 Ang rational pagpili namin ang jaras ng pelikula na dokumentarong ito ay unang-unang dalawang maalaga ang dokumento sa Pilipinas at sa UP. Una yung batay sa Constitution ng ating bansa, kung saan, sinasabi na kailangan paun na rin ang wikang Pilipino piling wikang pambansa at gagamiti ito sa latang aspekto ng ating pangmuhay kabilang dito ang sektor ng edokasyon. Ang parisi sa wikang ng UP na nagsasahad na mahalagang damitan ang wikang Pilipino sa ating mga asignatura sa pananalixig at sa pagsulat. So basically yung rational namin dito ay para ipalam sa ating mga mag-aral at sa communidad ng UP na ginagamit ang wikang Pilipino sa iba't ibang akademikong disciplina sa ating pamantasan. So bilang kritiko at the same time ay gumagawa ng dokumentario, ang pinakamahalagang genre para sa akin talaga ay ang larangan ng documentary. So mahalagang documentary filmmaking lalo na sa bansa tulad ng sa ating, so kung ang commercial cinema ay ilusoryo yung kanilang mga palabas at ang indisininaman ay hindi direct ang makatumbok sa problema ang pandipunan, may potential age ang documentary para ay isiwalat ang tunay na katotohan ng nagaganap sa ating bansa, maliit na aspetoman nito o issue ay ito ang may kakanyahan upang mailapit ang manonood sa pinakamalapit na realidad sa mundo ng visual nasining. Sa ating ko pinakagbisto kung bahagi aspecto ng dokumentarium dito ay ang nilalama, nakaalama na mga ininterview na mga akademiko, mga professional na merong malawak na kasaisaya at merong malawak na ala-ala, hinggil sa kasaisaya ng wikang Pilipino at ano yung naging halagan nito sa pagbuo ng bansa o nation building, particular ng panahon, pagkatapos ng batas militar. At ikalawa sa tingko, yung kaalaman na ito ay kailangan maipa mahagi sa ating mga aral, maaguro at sa mga mamayang Pilipino para makita nila na ang wikang Pilipino ay hindi lamang sa usapin ang simplein komunikasyon kundi ang wikang Pilipino yung ginagamit din sa pagbuo ng mga kaalaman na pakihinabangan ng ating bayan. So, kaugnay ng documentario na ipapalabas ito yung sa madaling salita, simple lang naman yung layuni nung ginawa itong proyekto, ito ay ipakita ang papel ng wikang Pilipino sa ibat-ibang disciplina sa loob ng akademia. Ang pinakagustong sabihin ng pelikul ang nang documentary ang aminilik, ay ang mahalaga ang wikang Pilipino para may pakita na meron itong kasaysayan at hindi lamang inimbento. Nakabata ito sa pananaliksi meron itong matibay na pundasyon sa pagbuo ng kamalayang makabayan, kamalayang mapagpalaya at ikit sa lahat yung pagbuo ng bansa natin, pagkakaisa dahil isinulong ang wikang Pilipino bilang wikang pabansa matapos ang batas militar. So, mahalagang aspeto ang wikang sa sinasabi nilang pagbuo ng bayan natin matapos ang malagim na kasaysayan ng ating bansa. Simple. Ito talaga ay masalimuot na usapin. Sa buong Southeast Asia, for example, tayo na lang ang bansa ang pangunahing wika pa rin ng pagkatuto ang English. At malaking balaki dito sa paggunlad ng mamamayan itong aspeto ng wika. So, pinili namin ni Dr. Rodriguez sa pamamagitan ng centro ng wikang Pilipino na ipakita na hindi lang naman teacher ng panitikan o ng wika ang gumagamit sa pambansa ng wika kung di mula sa disciplina ng science, library science ay meron ng intellectualization ng wika na nagpapatuloy mula ng sinimula nito na mga naunapang scholar at akademico. At siyempre, yung pinakatutok o pansin ng dokumentaryon ito yung mesmong mga taong nagsasalita. Sa pagkat alam nila ang kanilang sinasabe, mahalaga ang kanilang sinasabe, yung kanilang mga kuwento ay mahalaga para makita na ang wikang Pilipino ay patuloy na umulad at nakatulong sa pagbuo ng isa matatag na bayan. Yung mga natitunan ko rito, mahalaga yung pananalik siyempre sa pagawa ng dokumentaryon. At ikalawa, mahalaga na may malinaw kang layuning ko bakit kagawa ng isang dokumentaryon. Ikaw ba ay magmumulad, magi-entertain o magaliw. Mas atin mo mahalaga yung pagtatala ng ganito mga klasing mga mga paksan na hindi masyadong pinag-uusapan o hindi masyadong o hindi ka anong pinapansin lalo na sa pano ng social media. Ang mapagpasya talaga o ang gulugod ng isang akda ay ang kuento na nilalaman nito kasi dito mo makikita kung paano niya inililin niya yung kanyang narratibo sa masispecificong discursong panlipunan. So, concepto at script. At siyempre, mahalaga rin aspeto sa akin, sa production. Yung direksyon, diba? Agusabihin, paano binibig yung guya naman ng director yung kanyang kuento? Masasabi ko sa mga nais maging filmmaker, unang-unang maganda itong plataporma para ipahayag ninyo ang inyong mga kaalaman, maipakita ninyo ang inyong mga interest at higit sa lahat. Dapat malino sa inyo kung ano yung nais yung sabiyan sa inyong gagawin mga dokumentaryong. Mahabaman ito, maikle, ang mahalaga meron kang sinasabi upang higit ka maunawaan, gumagamit ka ng ganito ng klasing plataporma at the same time, mabilis siyang maipa-discriminate. So, mahalaga sa akin na isinusolong ang weekend Filipino, hindi lamang sa simple communication, kung di bilang isang disciplina, bilang isang bahagi ng isang academia o ng isang universidad na lumilinghan ng kaalaman at may mahalagang participation sa pagbuhan ng ating bansa. Yung kahlagahan ngang kawan atin sa dokumentaryong itong, ito yung unang-unang pakakatawon kung saan nagsama-sama ang mga profesor mula sa iba-tibang disciplina, tulad ng agham, ng engineering, ng linguistics, ng malihayang pagsulat, ng panitikan. At nakita na ang weekend Filipino ay isang matibay na foundation para makaroon ng pagtatagpo ang mga disciplina ito. At may pakita na hindi lamang sa aming departamento yun nagamit ang Filipino, kung di sa iba-tiba rin disciplina. So, makikita natin na ang halaga nito ay may mga nabuboong kaalama sa iba-tibang disciplina kapag alusaran ay weekend Filipino. Ang aking background sa Philippine studies ay malikayang pagsulat at pelikula na pagcombine ko ang dalang disciplina ito. At naging director na ako ngayon ng center ng weekend Filipino, nakita ko yung mahalagang contribution ng mga maikling dokumentaryo na nagpapakita ng iyong advocacy. At may nakamit ang sining o yun art form na ito para mapalawak mo pang yung mga pananawap paniniwala o sa nosmalalim na kontekso ng ideolohiya. Definitely may discourse na nangyari kung kapanawarin yung pelikula yung mga talking heads namin doon minsan ninenigating isang idea o kaya pinapaunlad ang isang idea. At mahalaga yun sa discurso lalo na sa kontekso ng akademyo kasi nabubuhay ang kaalaman nanggita ng pagkakaraw ng mga discurso o pagtutunggalian ng mga idea at mahalagang aspekt o yun. At nakapture yun sa tingin ko ng aming dokumentaryo kahit may iklilang ito 18 minutes pero andami-dami na nilang sinabi na hindi natin agad makikita sa mga dokumentong may kinalaman sa pagunlad ng Filipino bilang weekend pambansa. Nakaraw ng dalawang aspekt o yung production namin kasi yung ginagawa namin ng dokumentary, ano lang yung pinili namin yung mga CP lang sa mahaban nilang interview. Pero ang gagawin namin na pangalang proyekto, ay gagawin namin libro yung mas mahabang interview so yung mailibro ka, kasi sasama mo yung video. So mahalagay yung gandong pagdodokument kasi ito yung mumulan ng pagbuo ng mga kaalaman sa tingin ko. Lalo na yung mga mga wika, na pakayama ng mga wika sa Pilipinas pero sino-sino lang ba ang gumagawa ng mga dokumentary. Hindi akademia ay wala na sigurong iba pero mahalagay yung mga studentin natin ay maturuan natin sa pagawa ng dokumentary na ang tutok ay wika marahil. Makikita nyo na baka interesting kong papanaginamin yung wika ng mga in-interview namin. Dahil makikita nyo dun na, siyempre pinipilila yung mga mahalagang salita so halimbawa may in-interview yun sabi niya language, isa na ideology so na pakakat akademic ng wika nga yun di ba. Pero so kailangan niyang suportahan yun na mga detalia bakit niya sinabing isang idolohi ang wika. Asa sabihin niya ay dahil kilong kontrol na nito ang pag-isip ng tao kong papano tayo mag-isip. Yung sa ginawa namin dokumentary dahil karamiyan mga akademic ko, siyempre ang wika yung ginagamit nila ay batay sa paking akademic sa tingin ko. Kaya yung wika yung nisiwalat nila sa dokumentari namin ay wika ng isang akademic ko pero dahil sinabi namin sa kanila ng audience namin ay lahat naman, hindi lang naman na sa akademia may mga pag-akataon na pinapaliwan ng nila sa pinakayak na paraan so bali pinaka-epektivo naman. Sa bahagin ng audience nung ginagawa namin ito, siyempre yung karamiyan sa mga kasamang ko na sa akademia din. Parang alam na namin yung posibili pupuntahan ng dokumentary sa papalawangan ng wikam Filipino pero siguro sa audience na wala sa parametro ng akademia amnas sa kanilang pagbasa yun lalo na yung wala naman pa kaya alam sa wikam Filipino sa basically yung advokasi din ay makikita nila yung halaga dahil libro ito mapapanod sa YouTube makikita nila ay may dokumentaryo pala nga nito at makikita nila yung Filipino ay pwede yung magiisang paksa mahalaga ang participasyon ng buong production team mahalaga ang director, mahalaga yung writer mo in editor mo at kait sa nang dokumentary mahalaga naman yan. Pero dito sa amin sabi nung namin dokumentaryo siyempre nagpulong muna kami kung papano kung anong nais namin sabihin at lamanin ng dokumentaryo yung ito siyempre mahalaga sa akin yung collective effort na pagbunito. Iwi sabin lahat ay kilang mag-contribute sa pagbuo ng mga ide yung anong nais mo si Walat. Yung script na ginawa ay dumaan din sa akin may inagsulat pero tiniglang ko rin muna kung ano yung saan pa pwede ay usin. So ang payo ko sa mga gumagawa ng dokumentaryo at pelikula ay simple lang, diba. So ang paggawa ng pelikula ay laging pagtataguyod ng paninindigan. So ibig sabihin hindi ka gumagawa ng pelikula kung hindi mo pinaninindigan at hindi mo paninindigan ito. Diba. At pangalawa kailangan si Pedang gumagawa ng pelikula na hindi lang ito usapin ng pano mo yung entertain ng yung audience yun ang pinakaflood na pananao kung di pano mo binabangga o na kikreate ka ng discursive field sa paggita ng pinapanood at nanonood upanghigit nilang maunawaan ang mga bagay na akala nila ay ordinario na lamang. Diba. Ibig sabihin ng ordinario ninyanat-naturalize kasi sa atin yung mga bagay para tanggapi natin ito bilang ito na siya. At ang pelikula ay mitasitong tungkulin na ipakita sa ating hindi nga dapat ganito ang buhay. Diba. So sa kaso nang sa madaling sarita diba. Kakatwa sa isang bansang ilang besi sinako pat may batas sa wika hindi ito ginagamit at ginagamit sa pag-election ginagamit lang siya kapag nilalan siya ang mamamayan ngunit pag ating sa paralan mismo ang ingles ang pinibigak importansya. Diba. So isang huling payo sa mga bata at matandang gumagawa ng pelikula ay ako kayong gumawa ng pelikula para sa pera dada tingyong pagkita dyan. Diba. Gumawa kayong ng pelikula para sa etika ng katutuhanan dahil sa dulo doon naman titimbang yan sa film maker kung saay na nindigan pumusison at pinaglaban anong nararapat. Iyan challenge muna pero na overcome namin nyo yun e-interview hen kasi sino bang gusto magsalita tungkol sa wika Filipino yun unang tanong ko tapos ibat-ibang discipline na talaga nag-troubleshoot lang kami ito baka pwede tumagsalita ito pwede tas na tuba kami nalat sila karami ang sa kanila ay sumang ayan na magsalita sa documentario sabihan sa portado nila ang wikang Filipino bilang wikang pangbansa. Siguro yun next level nung challenge ay papano na bubu any narrative gamit yung formal documentary. Ang problema dito hindi naman kwento yun binubu namin kung di tala o pagtodokument ng wikang Filipino na meron underlining na ano under nabato may background sa pabuon ng ng wikang Filipino so dapat very knowledgeable yung magsasalita alam yung yung sinasabi nya at ka panipaniwala parang gan kaya kinuan namin yung mga expertos sa iba timang disciplina. Pangatlo na Hamon sa tin ko ay ano yung maging reaction ng mga laban sa wikang Filipino siyempre di ko na iniisip yun kasi ako e-pro kung ano may reaction nila makikita ko yun di ko yun tinignan bilang Hamon pero tinitig ng ko bilang kailang ko tun tapatan kasi direct tol ako ng wikang Filipino sa Filipino ako nagsusulat so mahalaga yung advokasi ko yung politika nito hindi to for career hindi to for kung anuman pero sa akin malinaw na yung advokasi ng wikang Filipino ay may isiwalat may pakalat gamit ang ibad ibang format dokumentary man yan o publication pagsasagwan ng mga forum so lahat ng mga paraan na explore ko bilang naging director ako ng center ng wikang Filipino at sa tingin ko at sa tapos na termino ko next year sa Feb at excited na kukulis pero sa tingin ko na explore namin lahat ng possible platform para may isulong ampalisi sa wikang ng UP at nang papasalamat ako sa lahat ng mga nagsupor na tito para ganun Maraming challenges at randaman namin dito sa pagawa ng sa madaling salita una siyempre yung panung ahagilapin itong mga scholars nagsusulat sa wikang Filipino sa panahong pinapatay na ang wika maging sa univercidad ng Filipinas ang pangalawang challenge ay panung gagawa ng tension dahil hindi naman pocket nagsusulat sa Filipino ang scholar ay umaayong sa sa pananaw ng isa pang akademiko so kailangan pa rin may tension diba so yung pangatlong challenge ay nagawa ito ng pagkatagal-tagal diba dahil napakaraming tao yung kailangan kapanayamin at hindi kasi pwede ilan lang dahil niya ang kailangan ipakita ng documentary ay may fuerza na mga mano nulat sa iba-ibang disciplina na naninindiga ang mahalaga ang Filipino diba so yung yung mga challenges na yun ay hindi kadang kabigat kumpara dun sa mga na una namin ginawa dahil ito naman ay umiikot lang kamesa universidad bagamat ito pa rin ay mga suliranin na na pilit namin inigpawan diba at yung isa pa na dapat makita sa kabuwa niyo documentario mismo ay naglalatad challenge o panunubok na iipapolarisa sa pamamagitan ng visual nasining ang discurso sa akademia papunta sa labas nito tiba na kailangan matuto tayong magsulat at bagiang halaga ang wika higit sa kung anupamang wika na ginagamit sa pagkatuto si Professor Rodriguez ay bukod sa yung centro ng wika ang nagproduce sa proyekto sya rin ang isa nakatuang di ba sa pagsusulat ng daloy ng kuento at maging sa direction so nakakakarong kami ng ilang kiskisan hindi pa tungkol sa pananaw namin sa wika ang kiskisan namin ay sinong mauuna sinong susunod di ba yung daloy magiging takbo ng nung proyekto at nung mga tao nagsasalita di ba ito ba ay gagawin namin chronological mula sa pinaka matanda na scholar gaya ni Bien Lumbera o gagawin namin ito per discipline o gagawin namin itong isang buong kuento na nagsasalaisay ng struggle ng mga tao para patuloy na bigyantibay ang intellectualization ng wikang Filipino so isa mga ganun kami nagde-debate pero hindi kami nagde-debate na tungkol sa konsepto napat gumawa ng documentary on the Filipino language so siyempre natutunin ko sa pagboon ng documentarian ito yung pagiging malikhain pero at the same time critical napakayupin naman talaga ng ganun katangian di ba sa mga lumilikhan ng peligula ng documentario pero sating ko rin kailangan din huwag mo yung lagyan ng hangganan yung imagination mo kung anong gusto mo sabihin at gawin sa documentario mo so pumilikari ng paksa na satin mo ay hindi masyadong pinipile pero mahalagang talakayan at the same time siyempre paging masinup din sa mga detali dapat may tiwala ka rin sa mga kasama mo sa production na kaino lang gawin ito at the same time siyempre ang pinakamahalaga yung sating ko ay yung isang kolektivo para ka yung pamilya na gumagawa ng isang documentario kasi makikita ninyo na kapag natapas ninyo yung buong documentario dun yung makikita yung lahat ng pinaghirapanin nyo na wikong tangalo habi lang batayan ng wikang pambansa ay wikang sumasalamin sa mahabang kasaysayan na mga Pilipino ito ay sa wikang nagpapakilala kung ano ang mga Pilipino at kung ikaw ay isang manonulat at gusto mong maging bahagi ng paglalarawan tungkol sayong bayan ay dito ka tung wikang ito ang ayong gagamitin ang pinakaunang maging tagpuan namin ng iba pang mga nagsasalira sa ibang wikang batay ito sa aking karanasan lagit-laging wikang Pilipino ang unang tagpuan at po datin sa tagpuan yan dun magsasa na sana ayder sasa na ako sa ingles depende sa konteks o sasa na ako sa bisaya depende sa konteks o sasa na ako sa iba pang mga wikang at pag atapos noon muling bumabalik sila sa pagpuan iyon na kailangan yung isang malawak na kilosang pangbasa gaya nang nangyari nung 1970s na nagsusulong ng paggamit ng sarili nilang wika at pagkokoncepto sa sarili nilang kultura hindi lang problema ng wikaya problema to kung papano tayo mag-isip nag-isip ba tayo nang alinsunod dun sa kultura ng mga wika at kultura ng mga ibat-ibang groupong etniko dito sa sa Pilipinas o ang pinaninindigad pa rin natin ay yung balangkas na kulunyal sa larangan po ng wika ng pagkatuto ng wika at sa larangan po ng edukasyon hindi naman nag-aaway-away at walang competition ng mga resulta ng mga pagaaral ang sariling wika ay ang daan papunta sa Pilipino at papunta sa iba pang wika banyagaman o wikang o ibang wika sa Pilipinas hindi ito sariling wika laban sa Pilipino hindi ito sariling wika laban sa Ingles Kailangan may pagkilala ang mga Pilipino na marami sa mga dato sa kasaysayan ay nakasulat sa ibang wika isay pagpupunta sa National Archives marami sa ating mga documento dun na sa wika ang Espanol at marami rin ang na sa wika ang Ingles na makikita mo mga documento na na sa National Library ngayon ang lente lenting kultural na ginagamit ay pula sa mga Amerkano at Espanol sa pagbasa ng mga documento na yan kailangan ang lenting kultural na ginagamit ay mula sa kulturang Pilipino so babalikan ko yung pagpapakahulogan ang pagpapakahulogan ng mga Pilipino ay iba sa pagpapakahulogan ng mga castila at Amerkano so para sa mga makabagong historidor na Pilipino dapat mula sa lenting kultural ng mga Pilipino ang mga documentong kolonial at mayintindihan mo lang yan kung ginagamit mo ang wika bilang impukan kuhunan ng pagunawa ng kasaysayan at kultura sa library ng UP actually ang pinakamayama no, pinakakomprehensibo kung pagusapan natin yung collection ng resources sa Pilipino kasi ang library ng UP may policy na iacquire ang lahat ng mga ilimbag sa Pilipina kasama dyan yung mga na susulat sa wika ng Pilipino so lahat lahat kung anuman yung na publish na tinatawag namin Pilipina na o yung mga materialis na tungkol sa Pilipino Pilipinas na isulat ng mga Pilipino yun yung mga composition ng mga Pilipina material so maabot tayo sa ngayon mga 111,000 na total na mga titles ng Pilipina na ganoong karami bahagi ako nung generation na lumakit talaga sa Ingles wala kaming Pilipino subjects niwala kaming Pilipina history sa Tuneon so nung paman sa Tuneon medyo nag-react na ako na bakit ganun so nung pag-agraduate ko ako mismo nag-anap ng paraan para nagpunta ako sa hulo nagduro ako doon kasi gusto ko maalaman kung bagay parang tunay na kondisyon ng Lipuna at nag-enroll na ako sa UP doon nagsimula yung pagkamulat ko sa mga nangyayari at alam mo na naman yung panahon na yun yun yung panahon na ng aktivismo na kina-question ng lahat ng mga pamantayan sa Lipuna hindi lamang sa kultura kung dis-economia sa politika lahat talagang inahanap natin kung bagay sa rili natin identidad and sa kultura napakalakas naon sa UP laho na niba nung nililinang natin yung wikong Pilipina Wadinda University mayarong mga objection mula sa mga leader ng ating bansa ano ba yan bakit bakoy datayo English is the medium instruction it's the lingua franca of the world bakit yan ang ganang ganon so si si Dr. Conipas Dr. Tetma Seda with the support of some officials ng UP system pumunta sa Congreso para makaroon ng Linaw ang ating mga kong desista mga senador at ang iba ang mga official na ating pamahalaan para makita nila kung ano ba yung palisi sa wika kung paano ito mga katulong sa pag-udlat na ating bayan isang usapin ng orientasyon ito ng ating sistem ang pang edukasyon kasama ng unibasidad ng Pilipinas ito nung mga nakarangtaon ng mga neoliberal na mga reforma ibig sabihin yung pagsasa pamilyhan yung pagsasa kalakal ng edukasyon ay naglalayo sa ating unibasidad butlalo sa dapat niyang orientasyon at tungkulin sa ating lipunan anong yari ay nauhumaling yung ating mga administrator na pagsikapan nalamang na mabataas yung ating competitiveness sa pandaigdigang pamilyhan kung di man sa pamilyhan sa asya na pang edukasyon dun nalamang ibig sabihin paano maybebenta ng mabisa ang edukasyon sa Pilipinas sa ibang mga bansa kaya orientasyon ng edukasyon ay hindi na paano natin pagsibihan ng mga nakaaraming gabataan tanda natin kailalag naman naging hindi na isyo yung usapino wika pero penyong natin sa mina hindi no? marami pa rin sa mga politico natin hindi nalalam no? at naninuala pa rin na dapat ingles ang wika natin pero ang dato say talagang hindi lalapat dun eh karamia na mga Pilipino ay hindi na magingles pero karamia na mga Pilipino kung di man lahat ay barulong mag Pilipino kung pagusapan natin yung malawak na masan ng Sambayanan at gusto natin na magkaroon pagkakaisa isang importanting sangkap kung gusto natin tinatawag natin pambansa pagkakakilan at pagkakaisa isang makapangyarihang instrumento yung merong kang iisan wika yun yung ano yun yung medyo palagi anang sinasabi pero sa katutuhanan palagi anting dilalabag dahil nga instrument ang wika eh pwede mo i-manipulated so pwede mo rin ang magamit ang wika para hindi ka makapang communicate magi-ingles ka dahil sa mga taong hindi marung ng mag-ingles ang ang purpose mo noon hindi para mag-communicate ang gusto mo pakita dun siguro pakita na mas mataas ako sa inyo mas prestigious yung aking wika at mas nakapag-aral ako kaya yun may sariling katangian yung wika na puminsan nga sabi nga nila language isan ideology siya mismo kumokontrol na sa tao sa pag-iisip ng tao membro ako noon ng kakbay na pinamunuhan ni jose diok ang sabi sa aking ay jose diok sayang hindi ako marung ng magsalita ng tagalog masyado sa mantalang batanggenyo siya makikita mo pinapadalan nga kami sa mga tinatawag namin pulong bahay o pulong bayans angkat sa panahon na yun kaming na sa akademia ay pinapupunta ni pepe diok jose w diok sa mga komunidad mahihirap na komunidad at sa bayan para ipaliwan ng halimbawa utang ng Pilipinas sa IMF World Bank paano ka magi-english? So nakakatawan o isang beses pinapunta nga ako at si Don Pagusara na si Buanur katulad ko nagsusulat siyan sa tagalog kasi akala namin tagalog minimemor yan namin yung panganiban saoro na nang research kami kung paano namin sa sabihin itong napakakumplikadong ikonomikong issue at yung aming mga salitan ng mga tatapuhat sa Makatwid at nabihan kami pagkatapos mga taon na naintindihan naman namin kayo pero hindi na namin ginagamit ang tatapuhat at sa Makatwid yun yung lingua Franka yun naintindihan ng Karamehan dahil ibat ibang group tayo bohat sa norte anggang Mindanao magkaka ibang tribo hindi ko gusto ang tribo dahil minamali itang kaling sa tribo tayo tayo nagaaway tayo kung ano ba talaga ang magiging Filipino language ang aking example ang Basa Malay ang Basa Indonesia sana nagganon tayo kaso nang dito na tayo sa panahon ngayon na global na ang ating workers tapos asyan integration pa tayo napakahirap ng ibalik yung nakaraan ang maganda na lang na nakikita ko ngayon mas magaling mag explain yung mga estudiante namin in Filipino so sa palagay ko yung kahit na hindi isalang ating palisi talaga sa wika palagay ko somehow umandar eh dahil ang galing mag explain ng mga bata ngayon in the Filipino language kung para sa aming generasyon hindi naman po namin na expect na makapag-adjust po lahat ng gagamit pero siyempre masapuhame na siyempre magamit din po kasi siyempre pag nakaroon na putay ng sarili natin keyboard layout parang ma-isip na po natin siyempre parang yung Filipino language kasi may design na po tayo eh for it isa rin po siyang way parang hindi din po tayo magpag-iwa na ng mga ibang band sa sana yung project namin mag-inspire sa ibang estudiante to apply their respective disciplines sa Filipino for the benefit of the language itself and siyempre pag anong benefit namin yung language lahat namin tayong benefit kasi yung culture natin sariling natin kung develop namin yung keyboard layout ito gamit ng 10.7 million Filipino words mula sa bantay wika project ng triple E ni sir Randallie Cajote kining namin kung anong most frequently used Filipino letters so naitan namin na A, N, G, S, T at yung bapa naleters tapos doon namin nilagay sa git na yung pinamadaras sa gamitin para mas malili siyabutin kiss para sa aking kasi ang wika ay mahalaga kasi ito yung paraan mo talaga paano ka mga kapturus sa studentin namin mga bagay na higit na naiintindihan at na ibabahagi ng mas mainam kapag ka Filipino ang ginagamit kadalasan nga tagalo kasi kapag tagalo biglang parang nagpipay atensyo ng malalim yung studentin yun ang yun ang pinakadahilan kung bakit magamit ako ng Filipino hindi para sa ako ano paba kung hindi talaga para lang maging mas mabisa yung pang tuturuko yung aking karanasan na sa tingin ko ay importantin yung role lang wika sa paglileg sa lecture kapag meron ako minabahagi sa mga studentin mga konsepto in Filipino din makikita mo sa mga matanila na na-resonate sa kanila na yung tindihan nila yung aking unang M.A.T.C.s ay isang etoglopia ng pag-aara sa Bukit Mangyan ang nantulak sa akin na inclination sa Pilipino yung aking advisor nong si Doktor Padilla sya rin yung unang mga antropologo nagsulat na kanang situasyon sa Pilipino so pero na kasi kanong Mangyan yung aking dinamit ay Pilipino medyo matagal nga naging yung pagbalik yung 1995 kung ginaway akong pag-aaral nung saan taon natbutakos sa mga Bukit Mangyan ang dalakoy nang ko-opia nung aking T.C.s nabadikyan ko si Laquia Oom si Mayoya Oom ng Bukit at ilang mga Bukit Leaders at Pwantoa si Siya Oom at pagmama laki niya sa lahat ng leader ang T.C.s pinapakita niya sa mga ipiyong ulang-ulang Libro nakainang basahin at maintindihan Hindi na lamang ito nakagakus sa layuning kaunlarin ang Wicam Pilipino nakabase sa Tagalog ang ating layuning ay ibasih ito sa lahat ng Wicam kaya ngayon sa Yawin at sa gustuhin natin ay uma-alagwa tayo halimaw para gusap tayo ng Pilipino kaya pwede naman Pilipino mbikul diwagin nga tipo hindi kinakailangan maging purista tayo tulad ng dagilang sakin sinabi namin roger sikat kung ano sinasabi ng kalulawago yun ang Wicam lalabas nagkataw siguro na sa pool ng Wicam natin dito yung pagpapalabas ng aking mga pananaw sa buhay at habang ginagamit ito lalo ko ang plexidad ng ating mga buhay na hindi madali para sa aking gawin kung ibangwika ang aking ginagamit