 Əlbət indi atəş şəstir, ışqal dayanım və bu günün Azərbaycanı Nasis Taptağında olan 70 il əvbəlin Fransasına bənzətməc, aqıllara da gənmir. Anca reisor Ruhi Malin 1973-ci ilə çəkdiyələ kümlüsiyən filminin eynə adlı qəhrəmağının rikətə gətirən degradasiyası müasirlərimizin əksəriyyətinin tutduqı mövqiylə bire bir səsləşməklidir. Yarısı nasislərin, yarısı qallabarasyanislərin nəzarətündə olan o Fransada da zahilən saçidli heidi və ara sıra qırmızı partizanlar makilər, bu su çultu pozurdur. Bələ bir vaxt da zənub qəsəbələrinin birindəki xəstəxanada süpürkəsi işləyən və yeksənə illikdən bəzən yeniyətmələ kümlüsiyən həyatına rənca-rənglik atmaq qərarına gəlir. Onun ilk sətsimi partizanlara qoşulmaq. Halakim partizanların sırasında ona yer tapılmayanda istiqaməti diametral dəyeşir. Bu gün antifaşist olmaq isteyən lüsiyən, bir gün sonra artıq kestapo da çalışmaya başlayır. İlk işi də çəttəki müəllimi makilərin əlaqə rəndirisi Leitman-Golterii satmaq olur. Sonra da bir cana şəkildə dayanıq, Golteri və evlən işləngələrə baxır. Louis Malh bu filmi ilə əxlaqi degradasyanın rəsmini çəkir. Həm də tələsmədən, emosiyalara qapılmadan soyuq dəyəqiliklə bu degradasiya elə təbii və banaldır ki, onun çütləviliyini inanmayabilmirsən, yəni, o illərin Fransa su üçün lakum lüsiyən istisnə yox, qayda kim görünür? Səsimləri, sırq təsadüfin təkanı ilə baş verən, islərin də heç bir əxlaqi üstünü taşımayan, balaza insanlar üçün sətimi, dəyərlər və tənpərvəlik hissi yox, mənfəyət və başqaları üzərində hakimiyyət hissi şərtləndirir. Bu, qorxulu nəticədir? Yəni, adı fərlərin səci mazarlıq olanda onlar toplu mava vətənə gərəc olanı yox, öz fiziki ehtiyazların ödənməsinə yardım edəni səzirlər. Lakum lüsiyənin misalında bu metamarfoz, onun formulaşdığı mühütün və dövrün, əxlaqi və mənəvi boşluğunun nəticəsidir. Cəllada çevirlən, azımasız təmkillik qatil lüsiyənin vaxtının çox istəsi, qəstapoda çalışanların əiləncə yerinə çevrilmiş mehma xanata və nasislərdən gizlənən yahudi dərzi Albert-Chord'un kiraya mənzərində çetir. Qəstapoda o, maqiləri və yahudlərdən deyir. Chordun evində isə onun qızı Fransı simvolikattır, sevir və dərzini qəstapoya satır. Mənhəvi dəhirlərin tam iflası və hətta rudimentar ölçüdə belə insanlıq islərinin qalmaması, atrofiyası. Ələ, Luymal da filmin baş qəhramağın adını nasizmin mağolubiyatından sonra ədəm olunmuş Qalabarsiyan islərin adından düzəldik. Yəni, yenədə həm xeyrə, həm də şərə eyni dərəzədə bir canı olan və hansınıq hidmət etməsi təsadüflə mənfəət hərisliyindən aslı olan lüsiyən, o illər Fransasının simbolu olmasa da hər halda genişya almış obrazdır. Bunu isə, Luymal'a çoxları bağışlamadın. 1973-ci illə çəkilən və bir il sonra ekranlara çıxan film reisoruna hər tərəftən təngidə ateşi qətirdiydi. Onu Fransa xalqının nasizmə qarşı mübarizəsinin migasını kisitməkdə susladılar. Halbuki ondan də əvvəl Eman Yıldas diye 7 ilin 7 anı kitabında bir Fransız zabitin sözlərinimi sal çəkmişdi. Fransı ordusu uduzma yəb, üçüncü uduzmaq üçün vuruşma lazımdır. Bizi isə vuruşmamışıq. Luymal'ın filmi yədəmə Vasili Bıqovın Satnikov Popesini salır. Əsər 1980-ci illərdə dilimizi tərcimi olunur və Azərbaycan şundaunda tərcimi olunur. Onu elə oradan orta məktəbildərimi doqumuşdum. Bıqovın əsərində əsiz düşən əsiyəl-rıbq faşislərin tərəfini kezir. Bununla həm özünü ölümlə xəlas etməyi düşünür. Həm də planına görə elə ilk hürsətdəcə faşislərin yanından qasaraq partizanlara qoşulmaqla Satnikovın qisasını alacaq. Satnikovu darəqacından asırlar. Çəndiri onun bu hünə çetirmək isə rıbaq əmr olunur. Rıbaq dostunu ədam edir, zinayət ortağına səvrilir və elə bu da onun geriyə yolunu bağlayan ilç hadisi olur. Sonunda anlayır ki, hət svat faşislərdən qasməzəm və barışır. Bu hətdə sərfəridir də. Rıbaqdan fəqli olaraqlaqqın Lüsyənin sesimi tamamilə çönüllüdür və o bir anda vicdan azabı səkmir. Əvvəl ahır, hərkəs öz dağılindəkilərlə yaşayır. Sartır yazırdı, Lüsyənin dağılında isə heç bir əxlaqi dəyər və mənələ iləc yoxdur. Müharibələr təkcə işxalla, oldu silahlarla, orduların hər bir əməliyyatlarıyla parılmır. Şərə yuvarlanan istənilən məkanda müharibədir. Çünki, qırmızı maqilər və leitrand folterlərin çökünü heç bir rejim kəsib kurturabilməz və bu cündəlik müharibələrdə lakum Lüsyəni həlləlcir ol yazılım. Çütləvi Lüsyənləşmə, şərim mevzurduq şərti və hakimiyyətin dayaqdır. Bu gün Lüsyənin darıqdığından özünü dırna arası demokratiyo uğrunda mübaariz eğlan etmək istəsə də, bunun yox məhz əxs mevqinin mənfə ətəhüçəsizlik və başqaları üzərində hakimiyyət hissikətirdiyini tadan kimi, sesimini şər tərəfə edəcək. Səbəb isə, duymalın filmində çiçimidir. Dövrün əxlaqi və mənəvi boşluğu