 Deel 1 van Jan, Janetje en hun jongste kind. Dit is een liepenvoxtopname. Alle liepenvoxtopnamen behoren tot de publieke domijn. Voor meer informatie of om je aan te melden als gewilliger, ga naar liepenvoxt.org. Opname door Anna Simon. Jan, Janetje en hun jongste kind door EJ Potgietig. Deel 1. En leren op niet we staat te maken als het geen in eigen krachten is. OZ van Haren. Oudiejaarsavond heeft in ons vaderland het eigenaardige behouden dat wel eer alles wat Hollands was onderscheiden. Hij is huiselijk en degelijk. Ik mag Jan en Janetje wel, op de laatste december, bij het invallen der schemering van een groot vuur gezeten, in een vertrek welks voorkomen iet wat feestelijk is. Ik mag het paar dat met de opgeruimd gelaat de komst van hun kinderen en kleinkinderen verbijt, ten einde te zamen, uitgang en ingang te vieren. Het pleegt een vrolijk uur te zijn, maar dat een ernstig doel heeft. Laat vreemdelingen beweren dat er slechts halve vreugde heerst waar de lach uit tranen schemert. Als zij een beetje meer zin hadden voor onze volksaard, zouden zij er verstandelijke levensbeschouwing inzien, die over de zwakheden des harten seegeviert. Doch ik laat die verdedigende toon varen. Hij stookt kwalijk met de stemming van het paar. Wat bruiker maar om, wat ze van mij zeggen, zou mijn hoofdpersoon mij toe roepen. Immers, Jan is in de laatste tijd voor lof en voor lastig zo onverschillig geworden dat zij hem niet eens aan zijn koude kleren meer raken laat staan aan zijn onderziel. En geen wonder. Jan is zo dik als opgehemeld, en Jan is zo dik als uitgescholden, dat hij eindelijk heeft leren inzien hoe hij barsten zou als de kickfors of de geel zucht krijgen als de neid, in die hij een hoge borst ging zetten bij ieder. Aap, wat heb je mooie jongen, van zijn vrienden? Of zich kwaad bloedwauw maken bij elk, fei, wat een gore paai is dat, van zijn vijanden. Het is mij of ik Jan in deze uren hoor redeneren, zittende in zijn een leuningstoel, met de courant van morgen, 1 januari 1842, voor zich. Mijn talenten en mijn vernuften, en ik heb er een en zo onder mijn jongens, mijn verhandelaars en mijn dagbladschrijvers, wie trommel van beide zou wel de knaps te wezen, allemaal prijzen zijn mij om het de eerst, en dat hoort niet anders, al lezen ik ze niet, ik betaal ze toch. Wijfje, laat hij erop volgen, rijk mij vast een schone gouden naar Artila, ik zal al de brandmaris insteken. Wat komen de kinderen weer laat, dit is al over achten, het is waar, de synode van het jaar 16 heeft ingevoerd, oudejaars avond, kerk te houden, geeft hij maar zwel gezoord dat het daar bak in de doos is? Janetje knikte en rijkte hem die toe, en hij stopte zijn eenpijp met in de bruik, in een verkwisting welke zij Jan nooit heeft kunnen afleren, en hij knort op de meid die geen geglommen koeltje in het comfort bracht, in een huishoudelijkheid die Jan ere aandoet, en de lof wandt weg als ze damp en laat als deze niets achter. Maar hoe springt hij met de last erom? Hmm, Jan Bull, zegt hij, die ik het minst vertrouw als het zo mooi tussen ons lijkt. Hmm, hmm, Hans Moff, voegt hij erbij, zou die quarant hem weer hebben geergerd? Hans Moff, die doorslaat, nu hij de bietenkroten idealiseert. Hmm, hmm, hmm, m'cheu ook al, wie je toch heugen moest, hoe goed hij het hier had. Tot Janet en toe, waar had je, die nog op geen New York zouden bluffen als ik geen nieuw Amsterdam had aangelegd, alle geven ze mij steken onder en boven water, wat belieef je, maar het hoort ook zo, dus beter benijdt dan beklaagd. Een boorde volletje mij neheren, maar met uw verlof op mijn eigen welzijn. Wacht geniet tot de kinder zou zijn, vraagt Janetje. Wacht even, hoepen we hem toe, maar zullen gaar in de medeklinken. Of zou er iemand onder de telgen Jans wezen die aanzalt hem beschijten doen, terwijl het hem toeschijnt dat het hoofd van onze volkstam geen kleintje, nee, verduiveld veel eigen liefde heeft, dat de zelfsucht zo ongeveer zijn de tweede natuur is geworden. Hij zou Jan onrecht aandoen, hij zou tonen ons allerbed overgrootvaardig niet te kennen. Hij zou mij in de verzoeking brengen, Jans doopseel te lichten. Waarom zou ik het niet doen? Hij behoeft zich zijn afkomst niet te schamen, al overtreft hij zijn voorvaderen. Niemand zet de grote ogen op, wanneer ik hem vertel, dat Jan omstreekt de jaren 1500 in de Luijerslag, en echter heden te dagen als een stevige zestiger nog fix op zijn kote staat. Hij is zo kloek gebouwd, hij is zo breed van schouders, zijn de knoken zijn zo fors dat tien malen vijf jaren bij hem nauwelijks die verandering te weegbrengen welke een mal vijf op ieder onzerplicht uit oefenen. Ik vrees zelfs dat men hem zich ouders al voorstellen, dan hij inderdaad is, als ik van over de zestig spreken. Schoon Jan de wereld heeft bekeken, Jan heeft zijn kuiten nog niet verloren. Voor een patertje langs de kant zegt geen meisje pah van hem. En wat zijn de zaken betreft, daarin geeft Jan het u en mij nog te doen. Hij was de eerste en de laatste in de winkel en op het kantoor, en schoon hij nu de woeligheid over heeft gedaan aan zijn jongens. De rekening, waaronder hij akkoord gezet heeft, komt uit tot ene penning, zegt hij. Spreekwoorden aan Centen ontleent vallen nog niet in zijn smaak. Dat bewijst de oude dag, hoor ik aanmerken. Ik geef slechts toe dat hij de leeftijd lang voorbij is waarin men over bescheiden, over edelmoedig, over zelf verlogenend plicht te wezen. Ik zou schier durven beweren dat Jan nooit zo oud zou zijn geworden in die naar één van deze drie ooit was geweest. Ik ga verder. Ik geloof dat Jan uit de aard zou zijn geslagen, zo hij immer zin had aan het dag gelegd, voor bleuheid, die zich zo minweten schatten als ze doen gelden. Jan's vader, Jan's ooms, al de verwanten van Jan, hadden zaken uitstaan met de hertogen van Bougondier, inwieer wapen, erin leeuw, dan een kruis had gepast, daar zij dol veel van grijp en hielden en weinig van gnaden wisten. En echter lieten de eenvoudige burgeluid van Jan's familie zich hun nekaas en brood door die grote heren niet ontnemen, wat ijzervreders ze in hun rammelende harnassen ook zij mochten. Zalig is hij die zijn jok in zijn jeugd draagt, zegt de schrift. Er gaat geen kind op school dat niet weet te vertellen hoe Suur Jan het had onder de voogdijschap van de koning van Spanje. Ik zou het hem tegoeden houden, al was hij wat trots op de ontwikkeling van zijn karakter in die tijd. Afgepottelend een papier ter hand had, ik schetste u hoe hij uit Vrije ging, in het schone seizoen in een boeier, waar met een paar stukjes geschut aan boord, in de barren winter op Schaatsen, waar met de geladen buks op zij, een flinke borst die garne allerlei gevaar trotszeerde, om een uurtje met zijn liefje te kouten. Een minder degelijk paar had onder omstandigheden als de hunnen het huwelijk uitgesteld, tot beide te oud waren geworden om zich nou kan het te leren schikken. Maar welk een weergaas wakker gezin was het zijne onder ongehoorde wederspoed. Zo ooit jonge luif verdienden te worden voortgeholpen, dan waren zij het. Ik weet geen groter lof voor beiden, dan het Willem van Oranje er plezier in vond dit te doen. Een portret van Jannetje te leveren zou een lust wezen, zo het geen een meesterhand eisten. Om er echter niet schaakmat af te komen, moet men de gaven van Rembrandt aan die van Rubens sparen. Ik wil wel geloven dat er zulke witte rave vliegen, maar ik vrees niet dat iemand zal ontkennen dat ze zeldzaam zijn. Immers, lauter met het gloeiend coloriet, lauter door de tot overdad toe wilderige vormen van de Vlaamse meester, treft men Jannetje niet. Als ze gelijkend zal worden voorgesteld, mag de nadenkende ernst van de Hollandse schilder bij uitnemendheid, mag de rustige zielskracht, waardoor zijne beelden de duis van is om hen heen verlichten, er niet aan ontbreken. Eender moedig wordt echter het liefst in haar kinder geprezen, en die hadden vloeken echterlinkend bij de vleet. Jan genoot onder al zijn ellende de zegen van Roemer visser. Een vrolijk wijf en eerbaar bij deze slapen dat de nacht schijnt kort te wezen. En kijk haar dochteren-mines aan, als je weten wilt hoe de deftige matronen er in de bloei van vrolijk en joolijkheid uitzag. Mijne kinders vallen tenkerder dan ik placht te wezen, mogen zij klagen. Smeltend, nog smachtend, hebben de oorlikken niets van het heringzieken, dat het vreemde poëzie in de onzees overgewijd, maar dat we toch niet mooi vinden dan in verzen. Wat goedronde gezichtjes, blank als de sneeuw, welk ook de kleur de geest gekeikers mogen zijn, wat gulgouwe lach, als we recht kennis hebben gemaakt en zij ons wild woelwaters gelden, schoon zij stoute schalk menen. Welke ronde, mollige armen, welke een zeerbare geboezem, zoals een dichter haar jongheid zijde, een mooi woord, Venus zelf erees immers uit het blanker schuim der golven op. Jannetje ziet wel eens zuurig het zwaar, als zij al de vreemde opschik gaas laat, die haar dochteren om de tere leetjes bengelt. Jannetje ziet nog zuurig, als zij de piano hoort rammelen, en haar oor uit heemse klanken vangt, in plaats van de lidekens, welke zijplachten kwelen. Jannetje ziet aller zuurst, als zij in het huis van één haarkinderen vreemde drempelmeiden ontmoet, Brabantse bonnes, Zwitserse guvenantes, Franse floddermadammen. Toch dat gebeurt maar enkel, doorgaans is zij over haar dochters nog al tevreden. Hoe kan het anders? Orde, spaarzaamheid, liefhebberij in het kraak zindelijke, huiselijkheid, deernis met armoede, vrouwemheid, zij heeft ze haar van kindbeen af ingescherpt. Hoe zij verjongt, als haar eigen liefdelijkheid herboeren ziet, in de schroom van een aanvallige bruid. Bruitstraanen zijn een eigenaardig zwak van Jannetje, in het geluk in jeugdige echtelingen. Het thuis is de hemel en haar Hollandse vrouw, in de dankbaarheid in haar zalige moedig. Jannetje placht in haar jeugd bij de wieg in de Bijbel te lezen. Hoe zij verjongt, als een wolk van gezondheid om haar knie dartelt. Een wolk waaruit zijn allerlei zoete stemmetjes. Grote moe, grote moe, hoort roepen. Vader, vraagt ze nu, gevalt u die trouwhardige uitdruk niet? Jan heeft tussen zijn glas geleerd, wel bekomen met hem. Vader, vraagt zij, hebben we een goed jaar gehad? Zij heeft er alle recht toe, zij die hem het huis hielp bouwen. Als ik mijn kutjes niet vroeger op het droog had gebracht, antwoord hij, met een spreekwoord van zijn voorvaders, die kaasboeren waren, het zou me zwaar zijn gevallen, zin een en veertig uit het water te halen. Welvader, herneemt de bezorgde huisvrouw. Ik zij immers als moedig, valt hij in, terwijl hij in de handen vrijft. Of hebt ge mij donkers in kijken, toen ik straks mijn grootboek eens door liep? Richt dus de avond maar vrolijk aan, als al het klokken twaalf de oude wens wezen, veel geld en weinig zonden. Veel geld? Jan, we komen al op onze dagen, als het nog om de wil van onze jongens te voegen. Oudwijfje, de drommel is oud, en zo wij het goed stellen kunnen, daar zijn er onder onze kinderen die het meer verdienen dan. Eer haar erbij kan voegen wat haar erbij denkt, komen enigen van deze de deur in, en aan hun hoofd in haar oudste zijn erzonen. Als hij opmerkt hoe hij zwolk naar de haart, dan zie je dat het hun eerstelling, dat het Janmaat is. We hebben Jannetje straks in haar dochters geprezen. Hoog haar lof komt haar toe, terwijl ze in haar jeugd ook jongens flink wist op te vokken en klokwist groot te brengen. Schoon Jan drie vierden van het jaar met de prins de velder was. Echter moeten wel vooruit komen dat ze met deze knap weinig moeite had. Janmaat wiegde zichzelf. Zodra hij in de broek was gestoken, werd hij de rapste de rap af. Weergaat ze dreumel, placht zijn de moeder te zeggen, als hij hem zochters uit had zien gaan en hem zavonds weerom zag komen. Maar de ganste dacht niet van hem had gehoord. Waar loop je toch? En het antwoord was in het eerst. Op het duin, en werd allengs, ah, dat strandmoeder. Ik weet niet of Jannetje het geloofde, want de borst pacht nooit iets mee, zoals andere jongens van zijn jaren deden. Hij plukte geen helmplanten, hij zocht geen schelpen. Op ieder, wat doe je er? Waarmee zij de zwer verplaagde, hernam hij? Ik kijk in zee. En wat zag hij, alstaarende? Het is me soms gebeurd, op het land, bij ene konklings des wegs, aan de uitgang van een bos, op de top van een heuvel, een opgeschoten knap te verrassen, de blomde haren in de windwijvende, de grote ogen op het verschiet gevestigd, een jongen die niet gewaar werd, dat ik naderte, wie geen enkel voorwerp in de verte bepaald boeide, wiens blikken dreven, zonder rust, zonder doel. Hij ziet zijn toekomst voor zich, dacht ik dan in mijzelf, hij wikt wat hij woorden zal, zijn strijd begint, en nodig weer hield ik mij, bij iedere ontmoeting van die aard, met de wildvreemde een gesprek aan te knopen, niet om hem allerlei jammerende levens te voorspellen, niet om hem toe te roepen, vriend lief, wat hij ook in het verschiet mocht zien, dus die renen duiken nog niet op. Nee, ik wens het, de welk mij zo gaar en verlustig, in al de moed der jeugd, in al het grootste haren ontwerpen, in al het koenen dat uit haar ogen schittert bij de denkbeelde geworsteling. Het is een dichterlijk ogenblik, die dageraad van het jongelingsleven. Stel u Janmaad voor, die designen over de zee ziet aanlichten, verbeeld u de kleine hulk door hem bemannt, verbeeld u het prachtig zeekasteel dat in steden van deze voor hem oprijst, verbeeld u de visionen van voorspoed en glorie, die hem over de spiegelende oppervlakte der baren toeschitteren. Hoor het dieper ademhalen van de breed geschouderde, nu hij zich aan het hoofd waandt van een vloot, een air van schepen, wie het talloze zijden, de wind, de noordoostig, die allengs fellen opsteekt, volplaast. Hij tart de storm, hij overwind de vijand, hij verovert een wereld, welk een beeld, welk een droom, hij verwezelijk te die. En toen onder de Spaanse tiranij de nood thuis hoog geklommen was, toen kuste hij het beangste Janetje goede dag met een Ik ga van honk, moeder lief, maar je ziet me weer. En hij hield woord, woord als een man, hij voer uit in een nooddop, hij kwam thuis in een linieschip, en zo de vrouw door hem leerde wat tranen met tuiten zijn, als zij hoorde dat men hem geen haven inwouw laten om de storm die hem belief te ontgaan. Borst ze uit. Hoe gaan mij schrijen doet van vreugd, zodra de dag was gekomen, dat hij de bezem op de mast voerde. Hoe is hij veranderd? Al tekende gang, houding, manieren, gelaat en spraak, nog al tos de zeer op. Waar bleef de opgeruimtheid, die hem eigenplachten zijn? Wat werd er van het woel zieken, dat er een kent schetste? Wie mist het onbezorgde niet, het is alles verdwenen. Er zijn mooie meisjes met hem binnengekomen, maar hij heeft er geen ogen mee voor. Jan vraagt hem naar de wind en toch praat hij van geen schepen op de kust. Het onverschillige verging het overdrokken, het moedeloze, het mannelijke. Wij zouden hem onrecht doen, al hangt hij zo neerslachtig over die stoel of hij bij mistig weder in de mastkorf zat. Zijn open aard spreekt luiden uit zijn klacht. Over een jaar dat ik als een landkrap sleet, vader, wanneer je zult toch medelijden met me hebben. Jongen lief, herneemt Jan, als het aan mij alleen hing. Dat is een woord van voor het jaar 30, vader. Toen heet het Holland, Bolland, Zeeland, Geenland. Ik houd met de heikant. Als je wist, Janmaat. Ik weet het, vader, dat moeder altijd placht te zeggen, en de heide, dan met een nieuwschip op de zee. Einde van deel 1 van Jan, Janetje en een jongste kind. Deel 2 van Jan, Janetje en een jongste kind. Dit is een Liepevox-opname. Alle Liepevox-opname behoort het publieke domijn. Vorm je informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar Liepevox.org. Opname door Anna Simon. Jan, Janetje en een jongste kind Zeg er eens, Janmaat. Wil je ook een kopje slamp? Roept eensklap zijn pieperig stemmetje uit de ververste hoek des vertreks. En nu wens ik u een denkbeeld te kunnen geven der verslagenheid waarmee de Janmaat voor zichzelf verzucht. De derde streng maakt de kabel. Welk een vereend begin van een feest. Helaas, ieder huis heeft zijn kruis. En hoever Jan en Janetje het in de wereld brengen mochten, gluur met mij die hoek in als je weten wilt wat het is. Oef, de verzuchting die aan Janmaat bij het verzoek ontglipte. De verontwaardiging waarmee daar hij hem die het deed nu de rug toegeert. Ze hebben niets verbazend als men de lange slungel aanziet die kinder slems schenkt en kinder slempt lept. Welke toffe ogen, welke milgezicht, welke ene houding van slirislarie, welke ene ergenis vooral die niet langer verhelen mag, dat dit ongeluk de jongste zoon is van Jan en Janetje. Hij, de patroon aller slaapmutsen, aller soepjurken, aller sloffen te onzend. Hij, Jan Salie. Al had ik het u niet gezegd, geen zout zijn een maagschap hebben gegist, als je onder het kort gesprek tussen de vader en de eerst geborenen het gelaten haar moeder had graag geslagen. Als je de aarzeling had opgemerkt waarmee ze Jan Salies uitnodiging bestraffen wilden, de kijkbroek zag het en schoof zijn stoel om, en blies ene wolk uit zijn kort eindje, op dat niemand zien zou hoe waterig zijn ogen werden, ruwe zebonk als hij is. En Jan, Jan die in zijn kracht de degelijkste man was die hier op twee benen liep, die vroom en vroet zo lang bewees hoe diep indruk het op hem maakte dat er geschreven staat bit en werkt, een woord uit de Bijbel die hij zelf vertaalde, een vertaling waardoor hij zijn taal schiep. Wat doet Jan? Schud hij zuchtende het hoofd als iemand die onder de pantoffel staat, als iemand die zich op de flauwe voor ontschoediging beroept. Bij wijlen heeft meneer de naam mevrouw de daad. God dank, nee. Houd moet Janmaat, er zal de avond een einde aankomen, zegt hij, en rijk er nu een paar andere gasten de hand. Gasten die Janetje terecht vriendelijk ontvangt. Gasten van welke de ene opgeruimst uitziet? Wie zijn het te vragen? Terwijl zij de welkomst goed wisselen, terwijl zij hun eerste glas legen, hebben we gelegenheid voor een enkele opmerking. Ik vlij mij dat jij haar te volle komen erdoor kenniselt. Onder de spreekwoorden van Jans Buren, onder die der grote heren welke ene belangrijke invloed op zijn vochtere leven hebben uitgeoefend, treffen we ervelen aan die tot in hart en nieren moin ergaal zijn. Hij, die de coudes konings heeft gegeten, placht de Spanja te zeggen, hij zal nog over honderd jaar haar beenders moeten betalen. Wie herinnert zich de gallische haan niet, zodik was hij van koninkraaien hoort spreken. De Duitse volksgeest wist geen volslagen haar armoede uit te denken, dan waar de Kijzer zijn recht had verloren. Mast is ver de king, zei de Engelsman, en de grote weg heet bij de Denen de weg des Konings. Hoe weinig zijn daar een tegen de dieren door Jan in de dagen van zijn bloei aan de staatsmachten ontleent. Hoe getrouw spiegelen ons de enkele die hij soms nog bezigd, zijn Republikeinse huishouding af. Het Wilhelmslied heeft de auto te brieven, maar tegen elke der zuchtwijzen waarin het voortleeft zou ik er ene over kunnen stellen op het admiraalschip betrekkelijk, alsof de wetteijver tussen de landmacht en zeemacht tot in het rijk daar spreekwoorden toe had geblaakt. Er is in geen van beide verkeerschappij. Jans Flechma en Jans Potzucht kwamen aan het licht als hij zowel van stedelijke regeringen als van state generaal zeiden, wat de heren wijzen moeten de gekke prijzen. Het vierigst oranje deuntje was niet meer dan een wens voor de toekomst, dan de hoop eent bepaald gezachte mogen toekennen. Al is ons printje nog zo klein, toch zal hij eent stadhouder zijn. Een lidelijk rijn volgens Beelderijk was aan opgemerkt. En echter was Jans daarom niet blind voor de gebreken aan zijn staathuishouding verknacht, voor de gevaren waar aan zij bloot stelde. De bron van zovele rampen werd door zijn gezond verstand beschreven en gelaakt in het kernacht gewoord uit zijn mond. Daar dienen geen twee grote masten op één schip. Vanwaar dan, vraagt men misschien, vanwaar de onverschilligheid van Jans, vanwaar naar de ellende voorzag die er uit zou worden geboren. De wel, antwoord ik, en mogen dit mijn afwijking voor ontschuldigen, de wel twee andere dingen Jans nauwer aan het hart lagen dan die regeringsvormen, de wel de welvaart van twee andere personages in zijn ogen van meer gewicht was dan het oppergezag van de staten of van de prins, van de prins of van de staten, als gewild. De wel twee zonen zijn er lendenden de eigenaardige beheersers van zijn handeldrijvend volkwaren geworden. Jan Contant en Jan Krediet, de beide jongen Luij, die straks binnenkwamen. Waar schuilen ze nu in de menigte van gasten, onder onze beschrijving, allengs om hart en dis gegroept? Jan houdt nog van een zaal als een kerk, als hij mensen ziet. Al hebben zij in de dagelijkse vertrekken dat luchtige, dat opene, dat ruime niet meer, waarop hij wel eer gezet was. Een vrije geest adende u toen hij wist van geen enlei engte, nog stoffelijke, nog verstandelijke. Dit feestvertrek voldoet nog aan die vereisten, uitgezonderd dat de hoge schouw en de brandstapel van turfmuren en beukenblokken opgebouwd verdwenen zijn. Jan, Jan, waarom deed jij daar afstand van ten behoeven van een schoorsteentje met marmeren mantel, een spannen breed? Waarom liet jij die inkrimpen tot zijn schaduw, tot een nis? Voei van Engelse haarden, Duitse kaggels, smakeloze vierkanten van porcelijn. Hoe placht de vlam u toe te lachen weer spiegeld in de kopere zijplaten van de schoorsteen. Hoe vrolijk dansende vonken wel eer de donkere krat erin. Hoe, maar daar zien we ons paar wedig. Ze zitten naast elkaar als leden van een ferme. Zo hoort het. Die wel tevredene, ton ronde, overdries de vent is Jan Contant. Hij richt het huis van negotie op dat Jan krediet de meiden. Wie deze met een paar streken tekent, hij treft hem niet. De man heeft in zijn voorkomen iets van een zaakwaarnemer van grote huizen. Zo deftig is hij, zo bedaard, zo fijn, schier. Niemand verdenken mij dat ik dit woord kwalijk menen. Zou hij het zover hebben gebracht als hij niet eerlijk van inborst was. Hij kunt het stouten opslag zijn er ogen aan zien hoe ondernemingsziek hij is. Maar, evensterk als deze, spreekt hij te plooien om zijn mond in een bedachtzaamheid die zich niet op één nacht eiswaagt. Hij is er klaar blijklijk demand naar om wat Jan Contant met al zijn voortvarendheid begint, vol te houden en op te trekken. En deze daarom tegen het levend gezond verstand dat Jan krediet bij de arm wakkerschut als de laatste zich al mijmerende toegeeft in het bouwen van luchtkastelen. Geen wondig dat zulke ene associatie het vererbracht. Hunne ferme is niet alleen op iedere beurs van Europa. Zij zijn er beide Indiën. Zij is tot in China toe, zo goed als de bank. Hunne naamtekening geldt meer dan die van koningen en keizers. Het zijn lepe vogels die zich de dubbele roem mogen toegenen dat hun een wijsheid uit heemse baningen van haven en huis berooft, gelokt, gewelkomd heeft en in hun schoot gestoofd. En bovendien. Met Kielen ingesleept, de oost die de oosten las. Ja, daar de naal de zwijmt gestaan naar vrij en pas. Kinders, zegt Jan tot hen. Kinders! Jan Maat heeft zich straks bitter beklaagd, dat ik in lange tijd niet voor hem over heb gehad dan een onnozo kruistochtje, dan een verdrietige nonactiviteit. Mijn oudste heeft niet geheel ongelijk, maar als ik wat aan hem zal doen, dan moet mijn jongste kind geplaatst wezen, dan moet die kwelgeest mijn huis uit. Janetje, hoort jij het? Wie van je luid wil nog eens beproeven wat er in hem steekt? Jan Contant en Jan Krediet, wat denk je? Er moet wel weer in de plaats bij je open wezen. Het wordt anders met de borst 12 ambachten, 13 ongelukken. Ik heb met Jan op, terwijl de naam Jan Salie niet over zijn lippen wil. Proberen, vader, proberen, herneemt Jan Contant. Ik heb hem 8 dagen lang achter de lessenaar zien druilen. Toen had ik er wel van. 8 Dagen, valt Jan maar in. Hij lacht me van dochtersbank af, al aan boord. Mijn vennoot, begint Jan Krediet. De man heeft ene eigen nardige fraziologie. Mijn vennoot, joeg hem in de eerste week het magazijn uit, het kantoor af, de straat op. Alles wat er in de knap school, wou hij 1, 2, 3 aan de dag zien komen, even als de muntspeciën uit de geldzak. Ik vleide mij, dat ik wist wat de tijd vermag. Maar schoon ergene, betere school is dan de mijne, als mijn leren wil. Van niets, iets te maken, zeggen mij de vijanden. Om weinig in veel te verkeeren, bewerik. Toch moet ik bekennen, dat ik naar al mijn proeven, niet weet waardoor ik hem gebruiken zal. Voor de goedere handel, dat zag ik bij het eerste gezicht. Voor de goedere handel, deugde hij niet. Die eist allerlei kennis van rederij. Van uitreizen en van de huisvracht. Van assurantie. Van wissels. Van artikelen. Van markten. Van talen. Van zeden. Van volken. Jan Sali zou overal te laat komen en zich overal beet laten nemen. Ik zal er maar niet weer van reppen, dan mocht anders denken, dat ik mijzelf heb prijs. Ik dacht een baantje voor hem gevonden te hebben in de fondsen, wat dagbladen lectuur, een beurschaantje, een beetje cijferen, luttel werk zijn toch rente, een bedaard verbijden van de verscheidingsdachter Coupons om ze af te knippen. Wat is gemakkelijker? Ik had hem een kapitaaltie vertrouwd, om te beleggen in Surinaams obligatieën. Als hij het met verstand had gebruikt, was hij al een man in bonus geweest. Maar wat ze van terecht gekomen? Hij schoot voor op allerlei plantatjes. Hij gaf voor de beste 3 maal meer dan zijn waard waren. Wie weet niet hoe hij geplukt is. Hij, die alles maar niet flotten en drijven. Zee dat, heb ik een oog mee in de boeken gehad en hem daar liggen, de Russen, onze papieren. Jan Krediet blijft toch al toos, Jan Krediet. Maar zo vaak ik mijn handen met andere dingen vol had en de zijnen dus vrij waren, wat kocht hij anders in dan prullen? In de laatste tijd art-dwang. Niet nu ze voor een zuur gezicht te krijgen zijn, maar toen ze boven de 60 stonden. Griekjes. Minder omdat hij zoveel tegen de Turk had, dan wel zijn beunhaas hem te fijn af was. Zuid-Amerikaantjes. En kansbouilletten klinkt uit de hoop. Stil, qua jongen, groep Jan. We willen niet vragen wie de vrager is, die Jan Krediet zo eensklaps zuur doet zien. We willen hem niet opzoeken onder de Jantjes Godomme en de Janne Calabas, die in een hoektesvertrekst zitten te klinken, dat horen en zien vergaan. Er zijn spotters genoeg onder de snaken. Waarom Jan de ploerten ontvangt, waarom hij er soms nog al mee op heeft, wie zal het zeggen? Ik verbereid voor het gemene, waar ligt aan zijn beurgelijke afkomstoet te schrijven. Is het de overdrijving één er deugd? Is het onwil één der zijnen te verlogenen? Dat hij hen dan tenminste allengs aan strenger tucht gewende, dat hij aan dwong leden van het matigheidsgenodschap te worden, waarmee hij nu zijn de misdeeltste kinderen, wie in armoede toch al tot matigheidsverplicht, waarmee hij nu Jan en Allemann kwelt. Waardelijk. Ik begrijp zijn toegevelijkheid de voeding, wie er hoedt op het linker oor zit, wie er neus van carbonkels schittert, wie gebaren zo ruw zijn. Ik begrijp haar niet half zo goed als de genaden welke hij, allengs mildig, aan Jan Haagel en Jan Rapp en zijn maat bewijst. Hij heeft zich te lang het vaderschap over die ellendigend geschamd. Hij heeft hen zo dikwijls en zo vruchteloos met galg en rat gestraft, dat hij eindelijk eens beginnen te twijfelen of gezelen en genezen wel een en hetzelfde was. Ik heb allerlei straffen beproefd, zei hij, als ik en eindelijk eens verplichte te werken. En het pleid voor zijn vader ingewanden dat hij tegenwoordig meer doet dan hun stichtelijke predicatie te houden als ze in de boeie zitten, als ze naar het treurtoneel gaan. Dat hij hen de kinderen op school neemt, hoe havenloos, hoe havenkig ze er ook uitzien. Jan's goed hard vertrouwt terecht dat er verband is tussen verlichting Jan zou een weer geloose vent zijn als hij zijn jongste zoon maar niet had. Zoals ik zei vader, hij nam Jan krediet. Ik heb de proef genomen of er wat bruikbaar is in Jan's sali-stak. De uitslag was ontmoedigend. Ja, ontrustend zelfs. In de laatste jaren. Maar wie zijn neus schent schent zijn aangezicht. Geeist niet dat ik ons huis weder aan wagen. Krachtig schud Jan het hoofd. En dus heeft Jan's sali voorgoed zijn afscheid van ons. Het beste wat jij met hem doen kunt. Hij zou geen Jan krediet zijn als hij er niet althoos wat op wist. Het beste is dat jij hem wat, mij weer opdrinkt valt een schalk uit die de eer zal hebben zichzelf aan u voor te stellen de wel het u verdriet te zou zo ik voortbleef varen al die gasten hoofd voor hoofd te beschrijven te meer daar ik ging allengs groter is geworden. Hoe heb ik er voor geboed bij een wieg een aardig wichtje vond dat ik hem tot mijn cupidootje maakte. Cupidootje met zijn lodderige oogjes ik die wel eer Jan de poët het het waarachtig was ik die nu maar Jan de Rijmer ben schoon ik mij beter ik zou de koord krijgen van ergenis als ik weer naar zijn pijpen dansen moest als ik weer moest toeknikken bij zijn lofliet wat ben je lief, mijn hartadief wat ben je goed, mijn simpele bloed als ik mijn kunst weer laat verknuien geef ik een muzenaalbenak met lauter prozes stukken uit weet je dan niet hoe ik onder zijn saaie dwang heb geleden weet je dan niet dat ik de kats nog nauwelijks vergeven kan dat hij het jongs kan aan zijn knie spelen niet ik had er hoofd ik had er vondel eens mee moeten aankomen hoofd en janssali hoofd, immunistorotje allerlei nymphen stoeden griekse en italiaanse latijnse en gooi se nymphen kussians en knepenzong maar ze nooit aan de poffertjes wangen van onze sukkelzuipen verkwist en vondel, vondel wie niet ogen zouden geblikzend hebben als ik zijn rijen had gestoord door het salieroepen van ons broertje vondel, wie in ons westelijke lucht streek maar half vergenoegde die naar het oosten uitzag die smachten naar licht oh, dat ik had blijven voortroeien op de adelaar schachten, mij door beide bedeelt hoe hoog zou ik nu gestijgerd zijn maar ik wilde er menig te gevallen ik hield me aan kats hij had op met het stille, huiselijke bescheidende jongsken hij maakte er versjes zonder tal voor toen hij stierf was ik al half onder de invloed van janssali ingedommeld ik zou anders de leerlingen hebben getuchtigd die de meester in zijn gebreken na volgden althoos herhalende flauw tot wolgens toe ook werden wij uitgevraagd zo vaker wafelen werden gebakken zo vaker slemp werd gelept ho, dagen het mij naar schanden als ik soms, ook ik toch in mijn geweten, de vreker met mij om als ik bij wijlen nog in zijn stuk van de grote meesters wilde voordragen als ik een fragment uit de antoni net aanhaalde dan kneep janssali mij in de arm dan zette hij in een keel op lelijke schreeuwen als hij is broer, lief, zei hij dan broer, wat lief hebben wij heb je er toch in, zo hoog te vliegen blijf bij de grond wat meer plezier doen oh, we zijn bij de grond gebleven totdat niemand meer dacht dat ik vliegen kon totdat allen weten dat zij toch niet meer behoefte op te kijken om mij te volgen in slaapvielen zodra ik begon het helde dicht oh, wat e-poshes het leer dicht oh, wat odetjes het minder dicht oh, wat klachjes ieder genre was in predicaties ontaard maar de hartstocht werd ik vreemd poesie en janssali geest hoe konden zij samen gaan verlam lendigd en verlam zaligd had ik niet eens oren meer voor Van Haren beelderijk moest me tot hem optrekken beelderijk schudde mij wakker van toen af schijden wij Jan de poëet gaf janssali de schop of al mijn zangers als ik beu van hem waren of zij inzagen dat hij onder het mom der returica opnieuw binnenzoek te dringen ik weer hen met vuist en voet van mijn drempel die minnelijmers wie er stukjes de potste kan invullen als hij maar de eindrijmen kent, luister de sroom in de droom of de klacht in de nacht het sloorde gerijmel van bloezem op boezem ik weer die nog ondraagelijker spreekwoorden berijmers welke de volken ene les aan schouwelijk maken die het reed zelf in beelden heeft gebracht en liest van alle dagse zaken op hun versleten doedelkwaken ik weer bovenal die venters van aardigheden welke mij in een handsvoorste pak steken als had ik geen andere roeping dan de goochelen met woorden en klanken waar drommel haalt de bruik de woorden toch vandaan beddaar jongen, beddaar roept Jan, hij placht van ouds van poeten te houden eerder vreemden ons weer zouden uitlachen liggen mijn jongsten voor een toen niet thuis zegt aan hen, herneemt Jan de poët slechts aan de retorici die mij handen vol werk geven slechts aan deze heb ik het te wijten dat Jan krediet mij ingewikkeld verwijt dat mijn kunst in een nutteloze wilde dat haar tijd voorbij is wie weet of geniet juist ziet valt Jan krediet in wij, de luif van de negotie we hebben altijd zin gehaald voor iedere glorie want we trokken van elke partij meer op de hoogte onsens tijdswaard ik tacht er te komen zelfs door de pokkersprongen mij naar nieuwe school antwoord Jan de poët kwelden maar niet met Jan Salie einde van deel 2 van Jan, Janetje en een jongste kind derde en laatste deel van Jan, Janetje en een jongste kind dit is een liepenvoxtopname alle liepenvoxtopname behoort het publieke domijn voor meer informatie of om je aan te melden als u wiligig ga naar liepenvoxt.org opname door Anna Simon Jan, Janetje en een jongste kind door E.J. Potgietig deel 3 hij moet geduld worden, hij moet soldaat worden, klinkt het wie zegt dat, hoeren wij van 2 zijde vragen, eerst door in een zachte en aangedane stem nu op forsen en geraakte toon in een jammerklacht, in de uitdaging de eerste ontglipte aan Janetje verre van de hoofdgroep verwijderd vindt zij echter het rauwe woord op en de tevreden lach, waarmee ze straks de feestvruchte gradensloeg is van haar gelaad verdwenen hoe is het mogelijk, dat ene zo flinke vrouw, dat ene wel eer zo kassemoedig, zich zo zwak betoonde voor ene onwaardige het behoorde tot de ratelende harten, tot de onverklaarbare ongelijkheden van de geest hoe, alle dingen zijn ijs, was in haar jeugd haar woord, wilde hij een voorbeeld van uit honderd kunnen bijbrengen, wilde hij het eerst het beste dat mij invalt, nu ik haar aanzien. Uit een kopere vlootje liet zij de armen het schralen water reiken, een houten nap was goed genoeg voor de groene wijn waar het poffe bier eiste tinnen flappers, maar de heldere wijn moest schijmen in een doorlichtigen roomig, maar de gouden druif van de rijn wonkelde en tintelde in een lange en fijne fluit en nu, wat in dit opzicht verandert zij, gins is in de ketel te vuur, zij heeft kandeel gebrouwen en gouden stopen ontvangen alreden wilderigen drank. O, Janetje, Janetje, gij die der spruipk in uw huishouding getrouwzijd gebleven waarom wilt gij haar in de lotsbestemming uw kinderen geweld aan doen? Gij die in een tijd die ontwikkeling aller gaven eisten die beurtelings dwong tot dulden of riep tot durven waarin haven en hals vaak op het spel stonden, die vervreemd ging van tucht en trouw en waaruit toch beleid en beraad redden, die koen en kluk die vroet en vroom maakte gij die in zulk een tijd Jan waardig terzijde stond, gij die hem onder dat alles gelukkig deed zijn gij spreekt nu Jan Salie voor gij wilt hem elk zijn haar broeders opdringen. Allezin zijn wil was uw woord toen de onderscheide aard uwer kinderen aan het licht kwam. Gij temperd de overdrijving die ten verderven zou leiden, maar deze die gij niet kon verbeteren, die gij zo gij nog in uw kracht waard de weide wereld zat hebben ingejaagd. Vreemde ogen maken mensen. Die acht gij nog te goed voor Jan Cordaat, te goed om soldaten worden. Wees gerust, zwakken, beklaag een zwaardige moedig. Jan Cordaat weigert hem. Wie zegt dat? Herhaald onze oudste krijgsman. Wie zegt dat? Een lawaard die wordt niet staande durft houden. Ik zeg het, klinkt het eens klaps. Ik. En een forse hand slaat op de linker heup als was hij gewend er een zwaard knop te vinden. Ik. En de verrolijkste, de welgedaanste, de klopmoedigste van Jans kinderen strijkt de zwarte haren uit het gezicht. Jan compagnie, herneemt Jan Cordaat. De schild naam lawaard past niet op u. Hij heeft nooit op u gepast. Verontschuldiging te over, prave borst, en toch houdt ik mijn woord staande. Hoe, hoopt Jan Cordaat. Hoe, waarmee heb ik die smaad verdiend. Waart hij ooit op Java de man geworden die genu zijt als er geen andere jongens had aangevoerd dan Jan Salis. Stel eens, dat ik tegen de list der inboorlingen niets anders had overgesteld dan zijn het traagheid. Ik wil hem niet eens tot koel van mijn palakkun, valt Jan compagnie in. Op een mooie dag mijn halverwegen een berg neersmakken als uchtende. Oei, wat een een vracht. Maar medeunt, zo iets zijn aard kan verkeeren dan moet de stok de strafte visie. O, die zuur deze met de dagende Republiek, past Jan Cordaat uit. Toen men mij zo noden in fatsoenlijk gezelschap ontving toen ik bij het uitschot van vreemde werven moest, hij is nog niet uitgegist. Maar wie van alle hier heeft zich minder zijn herinneringen te schamen dan ik. Jan de Poet, help mij en getuig hoe ik gestreden heb onder vijf forsten uit hetzelfde huis. En ieder een doorluchtig man, vult Jan de Poet aan. Ik, die met de prins over de maas ben geweest. Een enig zwijger weegt de wereld in een schaal. Klinkt het tussen, waarfond de schalk de regel. Die met moering bij Nieuwpoort, de zegen zo garene bij de vleugels had gepakt om ons verder te voeren, met moering. Voor wie alle oorlogsman in zijn tijd zou weken, valt Jan de Poet in. Die met Frederik Hendrik zeven steden nam, vaart Jan Kordaat Voort. Geen heilstaar kende als het licht dat op zijn helptop plonk, zegt Jan de Poet. Die met Willem II. voor Amsterdam. Wat haper je, roept Jan uit. Grootvaar, oom en vader hadden gewoon verdiend die hij nemen wel. Die met Willem III. Het is of Jan de Poet het stilswijgens straks door hem bewaard wil vergoerlijken, hij haalt fondels meesterstukje aan. Prins Willem draagt alle amstelritters voor. Dat was de profetie van het genaar in de borststak, herin Jan Kordaat. Hij die ons land voor de ondergang behoede. Die het Christenrijk beschermde en het recht van het algemeen. Klinkt het zegenvierende, alsof het lodewijk de veertiende nog uit. Of ik zo mocht voortvaren, zucht Jan Kordaat. Maar van de utechse vrede af, totdat ik met Napoleon van de Bidesoa naar de Berazina zwerven moest, was ik aan Jan Saligeester prooi. We zijn er vreed voor gestraft. Wie willen zich weer aan bloot stellen? Ik heb geen plaats voor de treuzel, zomaar bij het leegig als bij de soeterij. Waterloo, Hasselt, Leuven, zeg mij wat ik er zou hebben uitgevoerd als geweest, als hij geroepen had. Langzaam jongens, langzaam komen we teavond niet, dan morgen toch. Plaats hem in mijn gelederen als gedurfd, waar de koningam aantreft op de parade of op schild wacht, in garnizoen of in het kamp, hij zal hem zien, hij zal hem wegjagen. Ik heb zijn woord, dat hij vader van het leger zal wezen. Al mijn jongens zijn tegenwoordig landskinderen. Arme gast heer, leidt in zijn zone alleen, zegt Vondel. In die ga Jan voor u zaagd, zoals ik het doe, ga je zou het met hem uitroepen. Welke herinneringen verlevendigd het verlangen zich van het huis kruis te ontslaan. In welke twee strijd brengen hem zijn verstand en zijn gevoel. Hij mogen zich verheugen in de degelijkheid die over het boze beginsel zegen vierden. In de degelijkheid welke de gevaarlijke invloed die het uitoefende tekeer ging verwon? Hoe springt deze hem desondanks nog in de ogen? Hoe anders placht hij in zijn jongheid oudejaarsavond te vieren. Dan heerste de vreugde in allerhard, dan speelde de minna haar spel, dan werd er gekust. En nu? Aan wie valt die ommekeer te wijten? Aan wie anders, dan aan het benjamennetje, dat nog altijd in de hoek staat, dat nog altijd slemp lept. Van Janetje mogen klagen over pret, aria's en walzen. Heeft hij zelf niet om het gezeur van Jan Sali, vedel en luidte der vaderen weggeborgen tot verveling, gezelligheid verving. Tot onze zeden zo stijf werden dat we niet bij elkaar komen dan om te eten en te drinken. Jan's blik zwerft de feestzaal rond en het is hem droefte moeder. O, de dagen van Waleer, de dagen zijn er jeugd. Toen het achtal kaarsen op de dis het duister slechts aarzelling deed wijken in de hoek bij de schou waar de bankplachten staan die hem heugd. Wat zat hij hergaarne op als het er zo van passe donker bleek voor zijn eerste, voor zijn enige vrijaatje? Of hij ons vertellen wilde wat hij Janetje in dat tweelicht al toefluisterde tot zijn opsprong, tot zijn ene vedo voor de dag haalde, tot zijn hem die toerijkte? Stoutert, zei hij dan, je wil is mijn wet, maar poeter zul je ervoor. En eilings greep hij de strijkstok en speelde de inheemse volkstands waarin de meisjes een kusje achter de oren niet konden ontwijken. Hoe het schalke Janetje hem uitlachte hem die zij verplicht had te vedelen, hem die toe moest zien dat het ander haar kustde. Eens swerde ze hem voorbij en hij liet haar sweren. Een tweede maal schroofs hij hem langs en hij speelde in schijn geduldig door. Maar daar kwam zij ten derde male aan en wegweerp hij de vedel en flink greep hij haar om haar middel en boete moest zij. Maar niet achter de oren. Hoe kust hij haar dan, terwijl het klapte terwijl de overige dansers en dansressen als maloten zonder toe te kijken en Janetje blooste als een roos? Jan Salie, wat kwaad stak daarin. Of een andermaal plaagde hij Janetje hem haar zoete keel te laten horen en rustte niet voor hij de luid had opgeschommeld, de luidte die haar blanke vingeren zo zoet tockelden. Lang wou ze niet spelen. Ze wist te wel hoe zoet een jen neen zeggen is met een lachje daarbij. Ondanks een bekende tafelrecht dat ieder voor het minst een lidelke kwelen moet aarzelde zij voort. Eindelijk echter kwam het mopje met de zilveren sloten uit de beugeltas aan het licht. Maar tegelijk reest de grote vraag wat er gezonger zou worden, iets geestelijks of iets wereldlijks. Een zoet duntje mocht hij smeken. En dan, dan had hij in een omzien het speeltuig van haar knie geschaakt tot zij berouw gevoelde. Want het meester stukje der zangstig die wel wat dartel zag, maar toch niet onbeschaamd was. Het heilige venus klonk door de kamer en Janetje wist niet hoe gauw zij de luid maar weerom zou nemen op dat zij niet te veel klappen mocht. Jan Salie hebt gij ooit lief gehad. Streedende herinneringen waarom wordt gij verbitterd door de vergelijking met het heden dat getuigd in hoe menig opzicht hij te kort is geschoten bij wat hij toen hoopte, bij wat hij toen had kunnen worden. Zijne wenkbrauwen fronzen zich, zijn voorhoofd rimpelt. Jan is een geheel demand daar om zich in zijn overpijzingen zelf te verdedigen en te veroordelen zoals twee personages het in een oud treurspel doen. Jan zegt zowel van achteren zien we dit andere ogen aan. Als, zo staan ze u in de nek zij plachten voor te staan. Vaardig, valt Jan compagnie in die deernis schijnt te hebben met de mijmerzieke vlaag van de anders opgeruimde oude. Vaardig, wat zuft gij? Het hebt gij mij naar broeders, hebt gij mij niet. Eén slechte vrucht onder de honderd. Ik zou de boomwellens willen zien die hier genen had. Geschut hem af en gezet weder de kroon des wouts. Ik weet wel dat het lichte gezicht dan gedaan is. Vooral terwijl ik Jan Saliniek mee zou nemen. Al schreeft gij hem drie haas op de rug. Allerlei uitspatters weet ik de temmen. Allerlei loshoofden tot nadenken te brengen. De zee, de luchtstreek, de eenzaamheid doen wonderen op zulk slag van jongens. Maar voorzijns gelijker hoop ik dat de heren mij bewaren zal. Als hij ooit op Java voet aan wal zetten zou hij er honderd jaren worden waar ik er geen tien meer baas zijn. Hoe hij zich bakeren zou in de lands van mijn weergeloze zon hoe hij zich zou laten bewieroken en bewaaien. Wat zou het anders zijn dan nederliggen en sluimeren en slapen? Schoon ik het ook bij weilen doen. Schoon ik misschien mallerband met mijn danseressen dan het ooit de slummel in zou vallen te zijn. Ik leide geen lauter nabobsleven. De rijstbouw, de koffiepluk, de suikerteelt geven mij handen vol werk. Het is waar. Ik dartel om in een paradijs te bloeistaan, maar de maaier die hier tussen zijn schoven en op zijn zijs zijn inslaapt heeft nooit zwaarder gearmbijd dan ik het op de dag der inzameling van mijn nagelen en noten doe. Honderd, nee duizend fout, geeft mijn oost de korlen weder er in de vruchtbare grond geworpen en wilderiger plantenrijk is er niet dan dat wat mijn nieuwe wonderen blootlegt zo dik was ik zijn eeuwige bloei gaasla. En toch verrijk ik die rijktom nog. De duigende indigo, de té, de cochinie, die Bengalen en China en Mexico zullen beschamen. Eerst als mijn zorgen over dat alles zijn gegaan, eerst als in een wolk van schepen met die wilde van het Oosten voor het handelshuis mijn vaders bevracht uit mijn gezicht is verdwenen, waar het azuur meins hemels in het goud van mijn oceaan smelt. Eerst dan luik ik mijn ogen om in de droom te stemmen te horen dat wie meester is van Java en de heerster kan worden van Indië. Jan Kompagy heeft de ware toon aangeslagen om Jan op te buren. Zijn ogen schitteren bij de grootste toekomst hem voorgespiegeld, zijn gemoed schietvol. Jongen, barst hij uit. Jongen, gij steek mij en riem onder het hart. Ik begon mijzelf te verwijten wat plannen ik al voor Jan Salie heb gemaakt. Jan Salie poëet. Jan Salie professor. Jan Salie diplomaat. Jan Salie minister. Ik verbeelde mij vrachtig dat hij het al was. Ik meen de overal zijn geest te zien. Immers, ik, die welleig een vloed van vreemdelingen naar de werkplaatsen van mijn kunstenaar zag stromen om er de wonderen te huldigen door hun genie geschapen. Ik teerde in de kunst tientallen van jaren op de roem van het voorgeslacht. Ik nam het middelmatige verlief. Immers, ik, die in geheel Europa van mijn hoge scholen uitging. Ik meende een halve eeuw lang een heel lichte zijn als ik eindelijk te hooi en te gras vernam wat in de vreemde al overbekend al weder vergeten was in allerlei vakken van studie. Hij beker niet opgestofd dat ik de konkelwegen der staat kunde beu werd. Ik, die de slimste diplomaat der wereldplag te zijn, die van alle voorvallen, van alle bewegingen ten gunste der vrijheid partij trok. Ik, die vrede oorlog maakte voor koningen en keizers. Of weet ik mij op het punt van mijn geloof niet maar kwalijk naar mijn grondwet te schikken. Ik, die terugdijns voor het onderzoek mij naar vroegere partijschappen. Ik, die roeste in mijn rust. Joons, laat mij uitspreken. Daar heb jij er mij naar hand op, Jan Compagnie. Dat geop Java nooit gekweld zult worden met Jan Sali. Braver hoor Jan. Jan Contant, Jan Krediet, Jan de Poet, vaart hij voor het. U zal ik even min met hem meer lastig vallen. Jan Sali heeft geen verstand genoeg om geld te verdienen. Jan Sali heeft geen talent genoeg om roem te verwerven. Ik schaar mij dat ik zijn vader ben. Hij houdt een ogenblik op, maar vermannt zich en herneemt. Priester van de kunst, van de wetenschap, van de godsdienst. Waarom heb jij mij niet vroeg op mijn zwakheid opmerksam gemaakt? Ik was maar een koopman. Denk niet dat ik er mijn beroep omsmade. Er is geen nuttiger ter wereld. Een man die verstand moet hebben van allerlei dingen en van allerlei mensen. Een man die moet dien te hebben voor de veelzortige ondernemingen. Moet ten oorlog, te water en te land als zij naar belangen gevaarlopen. Een man die zin moet hebben voor alle wetenschap en voor alle kunst om zij de mededingers opzijden om op de hoogte van zijn tijd te blijven. Een koopman als ik was in één woord, maar een koopman herhaal ik. Of stond ik, toen ik de hoogste ontwikkeling van mijn karakter had bereikt, niet aan de ergste ontaarding van mijn aanleg bloot? Wilde ontzenoot, verslaapt, ontmand. Jan Zali is de zoon van mijn overvloed. Wat klag ik over hem? Ik, die mij zelf een moest aanklagen. In plaats van de verhevenen en edelmoedige geest, die mij in de dagen mijn eropkomst bezielde, werd ik de prooi van de bekrompenheid als verstands en van de onverschilligheid als harten van de nieuwe links rijke. Ik ben verwaterd en verwaand. Ik ben trots en traag geworden. Jongens, het was geen en liefde dat je me niet terechtweest. Toen ik een geloof op mijn eigen hand had, toen ik er driest voor uitkwam dat ik het mij net beste van allen hield. Toen was ik tegelijk voor andersdenkenden de verdraagzaamste man van mijn tijd. Toen beschermde ik alle vervolchten die top mij vlooden. Waarom leert ga mij, nu ik allen gelijk heb gesteld, niet de warachtig verlichtste, niet de warachtig vroomste, niet de warachtig liefderijkste van allen te worden. Het beste boelwerk voor de kerk in het bloed van mijn vaderen gevest. Bravissie, mooi Jan. Janmaat, vervocht hij, kom naast mij, jongen. En de trouwe borst springt op, alsof hij met zijn werd gegeven in zee te steken, zo rap en zo blij. Janmaat, ga je zeid al dit een man van daden geweest en niet van woorden. Vergeefd ga mij, ik zal me beteren. Het is veel van zulke een vader, maar niet teveel voor zulke een zoon. Zie, daar reis een beide op. Janetje geeft het teken dat de tafel is aangericht, en Jan leunt met welgevallen op de arm van Janmaat. Zo zei het, zo blijf het, handel en zeevaart onafscheidelijk aan elkaar verknocht. Waar toe zou ik u dit is beschrijven? Er is niemand die niet weet dat Jan van tafel vreugde houdt. Er is niemand onder ons die zijn niet gunnt. Al wat ik nu nog te vertellen heb. Maar daar is Janetje, Jan opzijde. Vader, mag Jan Salie mee aanzitten? Onderaan, vrouw, het is vanavond voor het laatst. Morgen besteed ik hem op een hofje. Houd het Janetje ten goede dat zij met haar voorschoten langs haar ogen strijkt, toch zij rept zich reeds haar plaats aan tafel in te nemen. Luister nog een ogenblik, pitteku, naar een paar jongens die het langst bij de hart blijven drentelen, als Jan Salie onderaan moet zitten, zegt de snaakse boggel, de meest verwaarloosde, de vreed verstootene van Jan's kinderen. En zijn lach is dus ook bitter. Dan wordt hij mijn buurman. Wat spijt het mij, dat Jan Gat en Jan Hen hier geen toegang hebben. Ik zou er hem tussen plakken of dat drommel zou me halen. Broertje, wat een flauwe aardigheid was dat. Ik zou er beter in mijn jeugd. Mijn jeugd. En hij slaapt met het houtens water van mijn spillebeentjes. Welk een andere jongen was ik toen. Huygens had plezier in me. Huygens, de taalgeleerde hagenaar. Huygens, die de geheimen van drie prinsen wist. Sinds hebben de poëten mij verstoten. Allerlei vreemde snoeshanen stapten als pauwen over het toneel. Ik mocht er niet op. Ik was de gemeen. Op straat met je ronzenbonds, schreeuwen ze. En hij schuift een muts uit zijn ogen. De wonderbaarlijke, grouwledere muts. En zijn voorhoofd blijkt zo heel eng niet. Maar had ik dan geen aanleg, vaart hij voort. Scholen dan geen geestigheid in mijn breinkas. En hij tikt er tegen. Was het treintje corneelis niet aardig? Niet weergaas aardig? Als de latere jongens van de Liege aan mijn invallen de helft van de moeite hadden besteed die ze vooruit heemse prullen overhadden ze zouden nu op een oorspronkelijk toneel mogen stoffen. Ik ben gevroken. Maar ten koste van het volk. Is het niet jammer broer? Is al zo gewend alleen voor te praten dat hij niet eens antwoord afwacht? Als ze mijn vrijheid hadden gegeven voor te hekelen, als ze vermoed hadden wat er in mijn school. Zie, het jongsken, dat moeder het laatste dolde einde. Het zou nooit Jan Sali zijn geworden. Ik had hem zo lang uitgelachen en hem zo lang gestreamd tot hij zich had gebeterd. Ik heb van mijn huigerns geleerd. Ik spaar de roede niet. Ik heb het volk te lief. Jan Claasen, zijn zoon Jans. Tot Wien onze vriend uit de poppenkast zijn er iets wat paradoxaal klacht richten. Als Harren komt, is Heaven te laat. Maar één ding beloof ik je. Wanneer Jan Sali zich van zijn hoofd je waagt dan zal ik het al wie hem opnemen loof maken. Ik ben niet van niemand al, Jan kritiek. Aan tafel broertje aan tafel, herneemt Jan Claasen. Vader stelt de feestronk al in. En hoe luidt hij? Oranje in het hart en niemand slaaf. Een luid, hoezee, beantwoordde Toast. Jan is met Oranje gevallen. Jan richtte zich met Oranje wederop. Oranje boven blijven zijn eigenaardige volkskreet. En even weinig als deze, verlogen hij ooit de andere karaktertrek die uit de wens spreekt welke hij bij de twaalfde krokslag van midden nacht slaakt. De beden die gelovig en vertrouwend over Jans lippen rot, terwijl hij zijn ogen ten hemel slaat, zijn armen zegenend uitbreid. De verklaring dat hij bij alle ontwikkeling zijn er krachten hem niet vergeet wie hij die heeft dank te weten. Het kernige woord God zegenen ons kinderen. God zegen u Jan, u en de uwen. 31 december 1841 Einde van Jan, Janetje en een jongste kind van EJ Potgietig in mei 2008. Deze opname bevindt zich in de publieke romijn.