 Covid-19 bir cə ilində 34 faiz qardınlara qarşız, oraklı fizikiz, orakılıq və ümumiyyətlə ölüm hallara artıqdır. Dəyərdiz ləcdilər, kanalı onun üçün əfərindən sizləri salamlayıram, əfəbdən mən şəmi ümumiyyət sizinləyəm. Qonağım serrasyonal inkişaf uğrunda qardınlar cəmiyyətin sərdəri Şəhala İsmaildir. Şəhalaq hanım, xoşq ördü sizi. Xoşq ördəyək. Təşəkə yədiyəm. Şəhalaq hanım, ilmildir ki, cəmiyyətdə qardınların imkanlarını güzləndirmək və bərabər iştirakini təmin etmək məqsədi ilə failət göstərisiz. Buna nə dərcədə nəli olmuşuz? Çox sağ olun. Qardın mövzunu işruqandırılığımız üçünlə bir nəqtar olun bildirəm sizə. Bələ, 20 iləri zində həkətən təşkilatımız qardın mövzusunu tam günləmdə sağlayır. Qardınların serr vahiyyətləndirməsində uğarım iştirakinin altın olmasına bütün sənlərimizi yönətmək şey. Və İsmail, əlbətdə ki, yaxşın alətlərimiz var. Amma hədəfə çatmağımıza hələ çox var. Çünki bir təşkilatın, bir tərəfin, bir siktırın bir insanın işi deyir bu. Bütövlə gidə bütün tərəflər, o cümlədən vətəndaş cəmiyyəti, o cümlədən medya, akazimik sekti, biznes sekti və ən əsası da hükumət bu işə tamlıqla bütün bir plan kemi yanaşsa, əvvətdə ki, bu məsələ həm daha dərin olar, daha keyfiyyətdə olar, daha da sürəddə olar. Ümumiyyətlə, 20 ildiyi fəaliyyətimizi məqbuh hesab edirəm. Kifayət qədər yaxşın alətlərimiz var, yaxşı göstərcilərimiz var. Amma hədili mənada ölkə məqiyasında qadınların vəziyyətini düzeltmək üçün bir təşkilatın səyhə yetərlə deyir. Sizcə hükumət cəmiyyət bu problemlə və ciddi yanaşməmı, məsəl ki, yanaşsa dediniz? Yanaşma var. Ümumiyyətlə qadın mövzusuna, gəndir bərabərliyi mövzusuna, getik çədikət artır, həm hükumət tərəflən, həm digər sektirları tərəflən. Lakin yenə də buna bir qədər zaman lazımdı. Bir də bütün tərəflərin bir-birləyindən kardinatsası və bərabər istirakı lazımdı. Misala şunu deyə bilərəm ki, 2014-ci ildə bilirsiz ki, deyili hükumət təşkilatları sektırın vəziyyəti tamlıxınan dəyişdir və qanun vericilik dəyişdir. Bu da yeni bir yallıq yətirdi vətəndar cəmiyyətini. Dəya suq ki, vətəndar cəmiyyətin istirakı tamlıxınan təmin olmadığı bir mühütdə həri hansı bir problemin çözürməsi tamlıxla mümqünsüzdür. O cümlədən də gəndir bərabərliyi. Yəni, misala şunu deyəm, 2014-ci ildə bilərək, əgər Azərbaycanda qeyri hükumət təşkilatların sektırı 4.000 nə yuxarı yedirsa və onun cəmiyəti qadın təşkilatlarından sayı, onun da böyük əksəriyyəti bakida yerləşirdisə. Yəni, 200 təşkilat ümumi bəhidi sektırının 5-fazından azı eləyir. Bugün, vətəndar cəmiyyəti sektırının bəlkə yaxşı halda 5-də biri qaloptı. Bu da bir ovuç qeyri hükumət təşkilatları deməkdir. Onun da lak-balaca bir parçası qadın yüqğuları inən məşğul olan təşkilatlar deməkdir. Və əlbətdə ki, bizdə dəxil olmaqla, cəmi 20-30 təşkilatı sayma olar ki, qadın möbsonu daima gündəmdə qətirsin. Bu, böyük bir kəsildi ölkə, üçün və bizi bir ölkü olaraq çox yedi yəqarır. Həm ölkə səviyyəsində, həm benə xalq səviyyədə. Ona görə, sualının cevabı belədik ki, yəni, yətərincə diqqət var, amma əmələk keçmə yerində böyük bir qüsur var. Ən azı bu dədiyim bir salda. Şəhlaq hanım, ümumiyyətlə, azərbaycan aləsində qadın yüqğuları nə dəzədə qorunur? Əlbətə ki, ümumiyyətləmə doğru olmazdır. Çünki ailəm əmələyə fərq var. Biz çox fərqli gütblərdə yerləşən alələr görürük. Bir tərəfdən çox muasır, çox yetkin, çox normal münaxsibətlər qurabilmiş alələrdə görürük. Beləd ümumiyyələrdə var. Təsür ki, çox geridə qalınır. Çox gender stereotypik yanaşmaydan idare olunan alələrdə görürük. Bir mənalı bu sualacağa vermə mümkün deyil. Amma ümumilikdə orta statistik, azərbaycan aləsində gender bərabərli kifayət qədər pozlu. Belə ki, qadınlar midyə ki, son 20 ilə, 30 ilə baxmış, xeyli hüquqa sahiptilər. Və ailədə dədə ki, qadına sözü daha çox eşidilir son anlar. Amma yenə də bu bərabərli səbiyəsində eşidilirmi əslə. Qadınlar həllə də zorakilqa məharus qalır. Və burada da ələ, ayrayış demək istəyirəm də təmaşaçları. Çünki bir zorakilq deyəndə, təkək fiziki zorakilqı qət yerinə də tutmalı alıyıq. Fiziki zorakilqdan öncə psixoloji və ektisadi zorakilq var ki, demək olar ki, bütün ailələrdə bu yəvədi qəşəkələ özünü biruze verir. Sadece nə qadınla məkşilər tamıxnə olun fərdində deyil. Bir sıra qadağlar, daima deyək ki, hansısa məhdudiyyətlər qadının yanaşı bir alçaldıcı münaksibət və alçaldıcı münaksibət təkək sözü üç təkirdən ibarətdir. Qadına qarşı etibarsızlıq. Qadının imkanlarına, patınçalına da etibarsızlıq, bu sözüs ki, fiziki zorakilqdan öncə gələm psixoloji zorakilqın bini övəsini tərkələyirəm bir məsələdir. Və bu orta-statistik Azərbaycan aləsin hər birini də bu yələdiyik əşəkildə bir röze verir özünü. Şəhlaq hanım, COVID-19 pandemiyası zamanı Azərbaycan'da qadın hüquqları vəziyyətinize dəyişdir. Çox güzəl sualdı. Biz keçən il bir araşdırma elədiyi təşkilat olaraq və belə bir hesabatla qarşıya gəl deyik və bu hesabatla Azərbaycan'da qadın hüquqları və COVID-19 pandemiyası adlı bir araşdırma nəticələrini orta laq qoyduq. En zamanda bunun bir puhasəsini də hazırladır ki, bu yetti sektörünün müşahidə ilə deyi və burada hüquq və imkanlar var, təhsil var, səhiyə var, satsal imkanlar var, ailə məşələləri var və hər birini də elbətəki gələmə gördük. Bunu bircə onu deyim ki, bu təkçə elbətəki Azərbaycana şamil olunan bir vəziyyət deyik. Azərbaycan'dan əlavəyə global bir səhiyədə də müşahidə olunan və həcan təbliçə olunacaq dərəcədə qadın hüquqları, təşqlaqları, fərəfəlilən nə qoyulan məsələlələrdən biridir. Və dünya ixsadiyyat forumu onun düməli bir ilə gədən bir hesabatı var, ilik hesabatı var. 20-dan 21-a keçədi ilində onlar bircə Covid-19 ilində bütövlikdə gəndir bərabərli indıxsının 36 il geriləməsini qeydələdələr. Belə ki, əgər hər şeye eyni cür qədərsə, yəni, təqribi 99 il lazımıydı Covid-19-a qədər, ki qadınla kişinin sözü hüquqları həm də yürə, həm də faktu, eyni olsun. Və Covid-19-in bircə ili 36 il bütövlikdə dünyanı qeydiyə saldı. Əlbətdə ki, bu fərqli ölkələrdə fərqli deyilmən hesab edirəm ki, Azərbaycanda da bu çox böyük bir zərbə oldu. Və Azərbaycan ailəsində qeyri bərabər bölünmüş gender-rolları, qeyri bərabər bölünmüş ailə öhdəlikləri, uşağa qayı, ev işlərinə dair olan zaman, elbət ki, qarını daha əlbərişsiz şəra etə qoydu. Vələ ki, qadın məsələ, bizim sorumumuzu əsasən, yəni biz çox geniş bir metodologiyanın, həyata keçitiq bu araşdırmanın, sorumumuzu əsasən, hər 5 qadından bir Azərbaycanda təhsilini müvəqəti ya daima sağlamak məcburiyətində oldu. Çünki üzərə düşən, o işin böyük bir hissəsini yenədə özütək aparmalıma məcbur oldu və uşağların da dəxtilən qalmaqı, deyək ki, ailə özürlərinin işə qeytməlməsi, onun işəciminin çox alması və köməni demək olar ki, olmaması Azərbaycan qadını seçim qarısında qoydu. Ailə öhdəliklərinə önəmsiyyərək təhsilə və deyək ki, özünün iş imkanlarına nisbətən azbaxt darmalı oldu. Ona görə də belə bir statistika ortaya gəldik ki, hər 5 qadından biri təqlibə olaraq, təhsilini müvəqəti olaraq da olsa sağlamalı oldu. Hər de bir 4 qadından biri işlərinlə bağlı, hansısa dəyi şeyklərə məhkum oldu ya işsatlarına tam ıxın azaltıya müvəqəti bir fasilə götürməli oldu ya gəlirlərinin azalması hesabına iştə qalmaq şətlərini qəbul elədi və qadının seçim lüksu qoydu. Çünki qadının üçün iştəbaq və idare iləmə əsasə dəri produktif yaşda olan qadunların ki, unsur doların iştə qalması, iştə tapılması, əməhmü qabiləzinə işləməsi hər zaman bir qədər problemlərlə mələk bir şayət oldu. Bu qadunlar üçün kifayet qədər problemli oldu. Düzdü, bənzər problemlər kişilər tərəfindən də yaşandı. Yəni, kişilərdə müəyyən çətinliklərə məruz qaldılar, demək olmaz ki, bu ancaq gəndirə əsas qı deyildik. Yəni, bu məsələdən, elbətəki, əsasın, həri ki, tərəfdə bir zəlbələr oldu. Amma yenə də etraf eləyək ki, qadunların iş yükü hədindən artıq böyü olduğundan və bir qədər də COVID zamanı artıq nə görə qadunlar daha çox zəlbəyər məruz qaldılar. Şəyala qanım, hazırda Azərbaycan aləsində məlşət zovacılığı artıq yoxsa azalıb? Artıqdı. Və bunu da deyim ki, rəsmi statistika yoxdur. Azərbaycan da hələ də bir statistikana əldə eləyə bilmirək, ərzəyə gətirə bilmirək. Çünki, tamrıqla qeydiyətləmə, umat vazası formalaşmayırdı hələ. Amma hətta rəsmi statistikada və adı qeydən həmin o COVID hesabatında da bizdə edələmişək ki, COVID-19 ilində 34 faiz qadunlara qarşı, fiziki zorakılıq və ümumiyyətlə ölüm hallara artıqdır. 34 faiz, bu çox böyük bir rəqəmdir, bu üçdə birdir və bu hələ mövcud olan statistikanı. Yəni, bizim gördüğümüz rəsmi rəqəmlər adətən riyaqlıqın çox balaca bir qismini əksətdir. Çünki, əksər vaxtın manjitorinq var, məsəl, bizim taşıq evaqda daxil olmaqla müxtəlif manjitorinq var keçirilir. Bizdə 2010-2070-ci illər əzində medyanın manjitorinqdə və bir sıra legitim alətlərlə ölçməyə çalışdır, filmi tıdların sayını, yəni qadun ölümlərinin sayı və qadun ölümləri 4 kategoriə üzrə ölçülür. Və qadətən qadun ölümləri, yəni qətirlər, onların qətirlərə olan cəhdlər, intiharlar və intiharlara olan cəhdlər. Çünki, intiharların da böyük əksəriyyətin arxasında məzoraklıq məsələsi durur. Və bu 4 kategoriye görə COVID-19 öncəki müddətdə əqribi ilə 500-ə yaxın qadın bu rizq urtuna daxil və yaxud da bu rəqəmi 500 kimi ifadələməyə olur. Yenə də təkrə arəndəyirəm ki, bu rəqəm sırf mevzədə yer almış və daxil işlərin nazarı yəni, krimnaxonikasında gələn rəqəmlərə əsaslanan bir mənzərədə. Amma əsl mənzərə bundan qaqqa daha acınacaqlıdır və mən əhtiyat eləməyəm deyim ki, ən azı 7-8 ə vurmaq var bu rəqəmi. Bu da çox böyük bir rəqəmidir. Anca, Şəhalaq hanım, mediyyə digət etdikdə daha çox çilərin intihar etdiyi aydın olur. Bu o zaman nə dən qaynaqlanır? Yenə də araşdırmaların nəticəsində, yəni biz də bilirsiz ki, bür bütün ölkərinə əhat edəcək bürük araşdırmalar yoxdur. Azərbaycan üzrə təsür ki, hələ onun qıtlığını yaşayırıq. Amma ayrı ayrı fragmentlər araşdırmalar sorular nəticəsində yumum bir qəna et belədəki intiharlar arasında, demək, kişilər arasında olan intiharların əksər səbəbləri satsalmaya işətməsələləri ilə bağlıdır. Belə ki, kişi diyək ki, işsiz qaldıq da onun yüklünü çəkə bilmir, evdə diyək ki, nəra hatçı ufar olur, özü utanır, azərbaycan kişi. Hər zaman mərdanə ebə girmək və erdəşilə malik olan bir insandır. Və bunu təmin etmədiklə, uşaqların qarşısında onların minimum ətiyarlarını təmin etmədikdir. Daima iştizdiklə üzücə qalandıq, üstəlikdə işsiz olam, işsiz olmayanda belə təkliramiz və yaxud bələyə qətsiz bir davranışdan üzücə qalandıq, onlar təsürk ki, artıq psikası dözmür və intihara mürajət edir. Yəni, əsasən təvbi ki, yiqanə səbəb bu deyil, amma iqtisadi məsələlər ən çox qabarıq görsənir. Qarnılarda isə bu daha çox fiziki zorakılıqdır. Yəni, fiziki, psikoloji, iqtisadi zorakılıq. Və burada yenə də, bayaq mən deyilədim ki, psikoloji və iqtisadi zorakılıqı, bizadə tən zorakılıq kimi təsni filan verir. Yəni, bunun hiç bəzəm fərbəndi oluruk. Amma bu ailələrdə bütün ailələrdə bu yəvədi gəlşəkildə üznü bir röze verir. Yəni, ailədə ciddi bir münagışa atmosferi yarandır. Kişi işsizdir, qadın iş deyə bilər, qadın iş işsizdir. İşləməyə imkan vermir deyir. Ailə işlərinə kimi görəcəyəmdə və yaxud qıstanır, və yaxud da deyək ki, qadın alacaqın məbacıb, yətərli deyil ailələrin saklanmasına bir para uşaqlar ortal oda qalacaqdır. Bu kimi məsələlələr ailədə elə bir obqat yaradır ki, arxı ikizindən biri intiharandır acət eləyir. Və təsür ki, zamanında lazımı o psikoloji və satsal deyək ki, o nöhüqqlardan bağlı məsliyyətxanalar və konsultatsalar olmadan, insanların faktifli olaraq dövməyə qaqları qalmır, zəngiləməyə yerləri qalmır və onlar o məhansısa bir çox həsas dönəmində intiharaq məcət eləyilir. Hazırda nə siz ki, ölkədə boşanmaların sayı status ki, əsasən çox ciddi şəkildə artıbdır? Siz cə bu boşanmaların əsasında nə də yanır? Yenə də araşdırma nəticəsini istinad etmədən deyə bilərəm. Yəni, bir araşdırma deyil, bir neçə qiçik araşdırmaların mümumini dəna etlər belədi ki, mütləq deyil bu ancaq o səbəbdir. Amma əsas səbəblərdən biri satsaldı, sade vəhrandı. Yəni, məvacimin ən elementar ehtiyajlara yetməməsə, ailədə ümumi çox münagışəli bir dönəm yaradır, bir mühüt yaradır ki, bu da hansısa bir formadan yəqasif bir fenomenlərin nəticələnir. Bunun biri boşanmadı, bunun digəri intiharda, bunun üçüncü tərəfi dətildi. Dörüncü tərəfi de ömür boyu düzməkdir və hiç nəyə dəyişməməkdir. Və elə bu səbqi də mən bir xeyli müsahibələr aparmışam və müsahibələrdə müsahibə olmuşam və əksər vaxtı deyirəm ki, boşanma olabilecək negatif hallardan əmkisi deyil. Yəni, əlbətdə ki, ailə deyirlərlər nə çox diqət eləmək lazımdır və ailən sakınması bizim mədəniyyətimizin bir göstərcisidir. Bizim çox gözəm mədəniyyətimiz var, çox gözəl ənəllərimiz var. Amma nəyin bahasına uğur olsun ailə qalmamalıdır? Əgər ailədə ciddi bir münadışə varsa, əgər ailələrdə heç bir ortağama gələ bilmirsə, bir ortağm mühüt yaratılılmırsa, kamikası eləyə bilmirsə, hər kamikası dəvaydan, skandaldan yetinlaşırsa, elə də o ailən sürünmək nəzə. Bu da bir də əfəmliq tam bir məktəhə yaxşılır. Daha çıbildi. Əlbətdə ki, bunun nə dəcəsinin olmaması da böyük bir sual altındadır. Çünki, Azərbaycan üçün bu yeni bir ənələdi, yeni bir formadı, ayrılma forması, və təhsüf ki, hələ də ayrılmış ailələrdə belə bir mədəni ünme asibətlərin sağlaması əksər vaxtı mümkün olmur. Yenə də uzun müddətli ailələr üzərində, hər iki tərəf arasında, həmkinin də ailələr səviyyəsində böyük bir münadışə, böyük bir küsqünləyə olur. Amma uşaqlar naminə yaxın ki, o mədəniyyətə də formaksırmaq tədricən lazımdır. Və ona yönəlik hansı tədbiri təşkil eləyəri isə, bir tövblikdə bir ölkü olaraq, o əsləndə ailələrin sağlamasına da xidmət eləyəcək. Misal, o üzərində, məsələ, uzun müddət deyirəm ki, danışıqlar bacarıqı, danışıq bacarıqı və ümumiyyətlə danışıqların aparılması, bütün kommunikasiya bacarıqları, münadışələn çıxma imkanları hər zaman balaca miliyastanın baştanmalıdır və hətta məktəp səviyyəsində tədris olmalıdır. İnsanların əksər vaxtı küsb günlükləri, binaq ışəllərin məsəl, o danışıq imkanlarını tamamen yekinlaşdırmamasından qaynaqlanır. Yəni, insanlar danışma meyili deyil, səməməmə oturup problemi çözməyəm meyili deyil. Əgər bir binafsibət varsa orada əksər vaxtlı daba var. Daba da əksər vaxtlı adam otobü qaqaran bir soldu. Ona görə, dolayısıyla belə hər əldim, sədə demək istədiyim odur ki, belə boşanmaların sahədindən artıq çoxdur. Ər COVID-19 ədər bu dört ailədən biri boşanırdısa, tədribə indi üç ailədən biri statistikəyə daha yaxındır. Öz özləyində çox pis bir göstəricidir. Bu, ümumlikdə ölkədə olan vəziyyətin, qərginliyin, stressin, işsizdiyin, nara, haççılıqın idare etməyin düzgün olmamasının göstəricisidir. Və onun da, əlbətdə, balaca bir hissəsi, bir güzgüsü ailədir ki, o ailə sədiyəsində insanlar bunu başqa yolunu tapabilmir və boşanır. Və bu, olabilecək, yenə də təkərilən deyirəm, olabilecək seçimlərdən əmpisi deyir. Yəni qadın ömrünün ahırına dədər, dözəcəksə ona, və yaxud da hansısı anda dözməyib, intihar eləyəcəsə, və yaxud da dözməyib danış olacaqsa, ondan sonra gətilə olunacaqsa, bu üç seçimlən sə, boşanması daha münasibdir. Şəralak hanım, media dikkat etdikdə adətən əl keçmiş həyət yoldaşını öldürdü, səlöfəli birə bucu hallara raskərmə yolu, təstə istəməyə olaya, bucu məlmətləyi yayılır. Bu, sizə, nədən başveri, ailə əgər ayrılıbsa həyət yoldaşından, sonradan bu pasislər niye başverir? Bu, məhkəmədə boşanan ailələrin yüklahının düzgün bölüştürünəməsindən yoxsa, nədən? Məlbətə ki, keizdən keizə fərq var, çox müxtəlif olur. Bəzən, məhkəmələrdə məsəlçün ədə alətsiz qərarlar belə verilir. Əmbulak ilə bağlı, deyək ki, düzgün münasibətlər qoyulur, əmbulak ilə bağlı, kompensiyasalar düzgün ayrılmır, aləməklərin verilməsindən bağlı, citi şəkildə problemlər olur. Ümumiyyətlə, yaşam tərzinə, münasib, yəni tərzmətə nasib bir durum varxalı hazırda. Məsəlçün, bir uşağın saklanması üçün, yaxşı halda 200 manata yaxın aləməntikəsilir. Ortal hesabdan, hansı ki, biz hər belimiz Azərbaycanda yaşayaraq gelirik ki, bir uşağı hal üçün 200 manata hiç onun qidasını ələməyən bir məbləqdir. Ona görə də aləsizlik deyil və bunun əsasında çox təsif ki, əksə yenə dəb, ümumləşdirmək istəmdirəm, amma çoxlux bunu göstərir ki, ayrılandan sonra kişilər yaxşı halda o aləmənti ödüyür, pis halda heç onu da ödəməkdən imtina ediyir və yoxdur, imkanın çatmır deyə imtina ediyir. Aləməntin üstün də hansısa ətliyajları qarşılamak, ümumiyyətlə demək olar ki, çox nadir alələrdə baş verir. Və bu da çox təsürf edici bir şeydir, çünki uşağı bir növv alətə çevrilir, anaynın atanın arasında alətə çevrilir və ehtiyajları qarşılamayan uşağın anası, əksər vaxtı uşağından bağlı, qəkansı qərarlar verir, ya görüşmək, gəzə verilməri qətliyə qarşı uşağı daldırır, münasibətlərdə ciddi bir pozonluk yaradır və bu zəmində də çox sağlı münadışələr olur, hətta boşanmadan sonra. Əslində bu da qətiyən bir mən al demək olmaz, çünki hər alənin kezi çox fərqlədi. Yəni, məsəlçün ən çox tərəsöf edici hal birinci qadınların bu qədər dərəzli yanaşmasıdır. Çünki ayrı ondan sonra belə hər uşağı atal lazımdır və bu uşağıma hələ atadan ayrılma anlamına gəlməməlidir. Yəni, atadan uşağı ayrılma, o uşağın birinci növbəqə psihqasına böyük bir zərbədir. Kişilərə isə daha çox naraxat çılqın ondan ibarətdir ki, yəni doğrusu tənqidim ondan ibarətdir ki, bu uşağından sonra o uşağı yenidə sən uşağın olmağa davam eləyir və onun ehtiyarlarını qarşalamak sən ata böyükəmdir. Yəni, nə olur olsa alimət kəsildi kəsilmədi, məbləqə az oldu, çox oldu, ananı, yəni, kəlçmiş həyat yoldaşını uşağın bu əstəsəyindən cəzalandırmaq, bu heç də bizim Azərbaycan kişisində yaraşan bir xal deyil. Yəni, gürə elbətdə ki, o münagışanın yetkidə şişməsi və birə bir eibəcər deforma alması mənə naraxat etməyə bilməz. Və yaqın ki, bu da bir hansısa tədbirlərinin səviyyəsinin hesabına düzələ biləcək məsələlələrdir. Mütləq marifləndirici işlər olmalı, mütləq ailələrinə danışılmalı, təhsildən başlamalıyı ıq. Yəni, görəcə işlərinə məsəlindən artış çoxdur. Dün üç nökləmiz var, amma bunları işlandırmaq lazımdır, danışmaq lazımdır və bundan uzun müdəkləyə iş yaparmak lazımdır. Şəyalaq hanım, bin üçü gün öncə belə bir tədbək etsinizsiniz. Azərbaycanda mediyanın problemi, mediyada gəndəlik problemi. Azərbaycanda mediyanın problemi olması məlumdur. Meryada gəndəlik problemi var mı? Var, təsürk ki, var. Və həm kəmiyyət həm keyfiyyət göstəriciləri səbiyyəsində var. Mötəşkilatımız həv zaman bütün partnerlardan, bütün tərəflərlərlə ki, sektorlarla ənək təxsut eləməyə meyillidir. Çünki, təkəldən sərz çıxmaz və yalnız bərabər güclərimizi biləşdirərikləyə zənail olabiləri. Media sektoru həv zaman bizim həgidim ən adası, daşımız oluq, dostumuz oluq, partnerumuz oluq. Media kapitanları ilə, yəni çox aparıcı mediyasi maları ilə bir qəbir lahə hazırda keçirir. Azərbaycan mediyasında gender standartlarını hazırlamaq və onu bacardımız qədər meydikütləri informat zəbastələn iş standartlarına çevirməyə iddialı yıq. Uzun müdətli proses olsa da, yəni bu şımbaşındayıq və hələkə hər şey çox qədəsində gedir. Zuanızı cağabı olaraq bəli problem əlbətdə ki, var. Və dediğim kimi həm kəmiyyətdə, həm keyfiyyətdə. Əksər vaxtı gender problemini deyəndə deyirlər ki, və məsələhəni sizin sektirə yönərik deyirlər ki, jurnalistlərimizin qadan, jurnalistlərimizin sayəliyət ərincə çoxdur. Yəni, burda bu problemi yoxdur. Və yaxud da deyək ki, onlar ictrakiyyə nə bağlı, hiç bir çətinlik yoxdur deyək ki, bərabər ictrakiyyə quğları var. Ama hər şey bu qədər bəsit görsən və mələndə. Əslində, biz mütləq o kəmiyyətin keyfiyyətdə keçir yerində göstətməliyik. Məsələ, deyək ki, jurnalistlər var, həm qadın, həm kişi jurnalistləri. Ama iş bölüksü gədəndə, hansısa növzunu əhad eləmə gədəndə. Orda, automatik bir sigriqatsayı gedir, deyək ki, satsal növzular, yündür hesab olunan növzular hər zaman qadınlara həvalı olunur, əksər vaxtı kişilərə həvalı olunan, təhnikləsizliklə, münaqişələ, enerji sektoru ilə və s. Yəsən ki, burada qadınların gücü çatmaz, kətəsisə çatmaz. Unlarıq deyil kimi bir klişəni təstik eləməyə çalışır. Yəni, medya cəmiyyətin güzgüsüdür, cəmiyyətli medyanın güzgüsüdür, bir-birini belə əlbətdə keyfəri çox və edələ bilməz. Həsif ki, medyada da gələn bu apun mesajdar, cəmiyyətə dəsət mesajdar ödürür. Üstəlik də kəm keyfiyyətdən danışanda, məsəlçən, əgər biz bugün medyada olan qarınların hüquqlarını aşılayan bir işlərə baxsaq, müsaibələrə baxsaq, deyək ki, neçə də eləşdən biri bu kimi bizim günki mövzumuzu əhat eləyir? Və hər kanal bunu eləyirmi, hər kütləvi informat sebasilərlər ümumiyyətlə eləyirmi, eləyirsə hansı tizliklə nə eləyir? Aydə bir dəfəmə hansı səhadi səhəni başında mı eləyir? Mütamadi olaraq o dinamikanı tədib eləmək üçün eləyir. Nəyəsə, dəyişmək üçün hansısa, cəhlər eləyirmi? Diğər bir tərəfdən işıqlandırandan sonra da bir başqa bəlada, deyək ki, işıqlandırmaması, mövzunun diqətə çəkilməməsi bir bəladasa. İkinci bəla, o işıqlandırandan sonra hansı formada işıqlandırırlar, hansı məsəlçar dar verilir. Məsəl, əksər vaxtı əsasən də bu zorakilxallarına ayətdir. Jurnaliz daim bir hakimə çevirilir və ilkin diyək ki, o informaksa hissəsində belə balaca, o parçada belə artıq qadını mühaqiməyindir. Yəni, tutxan, gec gəldünə görə qadını burdurlar, dövdürdürlər. Və yaxud da, nə bilim, flen qeymini görə, votsabda çox oturduğuna görə, anasından çox danışdıqana görə, xorəb ki, sanki bir bərayd qazandırılırmış kemiyi və bu da insanlara yer edilir və gəl etraf iləyək ki, bir məlumatı bildən deyirlər, yetdi dəfə iş edəndən sonrı o bir həddidətə çevirilir. Yəni, insanlar bunu yetti dəfədən artıq iş edələr sə, hansı ki, bu illər boyu dəvam edir. Bu çöl, elbətdə ki, istisnalar var, çox peşəkar, kanallar, şurnalistlər və qurumlar var. Amma bütövlikdə orta stasistik yazılarında sayı, yətərincə deyildə keyfiyyətdə çox aşağı səviyyət olduğu üçün, insanlara da o illər boyu ötürlən mesajdar, artıq beyinlərində insanlarınla bir siriyyət tip yaradır, biraz da güçləndirir, o siriyyət tip bir düzdirir bərkəm. O mbədə qaytıqına görəyilə onu öldürməyə dəyərdir. Hansı ki, elbətdə ki, bu hər bir hüquqa zid olan bir yanışmada. Şəyhala qanım, son olarak bir sualədə cevab almaq istərdim. Bir cəmiyyət olaraq üçüldən bir fəaliyyət programı qəvli edirsiz. Ötən illərdə qəvli etdiyiniz, iqtisad-i inkişət programı çəsvəsində qadın sarkkəralarının güzləndərilməsin hədəfsəsimizsiz. Özünüz də bildiğim qədər biznes lahyələr hərətə keçiririz siz. Hazırda, Azərbaycanında qadın sarkkəraları artıq, yoxsa necə ümumiyyətlər qadın sarkkəraların hansı problemləri var? Çox güzəl məvsudu, həgətən təşkilatımız üçüldən bir fəaliyyət programı hazırlayır və dört-yə beş program seçir. Bizim sonuncu fəaliyyət planımız hans ki, 22.-23. dörüncə illəri hatələyəcək. Beş programı köklərinətdir və o beşindən biri iqtisadi programda mı? İqtisadi program ümumiyyətdir yeni bir program deyib bizdə. 12 ilə yaxımdakı biz artıq 10 iqtisadi programımız var və biz illərdə qadın sarkkəralarını dəsləhləyən muxtəlif lahələr programlar həyətə keçirmişi. Birinci sualınıza dənzər bir cevab verəcəm. Əlvətə gördüğümüz işdə çox təqdir alayq olsa da bunu biraz təvəz ökarlıftan kenar səslənsədə deməliyəm. Çünki həkətən çox böyük investiçə qoymuşq buna. Yəni, təkə müadə yoxdur. Həyatımızı həllə resmə qoymuşq. Yəni, böyük fəqakarlıqlar edilikdə etməkdə, və bunu səvəsə edilik, bunu kimdən sən, minnət üçün edilmir. Elə və tək ki, bunu seçilmiş isə, bunun xara qədər bu yolu gələcəyi. Amma nəticələr varmı, iştəyədiyimiz icmaları səriyyəsində var. Dək ki, bizim 14. il o qeyhəti böhranı başlamaya qədər, 14. ilə qədər orta statistik tələbi 400-500 sadan saqkar bizdən dəstəyə alırdı. Və bu kifayət qədər həcəmli dəstəklər olurdu. Bu təlimlər təhsil, deyək ki, micramaliyyəyə, çıxış yolları, biznes planın yaratılması, ürləyəm, yazılması, ona rəayət eləməsi, bunlardan bərar ver, həm də bilə vasitə bir də fəlik yardımlar edir deyirlərəm. O biznesların ilkin məhələsində dəstək verir deyib və onun hesabına, onlar artıq o ilkin kapitalı bizdən aldıqları üçün, dək ki, dəlxal banka borçlanmırdılar və yaxudda mələrisə satıq, işə qoymağa məcbur deyirdilər. Yəni, iflasdan bacardığımız qədər də qoruyordur, ki, iflas halarımızda olmayıq bizim, ama 400-500 bir təşkilat üzərində 400-500 qadına xidmət eləyən tək ki, bir programın nəticəsi bir təşkilat üçün kifayet qədər yaxşı edəm və əlbətdə ki, onları illər boyu sonra təqib eləyirdəyi, baxırdıq, örənirdəyi, onların o uğur həkarələri ilə sevəsevə paylaşırıq. Nəticələr var. Ölkə mediyasında yətərlədir, məbətiyəm yətərlədir. Ki, bu elə bir işdə ki, bizim ilin 12 aynında da bu işə görsə yenədə ihtiyacı var. Ümumiyyətlə qadın təşkilatların sayı çox olmalıdır. Qadın təşkilatların keyfiyyətli işləri çox olmalıdır. Nəticələr cəmiyyətin bütün ilikdə işi yenədən qorulmalıdır və onu məhdə ulaşdıran qan vecilik mütləq dəyişilməyədir. Çünki, nəticələr cəmiyyəti çox böyük bir iş verən sektirdir. Yəni, 35.000 əməh müqabiləsi nə sahib bir sektirdir. Birdən birə qanun vericini dəyişməsi nə 35.000 işçi işini yitirdi hesabı eləyin. Yəni, başqa effektlərinə işləmirəm. 20.000 nə yaxın illik xidimət müqabiləsi nə işləyən işləri var idi vətəndar cəmiyyətləm. Və bunların birdən birə kəsilməsi eləyətlə bizim avuzatoriyamızı, bizim dəirlərlərlə, sayına və keyfiyyətinə təsir etməyə bilməz. Və biz də görmüşək ki, əksinə təşkilat böyüdükçə onun imkanları genişlənir, daha yəni keyfiyyət iş görərsə, genişlənir və davamlı olur. Məsələ, biz də 14. ildən et sonra demək olar ki, biz bu işləri cırmaq çırmaq eləyə bildir. Demək olar ki, ancaq fədaqarlıq naminə, prinsip naminə buna etməli olduq. Ona görə təsüf ki, bir dədər gediləmə var ölkə sədiyyəsində. Amma niyə iqtisadiyyat bönəmlidir? Birinci, qadınlara səlahətləndirən əsas məsələlərdən biri məs iqtisadiyyətdir. Yəni qadın qazanç sahibi olarsaq, qadının özlünmə vacibi olarsaq, qadın onu qazanmağa bacararsaq, o hər zaman ayaq sunuda durabilecək. Və mütləq, deyil ki, o boşansın. Olabilər ki, o hiç boşamasının, həyat yoldaşının sadece bir qəzaya uğrasın və yaxud da ayləyən, sadece ehtiyacı olsun qadının əlavə köməyənə və qadın ayaqda iqtisadiyyətləm durabilərsə, o həylə daha mühqəng olurlar. Və hətta həyat yoldaşı olmadan da yaşayabilər, uşaqlar deyək ki, təhsil almaqa davam eləyə bilər. Buna bu cür bir yanaşmaq lazımdır. Üstəlik, iqtisadi imkanlar, səlahətlər qadınlara siyasi cəhətləndə bir dədər üznə rahatlıq verir və artıq siyasi iştirakçılığı da artır və siyasi iştirakçılığı da dədər hal deyik ki, mükləq parlamentə müracaq eləsin. Hansısa deyək ki, yerlə, səliyyələrdə, və elə deyə olsun, yerlə deyək ki, iqtisadi imkanlarında hansısa bir vayz və sahibi olmağa üzündə bir güvəni olur, yavaş yavaş qurmalışır. Daha sonra da iqtisadiya etrafəliyək ki, ürkənin çox az bir mevzuvarından da ki, buna hətta hükməttə dəsəhdir, yəni, qətiyən etraz eləmir. Çünki, həmo başa düşür ki, Azərbaycanın uğru, Büyük Məna da əsasiyyən iqtisadiyaqdan keçir və üstəlik də bununcə də bir psikatsasına ehtiyac varxal xazırda. Yəni, biz illər bu ancaq neft gələrlərinə asılı olan bir ölkəkimi, hazırda qeyri nefs yextırına daha gönəlik işlər qurmalıyıq. Ona görə, burada iqtisadiya ilahələr ancaq-ancaq hükmət tərəfindən dəstəklənə bilər. Və bu iqtisadiya idər siyasi mühütün həssas olduğu bir dönəmdə başta məvzularda çalışabilməyən təşkilatlarda həm bir yerli, həm belə halk təşkilatlar iqtisadi məvzulərin raciət eləyirlər. Ona görə hesab eləyərəm ki, giriş nöqtəsikimi çox yaşadığı, amma əlbətə yeganə bir məqam olmamalı. Çox sağ olun, Şəhələk hanım, təşəküydün. Mənə təşəkür eləyərəm, çox sağ olun.