 Salam hürməti tamoşacılar və dinləyicilər. Yazın, çox yalvəlişi növbəti bu raqqışırla efirdədir. Əgər biz vətəndaşlarımızdan Azərbaycında fəaliyyət göstərən meryordanları və televizyikanları haqda soruşsak, başlarını qulayaraq əksərindən narazı olduqlarını ifadə edəklər. Görəsən buna səbəb nədir? Bu səbəblərin ən mühümlərindən saylaza bir nisəsi barədə Məmmət Süleymanov Bir nisi ilə əbvəl Senzura gizlətmək üçün danışmaq zamanı adlı yazsında yazıb, size həmin yazını təqdim edirik. 2011-ci lin yayının sövbətidir. Yətdi gün qazətində ən çox axtarılan 10 beyni alhaq çinəyək çəriqdə Amerika Biriləşmiş Tatları Fedral Təhqiatları bir osunun siyasını dərcətmişiydi. Çox umus almandı. Başlarına 1 milyon nam 5 milyon doldur ədəş pul qoylu. Bir nisi gün keçir? Rədəksiye 2 nəfər təşriq quyru. Rədəktorla görüşmək istəyir. Ata bu o xuldu. Uzgar rayonlardan birindən gəliblər. Suikətsilər kimi pısıltı ilə danışırlar. Qazəti açıb oradaki bəlli yazını göstərir və fotolardan birinin parmağlarının tuşluyu bir-birinin sözünü kəsərək deyirlər. Bu bizim qonşumuzdur. Qəhdəhəni qarşımda çılara təhqir sayara özmü bir təhər saklayıram. Bu onlara mənə yox. Başqa ünvanlara müraca etməklərinə məslət bilirəm. Çətinliklə yola salıram. Çorpeşman gedirlər. O atoğul üçün canilərin tutulmasına vasitəsi olacaq şəxslərə vəd edilən məbləq şuuru alfında toqlamıq qalmış illərin haradan pul qazanak suanın sublimasyasını kuman ki, gəd olabilsin qonşurla illərin soyun münasibətlərin nətsəsi. Anca qadisani xatırlanmağımda fəldi səbəl var. Nəsə elə gəlir ki, onlar bir on il tezdo olmuşdular. Bu gün redaksiyalar qəssəydilər, tamam başqa münasibət görərdilər. Hansı münasibət, redaktor bilebileşi qarışsındakı ya çaresiz sadələflər ya da banal yalancılardır və hər iki haldıda bölüştükləri informasiya yalandı, ənli ənlə sürtüp əla manşətlər var, və hər iki işçini çağırıq birinə Atıoğul ilə müsaybəni, diğerini səhrayona gedib həmin dırna arası terrorçu qonşu haqda yazmağı tapşırəcərdir. Və s. ədə başlıqlar da hazırdır. ən qorxulu terrorçu Azerbaycan'da qəzətimiz apşın düşməni Azerbaycan'a tapdır. Atıoğulun beyni alhaq terrorçu haqda şox açılamaları və sahir və ilahır. Bir sözlə, azından iki hər təlik manşət yazları. Nə olsun ki, Atıoğul çox pasır, onların o fahır qonşuşsuysa, amdama yetmək məzibiriyyətindədir ki, dəvə olmadığını suqutu yetirsin? Nətizədə, okucular qrimsiz klonadanın seyricisində sevrilir, Atıoğul ələsalınır, patensiyal dırna arası terrorçu infarkt həttinə çatdırılır, qəzət isə mevzunu istismar edib bitirdikdən sonra ya sadəcə unudur ya da yüncülvari səhvətliyini boynunu alıb məsələni qapayır. Yazlaza yazlarda qətiyən həyqət payı yoxdur, anzaq tiraj namini hamını, o Atıoğulu da, onların cünahsız qonşuşsunu da, bütün okucuları dələsalmağa, dolammağa, təhkil etməyə dəyər, paşa düşürsüz mü? Yox, onda gərdə qalmasız ki? Həyif ki, 21-ci əsir Azərbaycan Kütləvi informasiya vasitələri, bütün yarımaz yolların ən yardımazını səcdir. Burada Şaya Şayanin belindədir. Həs bir sosial, siyasi, mədəni, mağarisi yüksəşməyən ən əcə ayıb xəbərlər qəzirtlərin və tevikanların sevindisidir. Negativin tirajlanması peşəkarlıq və rəpartiyolluq sayılır. Hamsı da, dırnaqarası söz və məlumat azadlıqı bəhanəsi altın dedilir. Çuya ki, dəhşətli qəza başverib, iki nəfər qasaret alıb, tiplib sevdə məlumatı, bir tanın səsilə təqdim etmək, tevikanların səlbəslik və operativlik göstərincisiymiş. Və hətta əbbələr qəttar, yarımaz dövrlər vardı ki, bu dür azar jurnalistikəyə mane olur, əsəli həyəgətləri okudu züya seyyeditiya çatdırmağa qoymurdu. Məsələn, sav etməyət bu hatı. Nəsizədə, zəmiyyət absurantizm içində boğulur, vertir sindiromunun qurbanına çevrilir. Məlumatları əldə etmək üçün dırnavarası jurnalistlər o qədər enerji səlf edirlər ki, o enerjidən dəfərlərlə azı hesabını tamamilə fəqli, aktual, problematik, sual qoyam, mağarifçi materiallar hazırlamıq olardı. Anzal yox, məs indiki patoloji vəziyyət, norma kimi sırınır, bu nəxrafiliyanın çiftli partallardan eşələnməyi və şahəyə bazlıqı yenid dövr jurnalist qası kimi qələmə verirlər. Nətizə isə cəmiyyətüsün qorhulu da yox dəfşətlidir. Doğrudan uçləvi informasiya vasitələr üçün mönzular bitib məs showdan, şahiyyədən danışılmalı və yazılmalı, kriminal və deviyasiyalar təbliğ olunmalı, aktuallı ısaya yüzüncü plana keçirilməlidir. Başqa yol yoxdur və bu qaçılmaz zəvrətdir. Əlbətdə ki, yox, sadecə hazır ki, idarətilik formasına məs indiki mətqad uyun gelir. Yəni, yaranmış vəziyyət sosial sifarişin yox, aşaqların yox, yoxarların istəyinin məsududur. Bu yolla senzura formalaşır. Bəli, yaranmış bihabrısı vəziyyətin səbəbi senzuradır. O senzura ki, rəsmən yoxdur və attım başı onu rəsmən yoxlulu, böyük uğur, demokratiyanın təntinəsi kimi qələmə verilir. O isə var, həmişə yaşardır və onun funksiyası soveç sosialis resulqasi ittifagi illərinin rəsmən olan senzurası ilə davan davana zittir. Fəqdə bundadır. Baxır senzura kimin tərəfindən və hansı məqsədə tətbiq olunur. Bundan aslı olaraq viziyyə savadlı mədəni mütəriqi düşünə bilən zəmiyyətə sahib olacaq yada indiki qapqara, depresiv, savasız mühdi qazanacaq. İllərlə əvvərlərdə nitkin dilin savadın sağlanması və yayılmasının iki əsas vasəsi vardı. Çitablar və televizya. İndi ikisi də güvbədən düşük. Çitablar okumur. Üstəli, hər kəsin kitab müəllifə olmaqım canı yaranıq. Televizyəsə baxanlar çoxdur. Dəməli, bucunki reallıqları göstəlməyən televizya bucunki dəyərsizliklərin göstərisinə sevirlir. Sanki hansısı anti-müsabikə kətirilir və müəyyən istislələrlə maksimum savadsız, maksimum sırtıq və maksimum utanmaz qızqədələri müsabikədən çənar işə qəbul edirlər. Onlar da bu özünlən razı fizonomiyaları, mənadan məhrum qırıldatmaları, neyə plazmla dolu danışıqlarıyla seyircəyə təlqin edirlər ki, televizyə, aparızılığı, seviyyələ budur. Onlardır. Onlar kim olmağıdır? Azəli təlqanların dinləyəndi özün aftavazalda yaxud bazarda istədirsən. Eyni leksikon, eyni nitik manerası, eyni sözlər, televizyədə hər şey yoxdur və həçinə var. Burada sosial mövzuda vəllişdəyəndə, ev məşhət qırqınlarınızı rət tuturlar. Siyasi vəllişdəyəndə, adi azəriyə heç bir isti soygu olmayan bəynəlxak siyasət anlaşılır. Elmi vəllişdəyəndə falçılar, cindarlar, hərcür fırıldaxsılar ekranı çarılır. Mədəniyyət və inci sənət adı altında ekranı elə personajlar zəbtidir ki, sovet dönemində onları təlqüllənin kilometrilini buraqmazdılar. Ayıptı. Ələncə isə, show kəlməsi ilə vəzlənib. Və 90 faizallarda show program dedikdə bazardıq da çox e-bəzərliyik, indirigə qeybət anlaşılır. Bu nədir? Dövlətin devrizasiya programının izrası. Ona qədə kimsə tv-təngidlərin hədəfə deyəcəyəni ümin bəsləməsin. TV-zəhər var və olacaq. Ona qarşı heçkəs antidot hazırlamaq, bütün bu parazitlərdən ekranı təmizləmək nihiyyətində deyil. Çünki baş verənlər bucunun azərbaycanının məntiqindən çıxır. Qəzitlərdə də vəzdiyə təlqanlardan fəlqi deyil. Əksinə, indi televizyə də gördüklərimiz əvvəlcə qəzitlərdə sınaldan çıxarıldı və yalnız bundan sonra mağabə ekrana çözülüldü. Bütün bunlar danıqrası ağzın məqvadın yox, sənzur anlətcəsidir. Səvət dövründə rəsmən senzura vardı və onun devzini bucur xarətdiriz etmək o vardı. İnsanları mənfi əmələrdən çəkindirmək üçün bu əmələr axtı danışmamak yətərlədi. Bu üsulla negativin ətalona nümuniyyət sevrilməsinin adiləşməsinin qarşı salmırdı. Çünki bəllədi. Mətbət və televizyə qətillər törədə intarları eftemiyyət sevirə traxlar yara da dəyərsizlikləri dırnaqarası yeni əxla qada altında keçəkləşdirə mühərbəyə yol atsa bilər. Azmol bucur. 1989-cu Rumuninglabı məhz ekranda qalak qalak insan cəsətlərinin göstərilməsində keçəkləşmədi mi? Həskəsində vəzini olmadı ki, bu cüllə yarası alan yox, son aylarda xəstəxanlarda fəqli xəstəliklərdən vəfat edənlərin cəsətləridir. Ekran qadırları yalancı kəlmədərlə seyircinin həm gözlərini həm qulaglarına aldattı. Elə o halisədən sonra da qidəbor baş verənləri tamoşa zəmiyyətlə atlandırdı. Yaxud Neft Akademiyası nəqətlə mutu elətmiş o heyvərə də indiki mətbaatın yetiştirməsi deyildi mi? Hər gün, hər saat, illər boyu fasiləsiz olaraq criminal xəbərlərlə onun psikasını yayanlər nənki qətirləri adiləşdirmiş həm də ona 15 də ilə gəliş məşhurluğun yolunu təlqinətmişdilər. Öldür və informasiya çevril. Odur ki, sovet senzirasının fəydə olaraq indiki geyirəsmi və daha cüzdə senzura nə buzül xarəktiriz etmək olar. Riyal problemlərdən danışmamak üçün gəlin tamamilə başqa şeylərdən və daha çoxlu danışaq. Bu isə umbert ekonun bir çıxımda söylədiyi ki mi? Həm susmaq vasitəsilə senzuradır. Yəni, hakim zümrənin asıqlanmasını istəmədikləri haqda susulur. Həm də çüyü vasitəsilə senzura. Yəni əvəzində negativ, deviyativ əhəmiyyəssiz və sağda bilcilərdən güzdüçü yaradılır. Nətizədə, hətta təsadüfəm barəsində yazılmış və danışılmış əhəmiyyətli problemi də təzdikli unutturmaq və cünnəmdən çarmaq mücündür. Çin bilir, indiyədək dövrəyə buraqla nə qədər əhəmiyyəssiz məlumatın funksiyonallığı, səhəmisi bir gün əvvəl baş vermiş həmiyyətli halisəni unutturmadan ibarət olub. Əlbət də sağsız əsabsız. Uzxan yəqədə, İsmailli halisələrinin cür vaxtında gündəmi əkrə məlisinin daxşuqları zəbt etmədi mi? Ancaq jetkədə buldırına qarası əvəzləyzi manevrə dehtiyac qalmayacaq. Çünki kütuləvi informasiya vasitələri nədən danışıb? Nədən danışmamağın kəskin sərhədini artıq əzbərliyi bilər. Bəriklə bizə show biz, kulinariya, idman, criminal, təhriflik davranış qəbərləri kim təlidim edilən ki, örtük rolunu oynayır. Yəni, əslində normal zəmiyyətlərdən nəyə məxsum az yer verilməldir sə onlarda məxsum çox danışılmalıdır. Vaxti ilə qəziz səifələrinin zizəmələrin də xırda şiriflə verilən informasiyalar, bu səbəbdən indibay səifələrin papağını iri həriflərlə zəbt edib. Eyni məlumatlar televizyada əsas qəbərlərə cəlilir. Üstəli, bu mənansız informasiyalar yer alan yazılar, təlar, həyazam təmpi, vəllişlərisə aparızların vahiməli intanasiyalı aylamış həyət olunur. Məxsəd aydındır. Pısıbda qalmaqalların köyü vasitəsi ilə susmal istədikləri digər hadisələri gizlədirlər. Proses elə təşkil olunur ki, vacib məlumatlar haqda susturulara gözə çarpmasın və hissi olunmasın. Elə bunun da adını dırnı arası informasiya azadlıq qoyurlar. Və s.nəcə başına fəlaçət gələn, cinayət törədən, başqasını təhkil edən, dəyərsizliklərin təbliğində girişən hər kəsiyin informasiya çevirilmək şansını rəyallaşdıran bucur açıq zəmiyyəti nəcə azad saymıyasın? Ər balakanda 85 yaşlı qoza özünü ağaçdan asırsa, ömründə bir dəfədə tanışılmamış bu şəxsin, ölənm, bir nəsə səhər sonra informasiya cəlirilmək azadlığını nizi dənəsən? Afarıcı isə indik səslə sanki hefslənir ki, ağaçdan yalnız bir qoza özünü asır, iki qoza olsaydı daha maraqlı olardı. Hələ hər ikisi eyni bu dağdan sallansaydı bulaq sensasi olardı. Və heç qəsdi o yaşta intiharın hansı sosial səyəblərdən qaynaqlandığına Olmaz, senzura! Biz məhbəti onunla birlikdə isə bütün zəmiyyəti məhvədən senzura şəraikində yaşayırıq. Həmin senzura lazımsız hər şeydən danışmaqa stimullaşdıraraq, əhəmiyyətli hər şeydən danışmağa qədan edir. Və çox az vaxt keçəzək ki, bu ikinciyə ehtiyajda qalmayacaq. Çünki savadlı və ahıllatımların ifrat defsidi yaranacaq. Debilizatorlar isə yalnız kimi uyğun nasil etiştirə bilər də nasli.