 Hərə bir şey üçün də arıqır, hərə bir şeyin xifətini çəkir, biri kəsmişin dondurmalarındakı dadı, biri kəsmişin çöreklərindəki ətriyaqdarmakdadı, biri kəsmişdəki arvadların zirəkliyindən, biri kəsmişdəki kişilərin şuzarlığından zəhminlə nötrdə arıqmaktadı. 37-ci ilin rəpriyesiyaları üçün burnunu uzu cövnəyənlər ahna çəvcəkməl əyâmidi deyib, səviyyət dövrünün sənzurasını arzulayanlar da var. Gərəz hərə bir şey üçün də arıqır. Shota Yətaşvili də kəsmişdəki ruhi xəstələr üçün də arıqmaktadı deyir, onlar daha marağlı, daha kreativ, daha urbanistik idilər. Başlayıq uşaqlıq, genitməlik dövrün də gördüyü ruhi xəstələrdən danışmaqa, biri xüsusən yadında qalıp, bu adam qoltuğunu radyoqrub cədirmiş stadyona, fudbo oynuna baxmaqa. O zamanlar oyunlar həm də radyo ilə canlı yaymanırdı. Bunu indi təsəvvür etmək nə qədər sətin olsa da belə bir şey olub aparıcı baştan oyaqa oyunu danışırdı. Məsələn, deyirdi ki, maşa allah əhmə doq topu götürük meydana sağ çüncə ilə iləlləmək dədir. Zərbə top qapının yanından yaqut da üstündən çeşdi. Sən də bu eşittiklərini təsəvvür etməliydin. Bəli, bunu indi təsəvür etmək çox sətindir. Indi oyunları həz ala-ala seyrətmək üçün hərcür şərait var. Topu, oyunsunu, hakimı hər tərətdən seçib adamlara göstərirlər. Hâkimlərin də səhvi oday qarşar olur. Yadımdadır, rəngli televizor almışdı. Bir qohmum, rəngli televizorda futbola baxandan sonra dedi. Biz bu vaxta qədər futbola baxmamışıq. Düz deyirdi. Hərçən, həmin o rəngli radu qəmarqalı televizorda təhniki imkanlar baxımından indinin inşaq etmiş televizorlarıyla hətçürmək aise etmək olmaz. Aqara televizorda isə oyuncuların çölgəsi də ekrana düşürdü. Oyunsuların sayı cələp satırdı, qıqdördə. Üstəlik, küləş bir bağlazı əsən kimi ekran qarşırdı. Cərəş bir adam qalkaydı, damın üstünə. Daima antenanı ora, bura, hərlədə idi. Qələz Şota'nın haqqında danışdıq adam qoltauna vururmuş radyonu, cələrimi, stadyona. Qulağını radyo edirəyi bir ayıma qulaq asıb şəhlə oyunu müqaisə edirmiş ki, görsün şəhsi adamları aldadır, ya yox. Adamda azara bax. Şəhsi bir bağlazı yalnızlığa yol verəndə, götürüb radyoya məktub yazırmış. Niyə adamları aldadırsınız? Filanda əgidə top qapının yanından iki metri aralı keçib. Sizin şəhsi isə dedik ki, top qapıdan bir metri aralı keçib. Sonra Şota günlərin bir günü nəsə xəstələnir. Onu xəstəxana yaparırlar və həmin bu ruhi xəstəylə bir palata da yatmalı olur. Təsəvür edin, bu suhbət içki masasının arxasında gedir. O danışır və mən də qulaq asasa, paralel olaraq uşaqlığı da gördüyüm, dələri xatırlayra. Xatırladıca bu qərağıra gəlirəm ki, doğrudan da o dövrün ruhi xəstələri daha kriyatif, daha maraqlı və urbanistik idilər. Nəy nələmətidir bu? Nostaljiya, kesmişüsün darıxmaq yoxsa həqi qətəndi belə idi. Bu, onun göstərisidir ki, zəmiyyət nə qədər gəri gedib? Zəhalət tüqyan etməkdədir. O vaxtın ruhi xəstələri nəsə icat etməyə çalışırdılar. Məəşət avadanlılarını söküb, nəsə özlərindən təzədən bir şey quraşdırmaq istəyirdilər. Biri vardı, həyətindən nə qədər dəmür dümür yıxmışdı. Təyyara düzətmək istəyirdi, deyirdi düzətməyə düzələdəcəm. Amma uçacaq, uçmayacaq onu bilmirəm. Bir ruhi xəstədə yadımdadı. Parqda, leynin heikəlinin qarısında bir yekə agaz vardı. Gövdəsində oyuq yaranmışdı. Bu da həmişə deyirdi. Leynin agazı o qədər baxıb ki, agaz deşilib. Cəmiyyətin nə qədər gəlik ettiğini göstərən, daha bir göstərici var. O vaxtlar dəli olmuş adamlar haqqında daha çox bu sözləri deyirdilər. Okumadan başı xarabolu. Bir nəfər tanıyırdım. Öz öz nə danışan anışa, küsədə gəzirdi. Hamı deyirdi ki, okumadan başı xarabolu. Biz de uşaq edik, bilmirdik doğrudan da okumadan başı xarabolu. Yoxsa, cəmaat, kitaba qarşı qoruxu yaratmaq üçün belə şahiyələr yayır. Yəni, sən de okusaqan, onun günlə düşəcəksin. Bir uzan qohumun vardı. Həstələnmişdi. Hamı deyirdi ki, uzanıq, kitabı okumadan bədəni quruyum. Bir adamı da xatırla yaram, onun haqqında çörpü salınlarda yazmışam. Dileşmişdi ki, sportlota da 5 reqəmin tutacaq. Anasıyla balaca bir evdə yaşayırdı. Soq az adamla ünsiyyətə girirdi. Öz nə qapanmışdı. Ata tərəfdən yaxın qohumumuz idi. Nə qədər əziyyət səkdi? Aqırda doğrudan da 5 reqəmin tutdu. Öz nə südrəncində bir maşın aldı. Amma artıq başı pozulmuşdu. Dəli oldu. Nəsə dəfə maşınla itdi. Hər dəfə axtarışa verib resubublikanın bir tərəfindən tapıb evlərini qətirirdilər. Sonra da həyirdən bayrat çıxmadı. Maşının da təkərlərini cəcə ilatıbə partdalar. Bələ bir fazevi həyat yaşadı adam. Bir başqa ruhi xəstəndə xatırlayram. Hət kimlə iş olmazdı. Toyda Yasta Peydoğlu bir qabb söləyini yiyip çıxıb qədirdi. On haqqında da deyirdilər ki, zəvanlıda çox cüzülü riyazı yatsı olub. İki zür dəlliş var. Cəhaldə xilmətədən dəliliş, tərəkiyə xilmətədən dəliliş. Cəlin indi də bu günümüzün dəlilərini xatırlayan. Onlar nə edirlər? Cins xarırlar. Qeybdən səsləreş edirlər. Onlara verci verildiğini iddia edirlər. Üstəlik bu dəlilər, hər gün efirdədirlər. Tanınırlar. O vaxtın dəlilərə haqqında deyirdilər. Okumadan başı hara bulub. İndilin dəlilərə haqqında deyirlər. Adama verci verilib. Ötənlərdə bir müsahibə oxudum. Müsahibədə adam ciddi ciddi demişdir ki, cinlərimi küsələ gəzdirmirəm. Bir qadr isə heç yadımdan çıxmaz. Bir nəfəri uzatmıştılar yerə. Bir cin çıxardan isə onun başının üstündə dəyanıb, yuya adamın qarnındakı cinlə danışırdı. Daha doğrusu cinlə danlayırdı. Sən nədir sən orada? Sıx ordan. Sıx, sıx, cətməkçəyə. Cin çıxardan cinləc çox ərkənə danlayırdı. Lap, o olmasın. Bu olsun filmindən məşədi ibadla sərverin deyişməsi yədə düştü. Sən ordan eynirsən. Mpsi de odur ki, millətin ataları, anaları, xalaları, bibiləri, bığılı səqqalı çişilər bu dəlilərin qaplarında növbəya düzülüblər. Falabaxtırırlar, cin çıxartdırırlar, ətək ətək pullar xəzləyirlər. Ölkədə normal bir elmi jurnal olmayanda, efiri falçılarla, müğənlilərlə, idimansılarla dolduranda belə dolmalıydı. Kəsək, məsələlin başqa tərəfinə. Hakvir deyəvin uza dağı başında atlı bir hekayəsi var. Hekayədə bir şəhərdən bəhs olunur. Bu şəhərin əhalisi bəkarçılığından əziyyət səkir. Ona görə də darıxmadan yaha qurtarmak üçün, işləri, peşələri dəli oynatmadır. Dəli tapmayanda gidip başqa yerdən dəli gətirirlər. Bu dağılınmayanda, kimisi dəli edirlər. Kəsəkdən də bizim adamların dəlilərə qarşı çox qəddar münasibəti var. Bir de görürsən, bazarda küsədə bir topa bığılı səqqalı, bazburutlu çişi yalışıb dəli oynadırlar. İndi adamdır, əsəbləri dözməyi, başıpozulu, ya anandan belə doğulu. Bu, o demək deyil ki, onu araya alıb dolamaq lazımdır. Ayıb deyilmi? Nad vermək olar buna? Onsuz da cəmiyyətimizdə elə bir vəziyyət yaranıb ki, bir bağlıcı həssas, bir az abırlı adam dəli olmalıdır. Olmayıbsa, ya dəli edənlər təbəqəsində mənsubdur, ya da qabırqaları standardlardan bir az qalındı. Bir dəfə 8-ci kilometir bazarında gördüm. Bir ruhi xəstəni, bir topa çişi araya alıb oynadırdı. Biri bir manat veriyib onu söydürürdü. Biri iki manat veriyib bunu söydürürdü. Bağırsağın yekəkə kişilərdir. Atadırlar, ailə bahçısıdırlar, əmidirlər, dayıdırlar, oturanda dünya siyasətindən, masonlardan, mərifətdən, qanacağdan danışırlar. Amma xəstə bir adamı ortaya salıb, vəhşisəsini ələnməkdə dirlər. Nədir bunadı? Dəli 7 adamı salıblar çöllərə hələ bir utanmadan da oynadıb güya özlüklərin də ələnzəli vaxt kezirirlər. Halbuki xəbərləri yoxdur. Başqa dəlilər. Efirdəki qalustuklu, kastiyumlu dəlilər, bunların özlərini buvaya digər formada dolmaqda və oynatmaqdadırlar. Bəli məqamda klasik sual çıxır ortaya. Kimdir dəli?