, rechtschapenheid overgeleverde termen zonder waarachtige betekenis eidelen name waarmee het zuffentroepje fatsoen mensen het afschuwelijke masker betitelt dat hun voosheid en rottheid bedekt voor hem bestond er mooi en lelijk en ook echt en onecht maar niet goed en slecht bovendien daar al wat mooi en echt was volgens hem ook goed moest zijn gelijke en falsen slecht kon eten maar in Hedwig vond hij nieuwe waarderingen onderscheidend goed en slecht waarvan mooi nog lelijk sprake kon zijn waarderingen die haar leven richten en nu ontstond er wel een grote verwarring in hun gesprekken daar zij beurtelijks de woorden mooi en goed gebruikten voor hetzelfde begrip om al dus de verschillen te verefenen maar de uitkomst was toch dat Ritzert tal van zaken mensen en gevoelens mooi genoemen als de dagse mensen goed noemt opbraaf of deugdzaam want hij kon Hedwigs waarderingen niet toeschrijven aan overgeleverd of aangeleerd gevoel daar zij kwamen fris, zuiver en noodwendig als regendroppen uit hoge wolkenhemel als klare watersprong uit oergesteenten en Hedwig genoot als zij hem schoorvoedend zich terugtreden van zijn wilde miskenning allergoede zeden als zij hem zag wijfelen in het hoogmoeder betrouwen op eigen schatting aller daden in de logening der onverbrekelijke banden die elke mens tot een maken met alle die voor hem leefden met hem leven en na hem leven zullen zo meenden zij schone overwinningen te vieren en zij deelde dit verblijt haar goede Gerard mede maar een eigenaarde gevolg deze overwinningen was dat voort aan bijna dagelijks hun gesprekken draaien om de teders te en meest kiezen onderwerpen en de blinde natuur drift in hen niet luisterend naar de hoge redenen hun haar monden, dreest ze elke dag weer aan zonder dat ze het zelf overlegden deze zoete onderwerpen dichter en dichter te naderen zo dan duurde het niet lang of Ritzert had de zondelingen zinsneden verstaan die hetwig was ontvallen toen hij naar haar huwelijk vroeg van haar man bleef zij spreken half uitgewoonten maar van haar huwelijk niet dat was niet bestaande en zij meet het woord met nauwgezette stieptijd en toen Ritzert deze zaak begrepen had raakte hij in een trillende vervoering samengesteld uit veel liever moedbeweging spijt over deze jammer het niet tot recht komen van zoveel edels en kostelijks als deze vrouw ergenis en verontwaardiging over de domme onmachtige man die hij nu weer te minnachter begon zijnde zoveel schoons onwaardig en hatelijk zoals de zwakker soms de sterke hatelijk is eindelijk een plotseling gewekte hevig begeerde om dit heilig klein nood aan deze onwaardigheid te onttrekken en haar te geven wat haar toekwam één man en de stilwerkende natuurdrift liet niet na dit alles tot eigen bedoelingen aan te wenden en hem te overtuigen dat hij alleen die man kon zijn ja, dat het zijn plicht was die man te worden en terwijl zij trachten hem terug te brengen van de donkere wegen zijn vroegere levens tref haar onbesefde neiging haar tot navragen en vond zij zelf gelegenheid zonder dat zij het zo recht bedacht goed door te dringen in die voor haar zo grijmzinnige half schrikwekkende half aantrekkelijke wereld en beide zijn de jonge mensen met sterk zinnelijke neigingen lieten zich zonder veel weerstand verdolen in deze verleidelijke schemenwegen Ritzert was hier in de meest heldenziende want er had vaak een licht gevoel van minnachting als hij zag hoe het wieg onwetend door haar natuur bedrogen werd en telkens als niet ruste eer zij in die soort vertrouwelijke gesprekken als aangeland maar hij was ook de zwakste want wetend ging hij toch mede en voordaar niet zonder streeling verder hiermee de veranderde het wiegs oude bezoekingen eens vooral dus we kwamen nu terug heftiger en bekoorlijker dan ooit maar raakte nooit enige vreemde of onbekende meer zij betroffen Ritzert alleen en bleven hem betreffen in hoe wisselende vorm en kracht ze zich ook vertoonden tot haar gedood wat zij later door andere leerden kennen mogen haar geest even vervuld hebben het kwelende afmatende eindeloze gedachte spel betrof hem en hem alleen hij zelf begreep dit niet goed hij kende wel dergelijke gedachten maar in veel grovver en lelijker vorm en het wiegs bijzijn was het machtigste middelse volslagen te verdrijven nadat hij haar had leren kennen voelde hij zijn geest terrein en zichzelf een wonder van edele verhefging in vergelijk met zijn vroegere beesten leven zoals hij het noemde zijn bezoekingen als hij ze ooit had waren niet teder of lievelijk maar betrof het laagste wat hij kende maar die van het wieg scheden nimmer laag of golf of plat maar immer teer en lievelijk sinds hij op Ritzert betrekking had daarom was het daar veel moeilijker er kwaad in te voelen en was hij het en niet zij die soms lichtelijk ongeduldig werd om dit zich wekelijk verdiepen in wat hem onbelangrijke bijzonderheden leken nadat eenmaal in de derde week van hun samen zijn aan zee dit teder en innige woordspel was aangevangen was het de geleidelijk en onweerhoudbaar dieper neergelijden een meer en meer verwarren met matte tegenstrubbeling nu bij deze dan bijgene in de zachte liefde netten en Hedwig was het om haar onnoozelheid die de verstrikking het snelst bewerkte het woord liefde was er bij haar uit, eer bij hem haar mond vroeg om een kus eerheid met zich eens was of hij er een vragen zou en terwijl als een onbeseft bij voorbaat goedmaken van wat zij ging misdrijven als een angstig vastklemmen aan wat zij voorvoelden te zullen verlaten had zij voor Gerard zorgen en tederheden zoals nooit tevoer zodat waarlijk geen vals zijn door trap te behaag zuchtigen erop uit de ene te locken en de ander te bedriegen het spel beter had kunnen drijven dan zij het deed in haar oprechtheid en argeloosheid daar er nu tekenen van toenadering zijn die een man door eigen toenadering moet voorkomen dat hij niet de geliefde vrouw vernederde zo beriet het zichzelf dat hij de machtige neiging niet weerstaan mocht en hij had honderd drogredenen voor één om te overstemmen wat er innerlijk weer sprak het was immers geen huwelijk wat hij schond het was immers geen echtgenoot die hij bedroog hij zocht immers niet zelfs zuchtig eigen voldoening het was geen domme zindelijkheid geen blinde natuur drift hij wilde immers het grote helder moederschap brengen aan ene die hij naar smachten en die het waard was boven duizenden en honderdduizenden waar was een paar als zij beide dacht hij trots en mochten die der wereld de schone vrucht hun vereniging onthouden en wat was het wat weerhouden zou de eilige schijnenaar dode zeden een lafreglement gegond op eigendomsrechten en geld vragen en was niet bovendien alle terughouding nutteloos nadat hij eenmaal had toegegeven en bij haar weergekomen was het leid hij ergens toch eenmaal toe nootwendig zoals de regen naar zee toen sloop hij op een nacht in nachtkleed waarover een dunne overjas naar haar kamer zij lag wakker en bleef stil liggen toen hij binnenkwam alsof zij hem wachten en hij zag haar ogen oplichten in de schemering hij wierp de jas af en knielde bij haar neer het wieg boog het hoofd in het kussen en sloot de ogen maar gespannen en niet goed heer over zijn bewegen wierp hij een vaas met bloemen om die bij haar hoofd eind stond door de slag verschikt voor zij bevend overreind en riep hees ga heen, ga gauw heen en hij gehoorzaamde even verschikt en trillend als zij en sloop terug naar zijn kamer de volgende dag ging zij naar stad terug en liet hem een kort verwel voor altijd hij bleef verdrietig een paar dagen en ging op reis in tranen bleed het wieg aan Gerard hoe zij nu iemand lief had boven hem iemand die zij nu nooit terug zou zien en elke avond, maand in maand uit zag zij, liggend in het tweelingbed naast Gerard het vision van de lieve, donkere man knielen bij haar hoofd eind in zijn witte nachtkleed einde van hoofdstuk 20 voorgelezen door Karola Jansen Rotterdam 29 maart 2010 www.karolajansen.nl Van de Koelemere des Doods hoofdstuk 21 dit is een Librivox-opname en dus vrij van oorteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karola Jansen van de Koelemere des Doods van Frederik van Ede hoofdstuk 21 tot nog toe hadden Gerard en Hedwig elkaarsbrieven geopend en gelezen alsof geen verschil kon bestaan tussen hun beide personen, voor welke briefschrijver ook maar toen de eerste brief van Ritzert kwam liet Gerard dien ongeopend en vroeg ook niet dien te lezen en dit was grote pijn voor Hedwig door de openbaring van de droevengescheiding die ze had gemaakt zij werd weer spoedig ziek zoals de verwachter was zij beproefde wel zich goed te houden maar dit ging haar slecht af verwend als zij was door Gerards overgrote bezorgdheid zij werd bleek en mager en versuft nu en dan flauw even glimlachend als zij meende dat dit verwacht werd overigens onverschillig voor alles Gerard vond haar meestal op de grond zitten met Johans dasje of met een brief van Ritzert haar spraak werd langzamer, gerekt en gemelijk hun vriendelijk gekoud dat in haar vorige ziekte was doorgegaan staakte nu toen vroeg Gerard haar uit eigen beweging of zij Ritzert niet zou laten komen om haar op te beuren en voor haar te spelen maar zij weigerde Gerard dacht daarbij aan een verheven en zuiver geestelijke vriendschap tussen Hettwig en Ritzert hij meende dat hij toch wel bestaan kon zonder de heiligheid van zijn huwelijk aan te tasten toen Ritzert van zijn reis terugkeerde ging hij dadelijk naar Hettwigs woonplaats zij wist dat hij terug was en toon de tekenen van onrust en spanning er kwam een briefje waarin hij zei bij een vriend te wonen en vroeg haar te zien al was het een kwartier uurs hij had alles beproefd om zichzelf rust en afleiding te geven maar te vergevens hij moest haar zien of hij zou gek worden Hettwigs liet dit Gerard lezen en zij moet ik gaan en Gerard zei zeker moet je gaan kind en wat later waarom komt hij niet hier breng hem hier als je kunt Gerard was verheugd dat er iets veranderen zou Hettwigs was zo zwak en loom dat zij zelden te voet uit ging de toestand werd dagelijks hopelozer er werd ook geen geneesheer meer geraad plicht de vriend waar Ritzert zijn intrek had genomen woonde op een smal stil grachtje op bovenkamers Hettwigs had vaak over hem horen spreken door Ritzert en ook naar zijn meende vroeger veel door Johan met grote eerbied als een kunstenaar, een genie zij had verse van hem gelezen die zij vreemd en onbegrijpelijk vond zij hoorde hem altijd Job of Job noemen misschien omdat hij Jozef heten of als bijnaam omdat hij ziek en ongelukkig was zij vond het mooi van Ritzert dat hij liever dan in voornamer Herberg bij de arme zieke vriend indrok toen Ritzert en Hettwigs elkaar zagen konden zij zich niet weerhouden en omhelst elkaar zij nam zijn hoofd met haar haar twee handen en streelde het en staarde erop als op een kleinoot voor goed verloren gewaant en toch hervonden en ze bleven een half uur te samen en spraken veel ook beloofden hij dienavond bij haar te komen het scheen en ogenblik of alles schoon en goed en geoorloofd was toen vroeg zij nu scherig Job te leren kennen want Ritzert had haar alleen ontvangen in een kleine achterkamer hij riet haar af hem te zien want Job was niet hoffelijk en ook geen man om dames te ontvangen het zou niet goed slagen deze kennismaking meende Ritzert maar Hettwigs niet zich door Ritzerts bevangenheid niet weerhouden en het bleek ook dat zijn oordeel oppervlakkig was Ritzert vreesde dat zijn vriend haar buitengewoonheid niet zou voelen en dat Hettwigs de betekenis van zijn vriend niet zou bemerken zo schaamde hij zich een weinig voor beide en zag hen liever niet te samen maar hij vergisterde zich en de kennismaking slaagde zeer goed Ritzert wilde er niet bij tegenwoordig zijn wat schuw trat Hettwigs in het was een ruime kamer uitziend op het grachtje Job lag in een bed midden in de kamer, overal boeken rondom hem op de tafel lagen staplesboeken en tijdschriften velen gevlekt of losgetarnd hij had één plank voor zich op bed, ook vol boeken Hettwigs wilde hem dadelijk aankijken maar ze zag eerst allerlei andere dingen gekrampt blauw porcelijn, schilderstudies een klawier, sigaretten, tabak, een koffie stel het rokerduf naar oude tabakswalm ze zag een vuile handdoek en overblijstels van ontbijt tussen de boeken toen keek ze hem aan en zag een paar fellen steekende ogen in een ruigbaardig groot mager gelaten ze was nu minder verlegen en vond alles groeselig en goor en ze bedacht dat ze Ritzert zou vragen waarom hij zijn vriend geen reinheid en orde leerde Job bleef haar aankijken en weer toen een boek waarin hij last met zware slag op de grond Hettwigs ging zitten op een kapotte rietestoel en keek kalm naar buiten de zon schind door de stoffen geruiten buiten lag sneeuw en ze bestudeerde het gauwlode sierwerk aan de klokkentoren over het grachtje zij overdacht dat zij Ritzert over weinig tijd terug zou zien en ze voelde zich wonderbaar, verlicht en rustig toen sprak Job haar aan en ze vond zijn stem aangenaam te horen hoewel hij vrede dingen zei jij bent de Sphinx niet waar? Hettwig de Sphinx jij hebt Johan vermoord Hettwig staarde hem zwijgend aan ze rilden en schudde de schouders even de twee keken elkaar vast in de ogen hoe kunt u zulke lelijke dingen zeggen? zei Hettwig wel, ik heb haar verlangt ze te zeggen en als je ze niet wil horen, waarom kom je dan hier? ik vraag niemand hier te komen maar wie komt moet horen wat ik zeggen wil het is niet waar, zei Hettwig het is wel waar, je hebt het niet bedoeld maar je hebt het toch gedaan je had er moeten trouwen dat zou slecht van me geweest zijn want ik hield niet genoeg van hem als je niet genoeg van hem hield dan was het slecht van je hem zo verliefd te maken maar ik heb hem zo niet gemaakt dat kon ik toch niet helpen wie anders, je wist toch wel dat de jongen verliefd wordt op die manier nee, dat wist ik niet ik dacht dat het vriendschap blijven kon hij zei dat zelf Joop glimlacht er niet en sprak ook niet bitter, haar oprechtheid bespeurend hij zei maar al wist jij het niet en hij het niet dan heb je het toch eindelijk allebei wel geleerd ja, toen heb ik er ook dadelijk een eind aan gemaakt nee, je hebt er geen eind aan gemaakt dat kon je niet meer, het was te laat het kwaad dat je gedaan hebt daar is geen enta gemaakt ja, het was te laat ze het wicht zacht maar ik wist niet eer, wat kon ik doen? je had er moeten trouwen tegen mijn zin dat is anders onzedelijk minder onzedelijk dan wat je gedaan hebt en wat je nu gaat doen het wicht werd bleek en stond op haastig om de deur te bereiken want ze voelden dat ze dit niet harde kon maar ze kwam zover niet als waren zij te zwak ze ging zitten op een koffer, bijtend op haar zakdoek en staarde met wijde verdaasde ogen naar de grond Joep zag haar jammer en sprak op in een getoon nou kom, vrouwke, is dat reden van me weg te lopen? wat is het, ben je te trots om mijn oordeel te willen verdragen? het wieg schudde het hoofd of ben je bang dat ik gelijk heb? het wieg knikte nou maar luister dan, ik ben geen rechter kijk eens naar me zie je dat? en Joep strekte zijn hand uit om een boek te grepen de hand beefde met vreemde doeloze schokken eer het boek op onbeholpenwijze gevatwas mijn benen zijn nog erger ik kan niet alleen naar de deur komen en dat is alles eigen schuld ik weet het het leidt altijd aan domheid of onzedelijkheid van onszelf of van voerouders moeten we daarom van elkaar weg lopen als we tegen elkaar zeggen jij bent een arme stakker en ik ben een arme stakker moeten we elkaar voorpraten dat we wijze en zalige zijn zou welkaars armen moet je niet voor elkaar willen weten niet mag zeggen wie een halfje meer of meer neer heeft zou je je voor mij schamen toen keerden ze zich naar hem toe en ging na zijn bed zitten ze nam ook zijn hand en zei spreek dan maar ik zal alles aanhoren hij keek lange tijd naar buiten maar de besneeuwde daken in het zon ligt het wieg bezacht zijn lang grof grouw achter haar zijn taane gegroefd gezicht zijn ruige donkerbaard zijn lange, smalle handen met zwarte nagelranden het oude fluele jasje waarmee hij in bed lag hij scheen wel 40 of 50 jaar daar hij zo lang zweeg vroeg het wieg hoe oud bent u maar hij volgde eigen gedachten en dan worden kort af, dat weet ik niet daarop onmiddellijk voortgaande sprak hij met meer zorgen om zuiver het taal te spreken zodat dit het wieg aanvankelijk gemaakt voorkwam en zijn niet genoeg aandachtig bleef op het gesprokenen een echt huwelijk een echt huwelijk dat is een groot kunstuk en het beste ding op de wereld maar het mislukt meestal het luistert zo nou er moet zijn gloeiing gisting bij de één en gloeiing gisting bij de ander en dat tegelijk en dan allebei jong en dan voorgoed voorgoed, voorgoed door dik en dun en hoor me nu wel vrouwke wie het zijn dat scheelt zoveel niet we zijn geen van alle zo bijzonder of zoveel meer dan de rest uit de vechten gezien lijken we allemaal op elkaar als kraaien of mieren de verschillen zitten buitenop en beduien niet veel maar het komt op de binding aan die moet goed zijn dan moet de gloeiing goed zijn goed, heftig en gelijk tijdig dat gebeurt niet vaak wordt verliefd op wie je wilt als het maar een graven ziel is maar wordt goed verliefd en bindt dan want het rechter komt maar eens goed mislukt de ene krachtige fermentatie dan komen er vele zwakkeren en dat is misaire dan deugt de binding nooit denk nou goed vrouwke ik spreek je helemaal niet van kinderen misschien meen je dat ik voortplanting bedoel en de zorg van goed nageslacht nee mens, dat is bijzaak dat volgt vanzelf als een aangename voldoening een goede daad volgt zoals eten lekker smaakt maar als smaakte het niet lekker dan moest je toch eten de binding is het die bedoeld wordt dat is hoofdzak maar twee waren moet één zijn dat is het en die lijven zijn maar behulp gloei en taaneen gesmeed zie je dat hebben ze gevat daarom is het nou een gemeenplaats dat is het en je krijgt het niet twee malen gloeiend in één leven en wat eens is afgebroken welt nooit meer goed aan één ook niet meer aan anderen denk nou maar verder zelf je bent zelf niets en er is niks aan je verloren was je gevangenen dan verliefde je op de principier maar de eenwoording moet gelukken die is belangrijker dan jezelf het wie geluisterde met wijde ogen het zijn volgende het gesprokenen niet zo nauw en kon het ook niet er stond bevatten maar de ongewone toestand en het ongewone spreken roerde haar zo diep dat ze alles als openbaring aannam zij hunkerde altijd zo naar openbaring ze deed niet liever dan eraan geloven maar toch vroeg ze hoe weten u het alles zo stellig toen lachte hij bemindelijk en antwoorden ik kan me ongelijk hebben ik kan het je niet met de stukken bewijzen maar ik kan van weinig dingen zo stellig zeggen dat ik mij er niet in vergis en dat is het stelligste wat men bereiken kan toen liet hij volgen zie zo, ga nu maar heen nu heb je je lang genoeg goed gehouden meer moesten tweewijze mensen nooit spreken op één dag maar kom je nog eens terug ja, ze had wieg inig en dankbaar tienavond kwam Ritzert aan haar huis en het scheen alles goed te gaan er was een ongedachtige makkelijkheid over allen Gerard en Ritzert praten en schaakten ook speelde Ritzert het wieg sprak weinig en leefde onweeselijk als in droom voortdurend de wonderlijke woorden van Joop overwegend ze was er geen vergeten nu bleef Ritzert in stad en kwam dagelijks gedurende wel twintig dagen hij kwam in de morgenuren en maakte muziek hij kwam ook avonds en schaakte met Gerard de maaltijden hield hij bij Joop daarvan was hij niet af te brengen wonderbaar leefde het wieg op zij voelde als een kind dat plotseling uit een stille donkere achterkamer op een snel rijtuig door een drukke stad wordt gevoerd ze had geen tijd tot zelfbeschouwing zo levendig en velenlij waren haar aandoeningen en toch wonen zij in haarzelf saaie huisje in dezelfde stille provincie stad maar Ritzert aanwezen en de muziek en de gesprekken vervulden nu alles met schittering en rijkdom en leven waren zij met elkaar alleen dan praten zij over hun liefde en wat daarmee samen hing over deze hunne binding hoe die geheel enig en bijzonder was en hoe die als zodanig bewaard en behouden moest blijven Joops woorden, half begrepen legden zij naar haar wensen uit ze leefden een week in de waan dat dit alles zo blijven kon in de beginden waren zij karig met liefkozingen maar Ganeweg veranderde dit en toen werd hun leven zeer moeilijk en gespannen zodat zij hun goede slaap verloren onophoudelijk gedreven werden door hun begerende natuur tot het beramen van plannen en het maken van voorstellingen die een gestadiger en inniger samenleven betroffen Telkens verdiepte zij er zich in om het dan weder te verwerpen Ritzert gewoon en elk fantastisch plan vrij spel te laten was het vindingrijkst en het onstuimigst Hetwieg liet zich een eindweegs medeslepen maar verzette zich Telkens als het op de uitvoering zou aankomen zij gebeelden Gerard niet bedriegen nog verlaten zij wilde geen echtbreuk alachten zij dit geen echt zij wilde er zelfs de schijn niet van en gedacht ook haar openelijke geloften als onschijnbaar eindelijk werd hun het leven ondraagelijk door spanning en begeerte de hartstocht werd machtig over hen en een kleine prikkeling in het gesprek vervoerde tot heftige woorden Ritzert noemde haar klein geestig omdat zij aan oordeelden mensen en overlevering hechten Hetwieg noemde hem zelfs zuchtig gloeiende pijn deed dit hun beide vooral om de ontwijding die dit scheen te zijn van hun zo bijzondere en verheven liefde zij scheiden in bitterheid en groot verdriet naar zij wederom meenden voorgoed briefjes volgden van beide zijden met de uiterste edelmoedigheid en verheven gevoelens en betuigingen van onveranderlijke liefde toch Hetwieg verzocht hem weg te gaan en hij deed dit drie maanden bleef zij wederom alleen van februari tot mei hij trok haar zeer naar Joop zij had vele vragen overdag die zij hem wilde doen als een orakel, een wijze had hij zich voor gedaan en nu hoopte zij kindelijk op uitkomst van hem in al haar twijfelingen ze wilde hem vragen wat de saaiheid beduidde en hoe een slecht leven mooier kon lijken dan een braaf en wat God bedoelde met dat plaag en teleurstellen en in de war brengen en of het toch heus tot iets nut was een leven met zoveel bezwaar en tegenzin verder te slepen maar zij stelde het al dooruit waarschijnlijk uit vrees om in haar eerste indruk teleurgesteld te worden toen zag zij op een dag Ritzards aangenomen naam op aanplakbladen staan hij zou een concept geven en met sprakken veel over in de stad dit maakt haar geheel en al overstuur het was haar Ritzert haar enige en innige vriend die diep en voorkomen vertrouwd was die nu door duizenden werd besproken en als een groot wonder verwacht zij was er op de concertavond met Gerard en zij luisterde met stokkende adem schitterende ogen en bleek gelaten en hij zag haar en zij zag hem en zij wisselde blikken uit van zoete verstandhouding als boven de mensen en hun bijvals gedruis welke vervoering was dit en welke glorie niemand wist het maar zij twee wisten het samen de armen Gerard voelde zich zeer klein en had geen gelukkige avond want Hedwig kon haar geestrift niet verbergen goedmoedig erkende hij zijn bewondering toen ontzacht Hedwig niets zij moest Ritzert spreken zij deed wat zij anders nooit zou gedaan hebben en ging hem opzoeken Gerard bracht haar met een rijtuig naar Joop's woning en bleef op haar wachten zij ging naar boven en vond Ritzert nog in zijn avondkleding rustig zit de schaken met Joop in een sigaretedamp Hedwig lette op niet anders dan op haar liefste en zij dat zij hem spreken wilden even maar, alleen Ritzert verschrikte bijna en ging met haar naar zijn slaapkamer wat is er, vroeg hij, niet recht haar ontroering begrijpend toen open zij haar armen wijd en riep uit met een toon van verwijd omdat hij haar niet begreep wat is er, maar is het dan niets dat ik je lief heb ben je mijn eigen liefste niet Ritzert werd hier inderdaad niet wijzer door en voelde zelfs een weinig gemelig om haar hardstortelijke en dramatische wijze die hem te zeer aan de dames minneressen uit franse romans dedenken dit was echt de grens en al schijn want Hedwig's beweegredenen was niet anders dan een kinderlijke behoefte om zich met een gevierde man ondanks zijn roem toch recht vertrouwelijk verenigd te weten Ritzert meende nu dat haar bedoeling was door een plotseling opwelling of door hem onbekend een voorval dat haar gedachte veranderd had zich geheel hen hem te geven dit viel hem enigszins van haar tegen het gelijk op de wijze van gewone vrouwen zoals ze voorkomen in de franse maatschappij schouwburg en roman maar daarvan wilde hij natuurlijk niet laten blijken en meende dat nu het ogenblik eindelijk daar was waarop hij zijn lang bedwongere begeerten mocht vrij laten al dus wist hij geen antwoord dan haar hardstortelijk te omhelzen maar een vrouw als Hedwig laat zich op deze wijze niet betriegen zijn geringer gedachte over haar voelde zij onmiddellijk met onveilbaar waarnemen en toen ze bemerkte wat hij wilde voelde zij zich diep vernederd en vlamde op in heftige verontwaardiging tacht hij dat zij daar voor gekomen was ze rukte zich los en gelong onmiddellijk de donkere trappen af hem toesnouwend schaam je ik vind je laf en nog eens laf vind ik je verbaasd en diep gekwetst bleef Ritzert achter hij begreep het niets van hij wilde zijn vriend die zijn vertrouwde was raad vragen maar jook zei oh jonge vermoeim je me niet met die beschermerselingen dat is het gewone voorspel wij weten immers toch allebei wat het eind zal zijn ik hoop dat je wat wijzer meewoorden zal nou ben je de klus kwijt en van vrouwen begrijp je niks einde van hoofdstuk 21 voorgelezen door Karola Jansen Rotterdam 30 maart 2010 www.karolejanse.nl