 Xoş gördük, dəyirli izləyicilər. Hər vaxtınız, hər anınız xeyr olsun. Bugün Vakıda çox dəyirli bir qonamız var və onu, həm da onun düşüncələrini siz əzi izləyicilərmizə təqdim edəcik. Türk dünyası üçün, Türk dilimiz, Türk məliyyətimiz üçün, ümumiyyətlə insanlı üçün onun zəhəmətləri oldu oca bir yol. Gəlin onunla tanışolak, gəlin sizinlə bərabər dəyirli hocamızın fikirlərini eşilək. Pəyqəmbərlər şəhəri Urfa'dan Vakıya gəlmiş dəyirli hocamız. Arran ücretində uzun illər elmiş vuranın orada öyrətim üyəsi dillər. Üçsək mələyət təhsil, âlət təhsildə çox önəmli səifələrə imza atmış. Hala azırda Urfa'da dil və fikir ədəbiyyat ocağının başqanı olan dəyirli insan Şonuçak hocamız Vakıdadır. Xoş geldiniz hocamız. Xoş bulduq. Bəni bu programa davet etdiyiniz için təşəkirədiyorum. Bizi izləyəcək olan seyircilərə də saygılar mı sunuyorum? Xoş təşəkirlər hocam. İlk öncə ilə sizin ləhcənizdən başlayıq. Niyə görə, adətən Urfa'ların özəl bir ləhcəsi olur, özəl bir ağzı olur. Yəndə şirin olur, təbii ki, tatlı olur, yəni. Anadolla diyələr. Ona görə düşüncələrdə belə bir soru yaranır ki, Urfa haradır. Biz bilirik, gəzmişik görmüşə. Yəni, bir də Urfa'nın ziyalısının aydınının dilindən bir Urfa'nın təqdim atnı iləyə bizim izləyicilərə ki, Urfa, Türkiye üçün nə qədər önəmlidir? Və Şərt Harq üçün nə qədər önəmlidir? Mənim bildiğim qədər Urfa'da çox gədim, 12 minillik abidələr var və ona görə Urfa'nın təqdim atnı bir də Urfa ziyalısından işidək. Evet. Urfa, sədəcə Türk dünyası içindəyil, bütün dünya için çox önəmli bir şey indir. Yəni, çünki Urfa, yaşantısını kəsintisiz olaraq dəvam etdirən dünyanın ən eski şəhridir. Oradaki göbəkli təbəq alıntıları 12 bin yıllık olduğu həm Türk bilim insanları, həm europalı bilim insanları tarafından kanutlanmışdır. Bize ən yaqın tarih Mısır piramitləridir. Onlar 7 bin yıllıktır. Yəni, demək ki, bilinən ən eski tarihi əsərdən 5 bin yıldağa gerisine dayanan əsərlər Urfa-da məvcuddur və Urfa yaşamını sürekli sürdürmüşdür. Hiç kəsintiə uğramamışdır. Devamlı orada insanlar yaşamışdır. Çox eski bir şəhirdir. Bəli olduğu için tariqdə bildiyimiz asurlar, mədlər, pərislər, nə qadar mədəmiyyət biliyorsak, bunların həbsi Urfa-da əgemən olmuştur. Həmdi kültürlərini və əsərlərini bırakmışdır. Bir də yaşayan kültürlərini bırakmışdır. Yəni, Urfa-da məsələ qave içməni bir adabı vardır. Safət etmənin bir adabı vardır. Bunlar çox zəngindir, yəni. Urfa-da öyle qadim kültürə sahib bir şəhirdir. Iştə səlçüqlardan bugünə də Türklərin hakimiyyətindədir. Urfa, biz Urfan yerlisi olaraq Türkmən kökənliyiz. Amma təbii bir də bizdən öncə olan yerəl haqqlar vardır. Bizim dilimizin ilginç olmasının nədəni şudur. Urfa önəmli bir şəhirdir. Amma Urfa həb mərkəzi otoritədən uzaktak almışdır. Yəni, məsələ, çəlçüqlu hakimiyyətində baş şəhir payitaht Konya idi. Urfa uzaktı. Osmanlıda İstanbul uzak, bizdə Ankara uzak. Bursaydı, İstanbul-du Edirnə idi Osmanlıda payitaht. Urfa uzaktak almışdır. İmdi Ankaradır, Urfa uzaktak almışdır. Öl olduğu için Urfanın dili daha az bozulmuşdur. Çünki malum payitaxtlar resmi statüdə, işte kitaplar yazılır, eğitimlər yapılır. Resmi statüni nasıl, istərsə dil övlə qaydələşir. Amma biz uzaktak aldığımız için fazla etkilənməmişiz. Biz öz Türkçə konuşmaya dəam ediyoruz. Məsələ... Doğrusu da o. Məsələ, bir ölnək veriyim. Türkçədə həbimizin bildiyi gibi bir səs uyumu vardır. Siz Azərbaycan Türkləri ahenq mi diyorsunuz? Hə, hə, hə, hə. Hə, hə, hə, hə. Yəni, kalın səsliyilə başlayan kalın səsliyilə bitər kelimə. Doğru. İncə səsliyilə başlayan incə səsliyilə bitər. Sonradan aldığı etlər də aynı şəkirdə dəam edər. Yəni, kalınsa kalın incə isə incə, ölə dəam edər. Şimdi, gəlmək kökünün dən gələn kelimədə, məsələ, İstanbul Türkçəsində və Türkkədə resmi dil olan Türkçədə, geliyorum, dər. Dikkat edərsəniz qaydə bozluyur. Hə, hə, hə, hə, hə. Dələ deyim. Məsəl, Yunus'un bir həni dili ölə olun. Ölə deyil. Məsələ, geliyorum, dər. Ölə olunca Türkçənin ana qaydəsi bozulmuş oluyor. Hə, hə, hə, hə, hə, hə. Geliyem, deriz. Bozmayız, qəliyem. Geliyem, gediyem, Azərbaycanın da canub sisesində, məsəl, Erdəbildə, Güney Azərbaycanında, geliyem, gediyem deyələ. Biz də ölə konuşuruz. Hə, biz də ölə konuşuruz. Bu bəqimdən, yəni, Urfa'nın dili önəmli bir dildir. Hə, hə, əslində Urfa'nın ağızı, Azərbaycan ağızına, İstanbul ağızından daha uyğundu. Mən belə anladım. Yəni, mən Anadolu'nun da gəzdim. Yəni, orada da Azərbaycana daha uyğunluq var. Hər alla, Türk dünyasının hər yeri bizim üçün əzdi. Bir də, hər zaman düşüncələrdə olan bir soru var. Bayaq dediniz, Urfa'nın etnik tərkəbi etnik yapsın ecədir. Çünki, Urfa böyük bir geopolitik mərkəzdir. Həm bir tərəfində Suriya var, bir tərəfindən, bu bir tərəfdən Irak'a açılan qapı var. Hə, hə, hə. Və Türkiyənin belə deyə, Güneydoğusunda çox önəmli bir şəhərdir. Hər zamanda Türkiyətsin önəmdir. Orada insanlar, orada bir tərəfi ərablər, bir tərəfi kürdlər. Amma dediniz ki, orada çoxunluq və Türk mənlərdə, mən istəyərdim. Bu, bu arada bizim izləyicilərə də bir məlumat verək. Şimdə, öncə bu orunuzun içerisində iki bölüm var. Birisi, yəni Azərbaycana dilinə Urfa'nın uyğunluğu onuslu, ondan sonra bu etnik yapsın onuslu. Şimdə Urfa'nın dili sədəcə Azərbaycana deyil, bütün Türk dünyasına daha yakındır. Ben bunu bizzat yaşamış birisiyim. Ufa, deyə bir şehir vardır. Yəni Başkırı Distanın. Ufa, Bəlin, Duruşya nərasisində təsivlər olsun ki? Ben Ufa'da bulundum. Ufa'da loqanta da yemək irkən baktım, çox güzəl bir kedi var orada. Hani soğuk iklim ya kedilər də bəyaz böylə tüyləri uzun. Çox güzəl. Dedim ki, bu kediniz nə qadar güzəl? Oradaki qarson anlamadı. Ondan sonra parmağımla göstərdim. Haa, dedə o pisik. Haa. Ben düşündüm, bizdə pisik diyoruz. Bu kedi fransızca. Ben qabağat bəndədir. Ben qarsona fransızca konuşmuşum. Valla, Türkçədə də sorunlar var. Faryə, bir sıçan diyəri. Erəbcə faredir. Bizdə Ufa'da sıçan deriz məsələ. Haa, tamamdır. Ondan sonra şey istədim. Kürdan istədim. Yemək də dişimi şey yəməkdir. Kürdan bəl. Kürdan anlamadılar. Tarif ettim. Dedi çöp. Ben də çöpü biliyorum. Yəni, demək ki, biz bozulmuşuz. İşte, ama Ufa şiirəsində bu hələ çöptür. Kədidə pisiktir. Onu demək istiyorum. Yəni, bizim şeyə uyar. Güzel. O etnik yapı məsələsində gelincə Ufa qadim bir şehir. Niyə qadim şehir? Çox verimli topraqlara sahib. Şimdi sanayi dəvrimindən öncə insanların yaşayabilməsi için tarım nərdə isə insanlar orada yaşıyorlardı. Ufa da tarıma elverişli bakımdan haran ovası var. Çox kıymetli bir ova. Toprağı kaliteli. Həm geniş arazi. Həm toprağı çox kaliteli. Bitki için başına nə qəriqdir? Günəş qəriqdir. Hocam sözünüzü ballın kesin. Haran kəlməsi düz anlamdadı. Bizdə də aran diyərlər ona. Aynı anlamda mı? Dümdüz və verimli. Aranda bizdə haranda. Dənənin üç hüz günü güneşli. Bu meteoroloji qayıtlarına görə. Üç-hüz gün güneşli sənədə. Bol su var. Şimdə bitki için su lazım, güneş lazım, toprak lazım. Bunun üçü də urfa da fazlasıyla var. Bu nədənlə kim əgəmən olmuşsa tariqdə demiş urfayı bən alayım. Gəlmiş urfaya akim olmuş. Aradan yüzyıl geçmiş, başqası əgəmən olmuş, o gəlmiş. Bu gələnlər təbii yəvbə buharlayıq uçmamışlar. Onlar orada yerləşmiş. Çox doğru. Yərəl insanlar. Dolayısıyla bunlar bir-birinə məjz olmuş. Yəni bir üstün ıq gibi ıq ortaya çıxmış. Niye üstün ıq? Çünki bir məmləkəti fət həttiyiniz zaman, dəvələt bir məmləkəti fət həttiyiz zaman, dağdaki çoban gitməz. Kim gider oraya? Iştə aydınlar, zənginlər, ilm adamları, askərlər. Yəni, kalburun üstün də qalan insanlar oraya giderlər. Dağdaki işsiz, kərsiz insan cesərət edəməsiz, gitməyə. O insanlar gəlmiş gələrmiş. Ondan sonra yəni təkimədən yetin insanlar filan sonuç da bu insanlar bir-birlərində qarışmışlar. Bir yerel halk oluşmuş. Dəlçüqlulardan beri də orada Türkmənlər hakimdir. Dəlçüqlular, Osmanlar və Türkiyə cümriyyəti dönəmdə də Türkmənlər hakimdir. Çox gəzəl. Haran universitetində uzun edilər çalıştınız. Və rəhbəliyə gədər genel sekretar. Genel sekretar. Genel sekretar olduğunu universitetdə bölün başkanı oldu. Ama sonunda genel sekretar idis. Və uzun illərdə tədris veridis, tədris edidis. Dəmələ, universitetdə. Bizim üçün isə açıqın deyim, Haran universitetin adı gələndə, İhsan Şənoşaq hocamız nələr yafdı orada? Məsəl, Azərbaycandan neçə neçə alimdər, neçə neçə pedagoglar, doktorlar, Haran universitetində məs, deyəndə deyirlər ki, İhsan hocamız bizi aldı universitetdə. Bu özü də Türk dünyasına, və sonra duydu ki, bu tək Azərbaycandan məhdutlaşmır, Türk dünyasının ayrı arı nöqtələrindən də ora hocalar alımsız. Mən istəyərim, o prosesi bir izləyicilərimizə də təqdim edəyərim. Bunun özü bir, sizələ 92-də təsisi olan bir universitet, o zaman Türk dövlətləri birliyi deyildi, amma siz biz universitetdə onu modelin ortaya qoymuşuz. Türk milleti tarihe baktığımız zaman dünyanın ən qüçlü milletidir. Nə zaman ki birlik olmuştur, dünyayı Türklər yönətmişdir? Nə zaman ki parçalanmışdır, o zaman zayıf duruma düşmüştür? Türk milleti birlik olduğu zaman tarihte həb örənəkləri vardır. Karşısında alternativi yoxdur, hərinə baktığımız zaman, karşısında alternativi yoxdur. Yətərki Türklər birlik olsun. Bən də bir Türk olaraq, diğer Türk kardeşlərim və yakınlaşmayı istərim. Birlik olmanın birinci şeyi, şərtı diyəlim. Dil olaraq anlaşabilmək, birbirimize gidib gələ bilməkdir. Bən də o zaman işte Sovietlər birliyi dağılmış Türk Cumhuriyyətləri yeni-yeni kuruluyor. Baktım ki, çox yetişmiş insanlar var. Qayet güzel təhsil almışlar, yetişmiş insanlar. Dedik ki, bunlardan istifadə edəlim. Ə eski Sovietlər birliyi coğrafyasında olan Türk Cumhuriyyətlərində? Türk Cumhuriyyətlərində çox yetişmiş insanlar var, ilimli insanlar var. Üniversitedə yeni kuruluyor. Dedik ki, bu insanlardan biz istifadə edəlim. Birbirimizlə irtibatımız olur. Türk dünyasının biriləşməsini, bizdə qarınca, qararınca bir nəbzə de olsa qadqımız olur, dedik. O nədənlə Türk dünyasına xəbər saldım. Gəlmək isteyən insanları bizə müracaat eylədilər. Onların işte diplomalarını, daha öncəki özgeçmişlərin, əvvəl yatlarını incələdik. Üniversitəmizə yararlı olacağına inandığımız insanları görəyə başlattık. Bu münəsəbətlə, Türk dünyasından çox sayıda nəfər əlqada görədik. Hansı ölkələrdə gəldik. Kazak istandan, özbək istandan, türkmən istandan, azarbaycandan gəldirir. Nə güzəl? Əslində, mən bir daha təkriyyələmək istirəm, o modeli ortaya qoymuşuz. Sen bir üniversitet Türk birliğini necə təhəmlələyə bilər, necə reallaşdıra, necə gerçələşdirə bilər. Buna görə, mən size təşəkür edirəm, yəginç. Baxın, bu məsələ, 92-ci ildə sizin üniversitet təhəsidir oldu. Artıq 30 ildən çox bir zaman kezib 31-i. 31-i ildə çox şeylərdə eşitir. Baxilə, sizin üniversitetdə tətbiq etdiyiniz, gerçələşdirdiyiniz o Türk birliği modeli, alimlərin, öyrətim görəvlərinin deyik, müəllimlərin timsalında. Bugün artıq devlətlər timsalında ortaya çıxın. Öyli olmalıdır. Mən istəyərdim ki, bax bugün Türk dünyasının birləşməsi üçün ne gələkir? Hans adımları atılmalıdır. Bunun çərisində ortaq Türkçə məsələsi var, ortaq Alif Bayan, Alfabi məsələsi var. Bir ziyalımız kimi, bir böyümüz kimi, hocamız kimi. İstəyərdən bu məsələlərlə bağlı sindevkirlərinizi eşitək. Bir kələ, bizim bir-birimize gidip gəlməmimizin kolaylaşdırılması qələkir. Kolaylaşdırılsın ki, insanlar görsünlər, bizim aramızda fərq fazla yoxdur. Çünki Lugata bakırlar, yəni biz sözlük dəriyiz. Məni, sözlük. İstə dəmin, örnək verməyə çalışdım. Iştə baş qızıya da pisik, azarbaycanda pisik, Türkiye də kədi. Lugata bakır böylə. Halbuki biz bir-birimizlə gidip gəlirsək, bakacaq ki, o Lugattaki gibi dəkil, Türkiye dəki də pisik, diyor. Yəni gəlmiş ki, hocam, fikirinizdən yayınmayasın. Siz də acele etmək feyildi də. Bizdə, məsələn, acele etməyə tələsməyi deyirlər, tələsməyin özü də müstəqil feyildi. Siz də urfa da nə deyirlər, acele etməyəm. Bizdə tələsmək deriz. Tamam, tamam. Yəni, on eşinlə istəyirdik. Bizdə tələsmək deriz, amma işte Lugata bakınca tələsmək, qarşılığı acele etməkdir. Halbuki, ölə deyildir qərçeyi. Iştə bunu anlamak için bizim bir-birimizdə gidip, gəlişməmimizi kolaylaşdırmaq lazım. Niciə? Niciəsi şöyle, bu dəvlətlərin biləcəyi işdir. Bizdə aşar. Ya, kolaylaşdırma o anlamdaki viza mı var? Vizalar götürülük. Kolaylaşdırma budur ki, nəqliyyat imkanları, sonra təyarələrin bilətlərim. Məsələn, Azərbaycan, Türkiye uçak bilətləri çox bağa. Hə, mən birini mən deyirim. Hə, hə, kolaylaşdırmaqdan qastın bunlardır. Yəni, şimdi biz məsələ, Urfa'dan buraya gələ bilməmiz için, gəldik, Nakhçıvan'da 5-6 saatdən fazla bəklədik. Uçağa binə bilmək üçün. Nakhçıvanla mı gəldis? Nakhçıvan üzəli gəldik. Öləmək? Yəni, sınırı açıq mıydı? Sınırı açıq. Bizi açıq. Hə, biz gəldik Nakhçıvan'a, hava meydana gəldik. 5-6 saatdən fazla bəklədik ki, uçağa binəlim. Zətən, biz Urfa'dan ıqdıra qadar, ıqdırdan Nakhçıvan'a qadar gəldik. Zətən, çox yol oraya. Səhər yola çıxdıq, akşam oldu. Akşam da 5-6 saat oraya da bəkləyincə, çox bitkin vaziyyətə gəldik. Mən doğu bəyazıddan Urfa'ya yaklaşıq 10-12 saat oraya gəttik. Ha, bitkin vaziyyətə gəldik. E, şimdi biz, məsələ, Urfa'dan bir başqa grubu buraya getirməyə çalışırsaq, bizə soruşacaqlar, qar saatdə gidirik? Bən onlara saat verə bilmək. Ha, işte bunların qolaylaşdırılmaz ləzm. Bunlar qolaylaşsın ki, biz bir-birimizi kardəş olduğumuzu anlayalım. Lafla söyləmək ayrıdır, ama görüb yaşamak ayrıdır. Kardəş olduğumuzu anlarsak, biz birlik oluruz. Biz birlik olursak, biz dünyaya hükmədəris. Dünya vizə hükmətməs. Ha, biz əqhumuzdan dolayı, yəni kimsəyə əziyyət çektirmək üçün hükmətmək istəmirik. Biz rahat yaşamak üçün. Milləti olaraq özgür və rahat, konforlu bir şəkildə yaşamamız için güçlə olmak zorundayız. Yoxsa, bizə əzilər. İşte əzilməmək üçün, biz bir araya gəlməliyiz, gücümüzü birləştirməliyiz, yer altı, yer üstü, zənginliyimizi və insan gücümüzü birləştirməliyiz. Bizim insanımız çox qalitelidir. Biz bunun farkında değiliz. Biz Türk milləti mütəvazi olduğu için başqasını biraz yücə görür zaman- zaman. Halbuki tərazinin kənfəsinə qoyduğumuz zaman biz bakıyoruz ki, bizim insanımız dünyanın ən qalitəli insanıdır. Bən dünyanın yarısını qezmiş bir insanı olaraq bunu söyləyərim. İşte bu gücümüzü bir araya getirip rahat yaşamamız lazım. Yəni, kendimiz için və dünya insanlığı için. Əvət. Kəsək Türk dili, ortaq Türkçə, ortaq əlibbanın bağlı. Siz ıxçatsa mən izləyicilərinə də çatdırın. Hocam, ıxçatsa məymardın. Və məymarlıqdan uzun illər gençlərə onun sirlərini də öyrədik. Amma bir ziyalı kimi Türk dünyasının bir xidmətisi kimi, hizmətkar deyirsiniz. Elə bunun özü də bizim söz deyil. Amma hə haldı. Türk dünyasına uzun illər xidmət edən bir aydınımız kimi, təbii ki, bundan bağlı fikirləriniz olacaq. Bugün biz Urfa ləhşəsindən Azarbaycandaki ləhçə arasında o qədə fərq görmürüz. Amma Urfa ləhşəsindən İstanbul ləhşəsi arasında görürsəkəm. Albi ki, eyni dövlətdə yaşanı. Mən hər zaman deyərəm ki, niyə minil öncə, miniliyox da bir az az olur, onun üçüncə əsirdə. Yunus İmrənin bəni bəndə demə, bəndə deyilin bir bən yaşar, bəndən işari. Bu dediklərini çox rahat anlayırıq. Orda ötən əsirdəki Türkiyyədəki islahatlara qədər olan dil, hər sənd ki, Osmanlı dönəmdə dili daha çox ərabləşdi, farçlaşdı, bunu da ətraf etməyə lazımdır. Amma bir də Tüks, Sərcuqlar dönəmdəki dil daha uyumluydu bizim üçün. Siz də həmi o dönəmi. Bakın, o dil var ortada. Sonra mövcud Türkiyyədəki istifadə olunan Tüksə var. Sonra fərqli-fərqli Tüksədə, məsələn, Azarbaycana Tüksəsə haqqında dillər, yeri gəlmişə 1991-ci ildə Tüksədə böyük bir toplantıda, ortak əlifbə məsələsi həll olmuş 34, hərflik bir əlifbə vardı. Azarbaycana ondan sonra latın əlifbasına keçdi, və o həriflərdən ikisini tətbiq elədi. Bugün bizdə ə var, Türkiyyədə əsəsi var, ə kimi yazılar. Amma Azarbaycanda əsəsi var, ə hərfi də var. O cümlədən, məsələn, biz xə diyərik, məsələn, Urfa'da da xəsəsi var. Amma Türkiyyədə xəsəsi yoxdu, hə kimi yazılar. Ona görün, bak, bunlar özü də bir-birimizi anlaşmadan ötürü, bayaq dediniz, kolaylaşdırma yönündə atla biləcəyə adlımlardır. Siz imkirlərinizi eşidək. Söylədiklərinizin aynısını bəndə düşünürəm. Yəni, əvvət. Bir kərə Alfa bənin ortak olması qələkir, ki, Qazakhistan'daki bir qardəşimiz, sizin yazdığını bizdə anlayabiləlim. Bu çox önəmli bir şartdır. Alfa bənin kəsinliklə ortak olması lazımdır. Yakın olması yetməz. Təməmən ortak olması qələkir. Dil konusunda da, zətən, büyük farkı yoxdur. Büyük fark varmış gibi dünyanın siyasi görüşləri, öylə bizə göstərirlər. Sanki arada büyük fark varmış gibi göstərirlər. Halbuki incələdiyiniz zaman, büyük farkı yoxdur. Məsələ, bən diyəlim ki, İngilizcə və ya Fransızcə və ya Almanca və ya İspanyolca. Öyrənə bilməm için bir, iki sənə çalışmam lazım, əzbərləməm lazım. Qaxız. Amma bən Qazakhcaya öyrənə bilməm için, bana bir hafta yetiyor. Bənim gədədiyim harfin yerinə zərh və ərsəm, oluyor Qazakhcaya. Bir hafta yetiyor bana. Niyə? Çünki farklı deyil. Sədəcə təlafuz farkı var. Çıqarlan səslərdə fark var. Yoxsa bir kələ qramərimiz aynı, bu çox önəmli. Yəni, məsələ, bən gəldim, o da diyor, bən gəldim. Amma birisi bən gəldim, ötəksi gəldim, bən, diyorsa, o kelimələr yer dəyişirirsə, o zaman qramər farklı deməkdir. Bizim qramərimiz ortaktır. Aynı dili konuşuruz. Onun için bu çox zor olmaz. Yəni, tahmin edildiqi qadar zor olmaz. Yətər ki, alfabə ortak olsun və bir birimizə gidip gələlim. Bən aynı şeyi ısrarla söylüyorum. Bir birimizə gidip gələlim. İnsanlar kəndiliyindən çözəcəklərdir və ortak dil kəndiliyindən çıxacaktır. Öl olduğu zaman dilimize sonradan girilmiş bazı kelimələr də kəndiliyindən dışarı atılacaktır. Çünki, sovyetlər birliyi dönemində bazı Türk cumhuriyyətlərində Rusça kelimələr girmişdir, dilə. Bizdə Batı bloquna daha yaqın olduğumuz için bizə də İngilizcə və Fransızca kelimələr girmişdir, dilimizə. Daha öncədən də İslam dünyasının ətkisi ilə Arapça və Fransızca kelimələr girmişdir. Fakat biz bir birimizlə bir araya gelirsək, bən bakacağım ki, bənin konuştuğum kelimə İngilizcəymiş Türkçəzini duyunca xatırlayacağım. Ötəkisi də dəndən uçak və ya tayyara keliməsini duyunca Samaliyotun kəndi dili olmadığını anlayacaq. Bunun tək çaresi bizim gidip gəlməmizin qolaylar sılmazdır. Bən öylə düşünürək. Urfa da pardon kelməsində nə deyirsiz? Biz balışla deyərik. Biz də aff edersiniz deriz. Aff edersiniz. Yəni, balışla aff sözü də ərap mənşəlidir, hər halda pardon deməyələr. Çox marağlıdır. Mən o sualı verəcəyidiməsində ona cevab verirdir ki, Bakın ki, qazaqistan, Özbəkistan, Türkmenistan, Qırızistan, Azarbaycan, Uzakıpras Türk Cumriyyeti və Türkiye. Bütün bu dövlətlərin çərisində Türkiye'nin və Yakutsistan, Tatlı, İstanbul. Yəni, mən müxtəqil olanları deyirəm. Yəni, onlar da müxtəqil deyir mi? Yəni, fədərəs, yəvurəsi. Təbii. Bilirsiniz, 1920-ci ildə Azarbaycan Rusya tərəfindən işxal ediləndə biz o zaman müxtəqil cumhuriyyət edik. O zaman Dağistan cumhuriyyət deyildi. Çeşenlər cumhuriyyət deyildi. Başqırtlar cumhuriyyət deyildi. Yeri gəlmişən Başqırtistanın eski cumhurbaşqanı da çox tanınmış zəkivəldi deyildi. Türkiye deyildi, yaşadı. Və çox böyük əsələrə imza attı. O zaman Başqırtistan da Azarbaycan ki, müxtəqil olsaydı onların da taliyyində bugün müxtəqil cumhuriyyət deyildi. Ama bugün çox ciddi orada similiasyon procesi getdi. Məsələn, çuvaşların çərisində çox ciddi asimiliasyon tuva da, siz dediniz Yakutya'da, Sakadıda, Rusya'nın dört dən biri boyda yerdi. Çox böyük əraz, Türkiye'dən niçə qət böyük ərazısı var. Ama Azarbaycan müxtəqil oldu. Buna görə biz Azarbaycanın ilk cumhurbaşqanı deyirlər Türkiye'də. Milliliyidərimiz, Məhəmədəmrə suzada önlərimiz olmalı. Bütün cumhuriyyət qurucularımıza qarşında baş ayrıq. Nizə ki, ölməz Mustafa Kemal, Atatürk, suzadaqda deyirdik ki, bən səndən üç yıl öncə dünyaya gəldim. Amma sən mənləm beş yıl öncə cumhuriyyət quurdum. Atatürkün dolma baxsadakı Azarbaycan cumhuriyyəti. Rasul Zadənin əsərinin arxasında yazdığı bəntin onu, Məhəm, Kürbəm, Məhət, Hüseyunov demişdim. Mən demək istədiyim budur ki, bu cumhuriyyətlər ki var. Yeddi, Mazharistan da qoşullu. Bu cumhuriyyətləri də dövlət sistemidə, quruluş sistemidə, Türkiye'dən çox geri dədir. Buna etraf etməyət. Türkiye bir cumhuriyyətdir. Yəni, Türkiye də nə olursa olsun, o cumhuriyyət dəyələri yaşayır. Ve o cumhuriyyət dəyələri nəsildən nəsilə keçir. Və bin yıldır başarısı tarafından işqal edilməmiş. Bə, bu çox iləmdir. Bu çox iləmdir. Və kendi kendisini yönətir. Yəni, biz 44 günlük savaşa qədər, son illərdə məhlubiyyət yaşamış bir xalq oldu. Azarbaycanda təsiflər olsun ki, amma Türkiye'nin tarixinde son minildə, ya əsasən qələbələr var, zəfərlər var. İndi burada Türk dili və əlifbəsindən sövbət ediyəndə, daha çox ortax ünsiyyət dilindən danışıq. Türkiye Türkçəsinin ortax ünsiyyət dil olmasını da üzərində dayananların sayı çoxdur. Həvət. Həvət. Həvət. Həvət. Həvət. Həvət. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Həv. Onun için kimsə öz dilini deyişmək istəməz. Amma kəndi atasının, nənəsinin dilini kənsinə qatırlatırsan onu qabul edər. Saqqəcə. İşte onu qatırlatmaq lazım. Onu qatırlatırsan bu kimsək için bir kötülük deyildir. Hərkəs kəndi özünə dönmüş olacaktır və həbimiz bir-birimizlə çox daha raad anlaşacağız demək. Onun için bən Anadolu'da yayğın olarak konuşulan Türkçənin əgəmən olması tərəftəliyim. Yeni gəlmişə. Tabi bunu bən ilə verdiyim, bən bu konunun uzmanı deyilim, bu bir komisiyon oluşturulur. Bu konunun uzmanı ilim adamları tarafından onlar daha doğrusunu qarar vələ bilirədik. Həbini gəlməmdən gəlcəni söylərim. Təbii ki, yəni bütün aydınların bundan bağlı düşüncələrə bizim üçün çox önəmdir. Nesə gündü başlası? Bir əftədən fazla bu. Bir əftədən artıq oldu. Mən Anad Qabri ziyaret ediyəndə, məhətlə o Mustafa Kemal Atatürkün, Qazi Mustafa Kemal Atatürkün o ifadəsini çox səvərəm. əgəmənlik, qaysız, şarsız, millətindir. Həkimiyyət, əgəmənlik. Bu, bir əftədə Azarbaycanda o əgəmənliyin durumunu necə dəələndiririz? Azarbaycanda ki, bu həm də bilnən bağlıdır. Yəni, çevrəndizdə Rusça da anlaşanlar da gördürüz. Faklı davranışlar da gördürüz. Siz bir belə deyik, həm də bir axaqqalsız, yəni bir Türk axaqqalı kimi, Türk dünyasının axaqqalı kimi, bu gördüklərinizi təkçə bir yabancı ölkədə deyil, özlətənizi dolduğu kimi dəvələndirəmənizi istəyərim? Şöyle, biz zətən fikir, ədəbiyyat grubuyuz. Yəni, benimlə birlikdə gələn arkadaşlarım, boş insanlar değildir, hər kəsin belə bir kimi vardır. Onun için biz gəlip Faküdə 5 yıldızlı otelə qalıb, fəvarələr meydanda gidip ondan sonra təkrə Türkiyə dənə bilərdik. Amma biz dedik ki, Hazarbaycanda kəntdəki insan nasıl yaşıq? Nə yer, nə yiçək? Hazarbaycanda bir şehirdən ötək şehirə giderkən yollar nasıldır. O çevresindəki aracılərdə nə ekirlər, nə yetişdirirlər, hangi səbzə vardır? Eti nasıl kəsirlər? İnsanların evləri nasıldır? Evlərin həyatları nasıldır? Biz onları görə bilmək için, yəni sədəcə Faküdə gəlip dönmədik. Biz Quba'dan başladı, dələ gəzdik, gəncəyə qadar gittik, həbsinə təktəki uğradıq, içerisində dolaşdıq, kaldıq. İsmail de olmuşuz? İsmail de olduk, yani gittiğimiz yerdə də içerisində geçmiyoruz. Orada qalıyoruz, loqantiyaya gidip yemək yiyoruz, piknik yapıyoruz, insanlarla konuşuyoruz, tartışıyoruz, insanlarla amacımız insanları tanımaq. O kültürü görmək. Biz, benim kişisəl qanaatim və arkadaşlarımın qanaati. Təbii, ufak təfək, eksikliklər və aqsaqlıqlar dünyanın hər yerində olar, Türk hədə de olar. Amma bizim gənəl qanaat temiz çox olumludur. Biz insanlarını kəndi öz kanına uygun, temiz, kibar və dürüst olaraq gördük. Bizim qanaat məsələt. Biz öylə gördük. İnsanlar, əfəndi birbirlərinə hürmət eylirlər, trenə və ya işte otobüsə bindiğin zaman cavanı olan qalkıb, sana yer göstərir. Bəl bəl. Bu, ənəmlidir. Yəni, bunu məsələ, İngiltərədə, böylə sənin yüzünə baxar, ayağına, ayağın üzərini atar, sana yer verməz. Burada amma Türk olduğunu bəlli ediyor, ayağa qalkıyor, diyor ki, buyrun, sən otur. Biz bunları gördük, qanaatimiz çox olumludur, çox bəyəndik, yəni. Çox güzəl, siz daha bundan artıq yormayaq, artıq 8 gündü başıdasız, bərin bildiğim qədər. Amma çox gəzmisiz, və ümid edirəm ki, bundan sonra qalan günlərdə daha olumlu və verimli olacaq. İnşallah, inşallah. Çox təşəkürəyələm. Dəyəli iznəyicilər, söhbətimizi sona çatdırıq, hürmətli hocamızla, hürmətli hocamız Şanlı Urfa'dan qoy adını belə deyək. Yəni, olduğu kimi, Urfa, hürmətli hocamız da dedi ki, gəlmiş, keçmiş bütün cahangirlər üçün önəmli bir şəhər olub, ona görə, Urfa'nın bu gün mədəniyyətində da o hissi olunur. Bir də Urfa'ya peğəmbərlər şəhəri deyirlər, bəlkələ, onu da sizdən işləyir, niye peğəmbərlər şəhəri deyirlər? Sonunda onda, deyəsiz, buradan da bir Urfa'ya salam göndərələk, lütfen. Yəni, şimdi daha öncədən bahsətdiyim gibi, yani Urfa, insanların yaşamasına uyğun bir ortam olduğu için insanlar orada yaşamışlar. E, peğəmbərlər də insan olan elə gelir, yəni, daha yabana gitməz, onun için Urfa da çox peğəmbərin yaşadığı rivayət edilir. İşte Hazret-i İbrahim peğəmbərdən Hazret-i Eyyub peğəmbərə qadər, yəni 11 tane peğəmbər ismi sayırlar, onların Urfa'da yaşadığı rivayət edilir və onların qalıntıları olduğu iddia edilən bazı yerlərdə vardır, Urfa'da. Onun için bütün İslam dünyasında Urfa'ya peğəmbərlər şəhəri dələr və sırf peğəmbərlər şəhəri olduğu için Urfa 100 binlərcə turist alır, oraya ibadə etməyə gəlirlər. Yəni, peğəmbərin yaşadığı yerləri görmək kiçin gələn insanların var. İbadə etməkənləri də ayrıq da təkmətçüt deyil, başqa dinlərin də orada ibadə etməkənlər olmalıdır. Vardır, vardır, evet. Təkrə söyləyərim, bəni qonuq etdiyiniz için bəndə çox keçiklə ediriz, sağ olun. Mən neyi sonda bizdə onu soruşmaq istəyərim? Urfa'da şairlər də çox olabır. Çox olur. Nəyə görə, belə bir ifada var ki, Allahə bir peyqəmbərlər yaxın olub, bir də şairlər. Bugün sizdə bir şairlər qafiləsi ilə belə deyək, bakıya gəlmisiniz. Bə buradan Urfa'ya qayıda cəxsız sabah birisi gün. Bizdən də bakıdan ümid edirəm və inanıram ki, xoş qatrələr aparacaqsız. Problemlər, sorunlar, hər yer də var. Siz də ona şarətdir. Bizdə bir təkçə Türk toplumları deyir, insanlıq olaraq, o sorunları arxada bırakacaq. Hər də insan var orada, sorun olmalıdır. Hər də sorunların da bir həddi var. Bizim də ölkəmizdə Azərbaycanda o sorunları geridə bırakmaya çalışırıq. Əsas oldu ki, bayaq qeydikdir, insanları dürüst gördür. Dürüst insanlardan irəliyə yetmək, hər zaman mümkündür. Çox təşəkür edirəm. Dəli izləclərimiz, proqramımızın qonadığı, qardaş, Türkiye'dən, Şanlı Urfa'dan, Bakıya gələn hörmətli ziyalımız, Harra Universitetinin uzun illər, demələ, müəllim olmuş, en zamanda orada, genel sekretarlığı, yeni universitetin faktik olaraq müəllimlərinin təminatına rəhbəl yetmiş. Və bugün Urfa'da yerləşən çir və ədəbiyyat dələninin başkanı çox dələli hocamız İhsan Şenuçak idi. İhsan hocamıza təşəkür edirik. Buradan bir daha Urfa'ya sağımlarımızı çatdırıq. Sa olun, sağ oləqəl.