 Deel twintig van taverelen uit Itali door Charles Dickens. Deze LibriVox-opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Koenders. Rome, deel vijf. Op een andere tijd werden de reliken in de Sint-Peterskerk tussen zes en zeven uur des avonds tentoongesteld. En dit was treffend, daar de hoofdkerk, duister en somber, en er veelvolk in was. De plaats, na welke de reliken, één voor één gebracht werden door drie priesters, was een hoogbalcom, daarbij het hoofdaltaar. Dit was het enigste gedeelte in de kerk dat verlicht was. Daar branden altijd honderd en twaalf lampen bij het altaar. En behalve dat twee grote wascaarsen bij het zwarte beeld van Sint-Pieter. Maar dit betekent niets in zulke groot gebouw. De somberheid en over het algemeen het wendend van de aangezichten naar het balcom en het nedervallen, daar waren gelovigen op de stenen, wanneer schitterende voorwerpen, evenals schilderijen of spiegels opgebracht en tentoongesteld worden, deed een goede uitwerking. In weerwill, van de zeer ongereimde wijze waarop zij ter algemene stichting werden opgeheven en de grote hoogte van waar zij vertonen werden, die men eerder bereken zou achten om de zalving te verminderen welke uit een volle overtuiging van hun echtheid moet ontsprengen. Des donderdags gingen wij de pauze zien die het sacrament uit de Siksteense Kapell overbracht om het in de Kapelle Paolina ene andere Kapell in het Vaticaan te plaatsen. Ene plechtigheid diet een zinnebeeld verstrekt van de begraving van de zaligmaker voor zijn opstanding. Wij wachten gedurende een uur in de grote gallerij met een grote menigde volks. Waarvan drie vierden Engelsen waren, terwijl zij weder het miseraire in de Siksteense Kapell zongen. De beide Kapellen kwamen op de gallerij uit en de algemene aandacht bepaalde zich op het nu en dan openen en sluiten derdeur van de ene naar welke de pauze zich ten laatste begeven zou. Geen deze ontsluitingen vertoonde iets verbazenders dan een man op ene ladder, die ene grote hoeveelheid kaarsen aanstak. Maar bij elk nieuwe open sluiting was er een verschrikkelijk oploop naar de ladder en naar die man welke naar het mij voorkomt iets weg had van een charge de Engelse zware ruiterij te waterloon. De man viel echter niet naar beneden en ook niet de ladder die aanleiding gaf tot de vreemd zortigste potsen van de wereld onder de menigte, de midden van welke zij door de man heen gedrongen werd. Toen al de kaarsen opgestoken waren en eindelijk op ene zeer wanordelijke wijze tegen de muur van de gallerij werd opgehangen, even voordat de opening der andere kapell en het begin van een nieuw gezang de nadering van zijn heiligheid verkondigde. Bij deze crisis schaarden de soldaten der garde die de menigte in alle soorten van vormen gedoeerd hadden, zich langs de gallerij en de processie naderde tussen de twee door hen gevormde rijen. Daar waren enige koorzangers en ene grote menigte priesters die twee aan twee wandelden en die tenminste de priesters die er goed uit zagen, hunne brandende kaarsen zo daar nog droegen dat het ligt, ene goede uitwerking op hunnig laatst trekken deed, want de kamer was donker. Zij, die er niet goed uit zagen of geen lange baarden hadden, droegen hunne kaarsen zoals het uitkwam en gaven zich over aan geestelijke bespiegelingen. Ondertussen was het gezang zeer in tonig en aakelig. De processie trok langzaam voort naar de Kapelle en het gegronds ter stemmen duurde nog voort en kwam nader, totdat de paus zelferscheen, gaande onder een witzatijne verheemelte en met beide handen het overdekte sacrament draagende. Cardinalen en kanunneken in menigte om hem geschaard maakten in een schitterende vertoning. De soldaten der Garde knielden toen hij voorbij ging, al de toeschouwers bogen en zo ging hij in de Kapelle. Het witzatijne verheemelte werd aan de deur van hem afgenomen en in plaats daarvan ene witzatijne parasol over zijn arm, oud hoofd gedragen. Nog enige weinige paaren vormde de Achterhoede en gingen ook in de Kapelle. Toen werd de deur der Kapelle gesloten en alles was gedaan en iedereen snelde halts over kop weg, als schold het leven of dood, om iets anders te zien en te zeggen dat het de moeite niet waard was. Ik geloof dat het meest door het volk geliefde tafereel en waarbij ook de grootste menigde mensen tegenwoordig waren, behalve dat van paarsondag en maandag voor alle klassen van het volk toegankelijk was toen de pauze de voeten wies van dertien mannen, die de twaalf apostelen en Judas Iscariot moesten voorstellen. De plaats waar deze godfruchtige dienst verricht wordt is ene der Kapellen van de Sint-Peterskerk, die voor deze gelegenheid was opgesiert. Alle dertien zaten op ene rij, op ene zeer hoge bank en zagen er uit, als waren zij in het geheel niet op hun gemak. Daar de ogen van de hemel weet hoeveel Engelsen, Franse, Amerikanen, Zwitsers, Duitsers, Russen, Zweden, Noormanen en andere vreemdelingen gedurende al die tijd onafgewend naar hun gezichten staarden. Zij zijn in het wit gekleed en tot hoofddeksel hebben zij ene stijve witte muts, evenals ene grote Engelse bier kan zonder handvat. Elk heeft een ruiker, zo groot als een kleine bloemkol in de hand en twee ervan drogen bij deze gelegenheid brillen, die toen ik mij de karakters herinderde welke zij moesten vervullen naar het mij voorkwam, een grappig toevoegsel bij de kleding waren. Men had het karakter nauwkeurig in aanmerking genomen. Sint Johannes werd voorgesteld door een jong mens van een innemend voorkomen. Sint Peters door een ernstig oud man, met een krullende bruine baard. En Judas is kariot, door Zulk een verschrikkelijke huigelaar. Ik kon even wel niet bespeuren of de uitdrukking op zijn gelaat wezenlijk of kunstmatig was, dat indien hij de rol van de persoon geheel vervullende waren weggelopen en zich had opgehangen, alles vold maakt zou zijn geweest. Daardebij de grote loorges voor de dames bestemd bij dit schouwspel ei vol waren. En er volstrekt geen kans was ze naar bij te komen, snelden wij met ene grote menigte mede om bij tijd aan de tafel te komen, waar de paus in persoon deze dertien bediend. Na ene vreselijke voorstelling aan de trapp van het vaticaam en verschillende persoonlijke botsingen met de Zwitsersegarde, stormde de kansen menigte in de kamer. Het was ene lange galerij met witte en rode draperien, behangen met ene andere grote loorgen voor dames, die verplicht zijn zich voor deze plechtigheden in het zwarte kleden en zwarte sluyers te dragen en in de koninklijke loorgen voor de koning van Naples en zijn gezelschap. De tafel, gedekt als voor een balsoepé, en die versie het was met goudend beeldjes van de wezenlijke apostelen, stond op ene verhevenheid aan ene zijde van de galerij. De nagebroodste messen en vorkende apostelen waren aan de zijde van de tafel gedecht, die het dichtst bij de muur was, zodat men zonder verhindering kon beschouwen. Het midden der kamer was vol vreemde heren, die op verbazende wijze op één gehoopt waren. De hitte was zeer drukkend en het gedrang somtijds versrikkelijk. Het was op het hoogst toen het volk van de voetwassing kwam binnenstormen, en toen was er zulke geschreeuw en getier dat er gedeelte der piamonteese draagonders de Zwitserse Garde kwam verlossen en helpen om het oproer te doen bedaren. De dames waren bijzonder woest in haar worsteling om plaatsen. Ene dame van mijn kennis werd in de dames loge door enige spierde maatronen om de middel gepakt en uit haar plaats getrokken, en ene andere dame op de achterste bank in dezelfde loge maakte zich plaats door de dames die voor haar zaten met ene grote spelt te prikken. Beheren die om mij stonden waren bijzonder nieuwsgierig om te zien wat op de tafel stond. En een Engelsman scheen met de gehele zielskracht van zijn aard het besluit genomen te hebben om te ontdekken of er enige mosterd was, bij Jupiter. Daar is Azein, hoorde ik hem tot zijn vriend zeggen nadat hij een onnoemelijke tijd op de tenen had gestaan en van alle kanten gedrukt en gestoten was geworden. En er is olie, ik zag ze duidelijk in flesjes. Kan enige heer die daarvoor aan staat ook mosterd op de tafel zien. Meneer, gezult me verplichten, ziet jij ook een mosterpot. De apostelen en Judas die zich lang hadden doen wachten, verschenen nu op de verhevenheid en werden voor de tafel op ene rij geschaard met Peter Sorop. En het gezelschap kon ze vrij lange tijd aanstaren, terwijl twaalf ervan eens duchtig aan hun ruikers roken. En Judas die zijne lippen zeer duidelijk bewoog. Een inwendige bed scheen te doen. Vervolgens versching de paus in een scharlaken kleed en op zijn hoofd een witzatijne kapje draagende, ten midden van een stoed cardinalen en andere dignitarissen, grootwaardigheidsbekleders. En nam een klein gouden lampet waaruit hij een weinig water over één van Peters handen stortte. Terwijl iemand van het gevolg ene gouden kom, een tweede, een fijne handdoek, een derde, Peters ruiker hield, welk hem gedurende de plechtigheid afgenomen werd. Dit volbracht zijn heiligheid met aanmerkelijke vlugheid, aan iedere man in de rij. Ik bemerkte dat Judas bijzonder verlegen was met deze inschikkelijkheid en toen begonnen al de dertien te dineren. Het gebed werd door de paus voorgedragen. Peters was voorzitter. Er was witte en rode wijn. En hetmaal zag er vrij wel uit. De gerechten werden in porties opgedragen voor iedere apostel ene en deze werden door de cardinalen op hun knieën aan de paus aangeboden. Die ze dan aan de dertien overrijkte. De kwaadaardige wijzer waarop Judas naar zijn spijzend keek en pruilde terwijl hij zijn hoofd naar ene zijde hield als of hij geen eetlust had, dacht iedere beschrijving. Peters was een goed oudman en ging zoals men gewoondelijk zegt, zitten om van alles te eten wat men hem gaf. Hij kreeg het beste, daar rijdt de eerste in de rij zat en geen woord met iemand te spreken. De gerechten schelen voornamelijk uit vis en groente te bestaan. De paus schonk de dertien ook wijn en gedurende de gehele meldheid was iemand iets overluid voor uit een groot boek. Ik gist de Bijbel dat niemand kon horen en waaraan niemand enige aandacht verleemde. De cardinale en anderen uit het gevolg glimlachtend van tijd tot tijd tegen alkander. Als waren de zaak een grote grap. En wanneer zij zo dachten bestaat er weinig twijfel of zij hebben de spijker op de kop geslagen. Wat zij naar heiligheid had te verrichten deed hij zoals een gevoelvol man een en lastige plechtigheid vervuld en scheen zeer blijde toen alles gedaan was. Het pelgimsavondmaal waar heren en dames als een bewijs van nederigheid de pelgims bedienden en hun voeten afdroogden nadat ze eerst door anderen waren gewassen was zeer aandlokkelijk maar onder de vele tonelen ene gevaarlijke vervulling van uiterlijke godsdienst oefeningen die op zichzelf slechts ledige vormen zijn trof mij geen half zo sterk als de Scala Santa of heilige trap die ik verschijne een malen zag maar tot haar grootst voor- of nadeel op goede vrijdag. Deze heilige trap bestaat uit 28 treden van welke men zegt dat zij behoort zouden hebben tot het huis van Pontius Pilates en dezelfde te zijn waarop onze zaligmaker trot toen hij uit de rechtsaal kwam pelgims bestegen die echter op hun knieën zij is stel en op haar top bevindt zich ene kapeel naar men zegt volre liken waarin de pelgims door ijzerend traalisch gluren en dan wedernaar beneden komen langs enen der beide zij trappen die niet heilig zijn en waarop men lopen mag op goede vrijdag waren er matig berekend honderd mensen die tegelijk deze trappen op hun knieën opschoffelden terwijl anderen die naar meneden waren gekomen en enige weinige die beide hadden gedaan en nu weder voor de tweede keer naar boven gingen beneden aan de ingang vertoefden waren oud heer in een soort van wachthuisje aanhoudend een blikke bos met ene spleet aan de bovenzijde schudden om hun te binnen te brengen dat hij het geld ontving de meerderheid bestond uit landvolk mannen en vrouwen er waren echter ook vier of vijf prijsters jezuïten en om en bij een half dozijn welgetleden vrouwen enige hele jongenschool tenminste twintig was ontrend ter halve wegen naar boven zij hadden er blijkbaar veel pret in zij waren allen zeer dicht naast de kanten gestopt maar de overigen van het gezelschap maakten voor de jongens zoveel mogelijk ruimbaan daar zij enige achterloosheid aan de dag legden in de behandeling hun erlaar zijn in mijn gehele leven heb ik niets gezien dat zo belachelijk en zo onbehagelijk tevens was als dit gezicht bespotterlijk door de ongerijmde tussentonelen die er onafscheidelijk mee verbonden zijn en onbehagelijk door het onzinigen en de betekenisloze ontwaardiging om te beginnen zijn er twee treden en dan een enig sinds breed vlak de meerstrengen klimmers legden deze vlakte evenals de trappen op hun knieën af en geen beschrijving is in staat de gezichten af te schilderen die zij trokken onder het voortschoffelen over de vlakke ruimte en dan had men moeten zien hoe zij aan de ingang hun erbeurt afwachten en invielen waar een plaatje naast de muur open was of hoe een man met een apparaplu opzettelijk meegenomen daar het vrij weder was zich op onwettelijke wijze van treden tot treden opees en enigstemmen gedame van omstreeks 55 jaren elk ogenblik omziende om zich te vergewissen of haren benen zich wel in behoorlijke lichting bevonden ook was er een bijstergek verschil in de spoed der verschillende mensen sommigen gingen voort als hadden zij een wedderschap aangegaan om het in de koorts mogelijke tijd te doen anderen hielden op om op elke treden een gebet te verrichten die man raakte elke treden met zijn voorhoofd aan en kusten ze deze krabben zijn hoofd de gehele weg over de jongens gingen kostelijk vooruit en waren er op en af alvorenste oude dame een half dozijn treden achter de rug had maar de meeste boetelingen kwaam er vlug en fris af als hebben de een wezenlijk goede daad verricht die tegen een goede portie zonden zou kunnen opwegen en de oude heer in het wachthuisje was dit verzeker ik u met zijn bos erbij nu zij in zulke ene luim waren als of zoiets van nature niet onvermijdelijk kluchten genoeg waren lager boven aan de treden een houten beeld op een kruis rustende op een grote ijzige schootel die zo zwak op de benen was en onvast stond dat als enig met geestdrift beziel persoon het beeld met meer dan gewone geestdrift kusten of een munstuk met meer dan gewone vlugheid in de schootelwielp want in dit opzicht dienden zij tot tweede hulpbos dan deed het oratelend een grote sprong en stoten de daarbij geplaatste lamp bijna uit het welk het volk lager af en een grote schrik op het lijfjoeg en hem die er oorzaak van was geweest in onuitspreeklijke verlegenheid bracht op haar zondag zowel als op de voorafgaande donderdag geef de pauzet volk de zegen van het balcon aan de voorgevelder in pieterskerk de pa zondag was een zo schitterende dag met zulke blauwe wolkeloze balsemachtige wonderlijke heldere hemel dat al het voor afgegane slechte weder in één ogenblik uit het geheugen werd gewist ik had de donderdags zegen vochtig zien neervallen op enige honderde regenschermen maar was er in de menigte van romes fontijnen hoe groot ze ook mogen zijn toen niet een enkelig linstering op die zondagochtend stroomden er diamanten uit de meidenlange weg van ellendige straten door welke wij reden gedwongen als wij waren tot een bepaalde weg door de pauzelijke dragonders die bij zulke gelegenheden de politie te Roman waarnemen waren zo volkleuren dat niets er in een flauw aanzien kon hebben het gemene volk kwam in zijn heerlijkste kleren voor de dag de rijken in hunne kostbare rijtuigen kardinale reden in hunne statie rijtuigen ratelend naar de kerk der armenwissers kale pracht maakte in de zon een wijtse vertoning met haren afgesleed in liefrijen en dofgewoorden drie kanten hoeden en elke koets te romen was geperst voor de piazza van de sint pieterskerk er waren minst genomen 150.000 personen en toch was er ruimte genoeg het is mij niet bekend hoeveel rijtuigen er waren maar er was voor deze ook ruimte en nog plaats over de grote trappen der kerk waren prop vol op dat gedeelte van het plein waren veel contadina landliden van albano die veel behagenschappen in het rood en de mengeling van schitterende kleuren in de menigte was schoon onder aan de trappen waren de troepen geschaard in de prachtige evenredigheden van het plein zagen zij er uit als een bed vol bloemen noors uitzien de romijnen levende geboren uit de nabijgedegen landstreek groepen bedenvaartgangers uit ver verwijderde streken van italië vreemdelingen van alle naziën die ongewone tafreden naajagen brachten in de heldere lucht een gegons voort als even zoveel insecten en hoog boven hen allen uit klaterend en bobbelend en in het licht de kleurend van de regenboog vertonende spoot het water der twee verrukkelijke fontijnen op en viel weer overvloedig neder een soort van schitterend vloerkleed was over de voorzijde van het balkon gehangen en de zijden van het grote venster waren behangen met karmo zijn kleuren gedraparieën ook was er aan het boven einde een zelgespannen om de grijzer te beschermen tegen de brandende zonnestralen toen het tegen de middag liep waren alle ogen naar het venster gekeerd ten behoorlijke tijden zag men de zetel naar voren komen en vlakke achter de reuzachtige waaier van pauwervieren de man die er op zat het balkon was zeer hoog stond toen overeind en strikte zijn magere armen uit terwijl al de mannelijke aan schouwers op het plein zich ontdekten en enigen geen sinds het merendeel neerknielden de kanonnen op de vallen van het kasteel sinds angelo verkonderden in het volgende ogenblik dat de zegen was gegeven de trom werd geroerd men stak de trompet wapens kletterden en de grote menigte die beneden stond welke zich plotseling in kleine hoopjes verdeelden en zich hier en daar in gedeelten verstrooide werd bewogen als gedeeltelijk gekleurd zand welk een schone middag was het toen wij wegreden de tiber was niet meer geel maar blauw er lag een gloed op de oude bruggen die ze weer fris en krachtvol maakte het pantheon met de state gevoorgevel vol rimpels en plooien als het gelaat in schrijzaarts vertoomde zomer ligt op zijn verwoestemuren elke vuilen en vervallen het in de eeuwige stad getuigen elke derbarsen oude paleizen tegen de morsegheid en ellende van de plebeese nabuur die het met de ellebog raakt zo zeker als de tijd de hand heeft gelegd op zijn praatries hoofd was verfrist en vernieuwd door een zonnestraal zelfs de gevangenis in de volgeprobte straat waar gevoel was van rijtuigen en mensen had iets van de dollepret van de dag die door haar spleten en scheurendrong en treurige gevangenen die hun aangezichten niet konden brengen buiten de staven de getralide vensters strekten hun handen uit en terwijl ze die tegen de roestige spijden klopten draaide zij ze naar de volle straat als waren het een vreugde vuur waarvan zij op die wijze genot konden hebben maar toen de nacht in viel zonder een volkje dat de volle maan had kunnen verduisteren welke gezicht leverde het toen niet op het grote plein nog eens gevuld en de gehele kerk van het kruis tot de grond verlicht te zien door ontelbare lantaarnes die de omtrek de architectuur voor ogen stelden en rondom de gehele zuilegang van het plein knip oogden en blonken en wat was het niet een gevoel van genoegen vreugd en verrukking toen de klok halfacht sloeg op hetzelfde oog omlijk een schitterend geheel van rood vuur prachtig te zien zweven van de top des koepels naar het uiterste einde van het kruis en hoe het op het oog omlijk dat het naar zijn plaats sprong het zijn werd de uitbarsting uit elk gedeelte de reuzachtige kerk van talloze lichten even groot en rood en flonkerend als het zelf was zodat elke korn is kapiteel en het kleinste stenen ornament in vuur werd voorgesteld en het zwarte stevige grondwerk van de verbazende koepel door schijnen schenkt te worden als een eierdop een spoor van buskruid en elektrische keten niets kan meer plotseling en snel ontstoken worden dan die tweede verlichting en toen wij waren heen gegaan en een afgelegen hoogte hadden beklommen en naar twee uren later naar keken toen stond ze erin de kalme avond nog te schitteren en te glinsteren als een nuweel er rond brak geen lijn van haren evenreden geden er was geen hoek die dof was niet het kleinste gedeelte van de glans dat verdoerend ging de volgende avond paas maandag werd een groot vuurwerk afgestoken op het kasteel sinds angelo wij huurden in de kamer in een tegenoverliggend huis en begraven ons bij tijds naar onze plaatsen door een het dichte menigte volks die het daarvoor gelegen in plein en al de toegangen die erop uitkwamen verstopt had en de brug welke naar het kasteel leidt zo overladen dat zij op dit punt scheen in de snel flietende tiber te zullen neerstorten op deze brug zijn standbeelden afschuwelijk gewerkt en tussen deze werden vaten geplaatst welke met brandend werk gevuld waren deze beschenen op zondelingenwijs het gelaat der menigde en op niet minder vreemde wijze de steenbeelden erboven het vuurwerk begon met een verschrikkelijk kanonsalvorm en toen was het gehele kasteel gedurende 20 minuten of een half uur ene onafgebroken vuurkolom en een dolhof van vonkenspuwende raderen van alle kleur grote en snelheid terwijl raketten naar de hemel opvlogen niet bij 1 of 2 of 20 maar bij honderden tegelijk de laatste uitbarsting de gierandola was juist al sprong het gehele stevige kasteel zonder smook of stof in de lucht een half uur na de hand had de ontelbare menigde zich weer verstrooid de maan zag kalmneder op haar gerimpeld beeld in de rivier en een half do zijn mannen en jongens met brandende eindjeskaars in de hand die zich hier en daar bewolgen en aan het zoeken waren of er ook in het gedrang iets van waarde mocht zijn op straat gevallen waarom de enigen die het toneel leven bijzetten naar al dat vuurwerk en schitteren reden wij om een contrast te hebben het oude vervallen roam rond om afscheid van het colliceum te nemen ik had het tevoren bij maanlicht gezien ik kom geen dag laten voorbij gaan zonder weer eens daar hing te gaan maar de onzagelijke eenzaamheid in die nacht gaat alle beschrijving te boven de spookachtige pilaren in het vorm de triomphebogen de oude keizers de verbazende massas pijnhopen welke eens hun palijzer waren de met grasbegroeide hopen die het graf aanduiden van verwoeste tempels de steen van de via sacra in oud Rome door de voetstappen geëvend zelfs deze waren in hun uitstekende droefgeestigheid verduisterd door de sombere geest van zijn bloedige feesten die daar overreint en grimmig stond en zich op het oude toneel ophield beroefd door plunderende pauzen en vechtende vorsten maar niet geheel verdelgt woestenhanden van onkruid en gras en struiken vringende en tegen de nacht weeklagende in elke pres en gebroken boog de schaduw van zijn eigen onzagwekkend beeld dat geheel onbeweeglijk was toen wij ons de volgende dag op onze tocht naar verloren's op het gras de campagne hadden neergelegd en de leveren ik een hoorde zingen zagen wij dat er een klein houten kruis was opgericht ter plaatse waar de armen terbedovaart gaande gravin vermoord werd wij stapelden enige losse stenen op alkander als een begin van een steenhoop ter haren nagedachtenis en twijfelden er aan of wij er wel ooit weer zouden rusten en naar Rome terugblikken einde van deel 20 deel 21 van taverenen uit italië door Charles Dickens deze LibriVox opname is vrij van auteursrechten opname door Marcel Kroeders een vluchtig diorama deel 1 wij gaan naar Naples en aan Ginsepoort die van San Giovanni laterano treden wij over de dorpel der eeuwige stad waar de twee laatste voorwerpen die de aandacht van een afreizend bezoek had trekken en de twee eerste voorwerpen welke de opmerksaamheid van een aankomende opwekken en het trotse kerk en een vervallende ruïne zijn juiste zinnenbeelden van Rome onze weg gaat door de campagne welke er plecht staatiger uitziet in een schitterende blauwe lucht als tans dan wanneer het niet zo helder is omdat dan de grote uitgebreidheid van het verval duidelijker voor het oog is en de zon die door de bogen van de gebroken waterleidingen schijnt andere gebroken bogen vertoont die er in droefgeestige afstand doorheen schijnen toen wij ze achter ons hadden en van albano terugzagen lacht de donkere golvende oppervlakte onder ons als een stilstaand meer of als een brede doffe letterstroom die rondom de wallen van Rome vloeiden en het van de gehele wereld scheiden hoe dikwijls zijn niet de lege junen in zegentocht glinsterend die perperen woesternij tans zo zwijgend en onbevolkt doorgetrokken hoe vaak had de sleep gevangenen niet met beneepen hard naar de stad in het verschiet gezien en opgemerkt hoe de bevolking eruit stromde om de terugkeer van de overwinnaar toe te juichen wat allersbandigheid zindelijkheid en moord hebben niet als dol rondgesweerd in de uitgestrekte palijzen die tans tot hopensteens en verstrooit marmer zijn geworden wat vuurglans en julen van volksrumeur en weeklachten van pest en hungersnood zijn niet komen aanholen over het woeste veld waar tans niets wordt gehoord dan de wind en waar de eenzame hagen dissen ongehinderd in de zon spelen de reekswijnkaren die naar Rome trokken en welke ieder bestuurd werden door een ruigharen geboren die onder een verdeck van schapenvel van vorm als die der heidens achter overleunde is ons nu voorbij en we trekken naar ene hogere landstreek waar bomen zijn de volgende dag brengt ons aan de pontijnse moerasen die eentonig vlak en eenzaam zijn begroeid met reishoud en hier en daar onder water liggen maar tussen welke ene schone weg is aangelegd over schaar doet door ene zeer lange laan hier en daar komen we een eenzaam wachthuis voorbij hier en daar ene verlaten en dicht gemetzelde hut enige herders drentelen aan de overs der rivier die langs de weg stroomt en soms komt een plat boom de boot door een man voortgetrokken langzaam naast varen ene enkele keer komt er een ruiter voorbij die een lang gewer dwars voor hem op de zadel heeft en door moedige honden wordt gevolgd maar anders is er niets dat zich verroert behalve de wind en de schaduwen tot we in het gezicht van terrassina komen hoe blauw en schitterend is daar de zee welke onder de ramen rolt de herberg die zo berucht is in rovers geschiedenissen hoe schilderachtig zijn de grote steile rotsen en rotstukken die over de enge weg hangen die wij morgen langs moeten waar ga lijfslaven in de daarboven gelegen groevenarbeidem en de schild wachten die hen bewaken slenteren aan de zee over elke nacht hoort men het bruisender zee onder het stargewelf en desochtends juist bij het aanbreken van de dag ontdekt men het verschiet dat zich plotseling als door een wonderwerk ver uitstrekt ver af achter die zee daar napels met zijn eilanden en de versufius die vuur uitbraakt binnen een kwartier uurs is het geheel verdwenen als waren het een droombeeld in de wolken en er is niets meer dan zee en lucht toen wij na een reis van twee uren de napelse grenzen waren over gegaan en de hongerigste van alle soldaten en ambtenaren bij de in- en uitgaande rechten met moeiten hebben tevreden gesteld kwamen we door een gang of portaal zonder poort in de eerste napolitaanse stad fondi herinner u fondi wel in de naam van al wat ellendig of bedelachtig is een morse kanaal van slijk en afval slingert door het midden der ellende gestraad en wordt gevoed door aanstotelijke stroompjes die uit de onaanzienlijke huizen cypelen in geheel fondi is geen deur of raam of luik of dak of muur of stijl of pilar die niet vervolg en zwak of aan het rotten is de ramsalige geschiedenis der stad met al haren belegeringen en plunderingen door barbarossa en de overogen kunnen het vorige jaar hebben plaatsgehaald als men oordeelt naar het voorkomen der stad hoe de uitgeteerde honden die langs de ellende gestraad en sluipen nog in het leven en niet door het volk verslonden zijn is een van de raadsols der wereld het is een bevolking met ingevallen kaken en zure tronies allen zijn zij bedelaars maar dat is niets zie ze eens als zij bijeen komen enigen zijn te vatsig om de trap af te komen of wantrouwen wel ligt op verstandige wijze zich op de treden te wagen zij steken dus hunne door de handen maar uit boven vensters en janken anderen komen in zwermen rondom ons heen en slaan en stoten alkander en vragen aanhoudend almoezem om gods wil almoezem in de naam der gezegende maagd almoezem in de naam van alle heiligen een troep ellendige kinderen bijna naakt hetzelfde verzoek uitschrevende begint na ontdek te hebben dat zij zich kunnen spiegelen in het vernis van het rijtuig te dansen en gezichten te trekken om het genoegen te hebben hun snakse gezichten in die spiegel herhaal te zien een kreupelen zinneloze die bezig is een van hen te slaan welke zijnen luidruchtigen aanvragen om ene almoezem verdofd ziet zijnen neidigen tegen partij in het rijtuig paneel blijft staan en na zijn tong uitgestoken te hebben begint hij zijn hoofd te schudden en te snateren de schelle scheeuw die hierbij opgaat wekt een half dozijn woesteschepsel in smerige bruine mantels welke op de kerk trappen liggen en potten en pannen te koop hebben deze krabbelen overeind komen naden en bedelen zonder ophouden ik heb honger geef mij iets luister naar mij senior ik heb honger daarop ziet men eneakelige oude vrouw vol vrees er te laat te zullen zijn de straat komen afstrompelen en terwijl zij de gehele weg lang zich met de ene hand krabpt strekt zij de andere uit en schreeuwt reedslang vormen haar kan horen ene almoez ene almoez ik zal dadelijk voor u gaan bidden schone dame als gemij ene almoez geeft einde de komende leden in haar broederschap ter begraving van doden voorbij zij zijn op afschuwelijke wijze vermond en gekleed in havenloze zwarte kleren die wit op de naden zijn en bezet met de spatten van enige modderige winters zij woorden verzeld door een morse gepriester en een kruisdrager door die bonte samenloop omgeven trekken wij uit fondie gedurende welke tijd uit de duisternis van elke vervallen het neidige schitterende ogen op ons neerzien als glinsterende fragmenten van zijne morse geit en zijn verderf een edele bergpas met de bouwvallen van een fort op ene stijlen hoogte bij overlevering het fort van fra diavolo genaamd de oude stad itri als een de zeer stuk van banket bijna loodrecht op een heuvel gebouwd en dat men door ene hoge trappen rijkt schoon mola die gaeta welke wijnen evenals die van albano zee dat de dagen van horaties ont aard zijn tenzij hij een slechte smaak van wijn had dat niet denkbaar is ten opzichte van iemand welke die zowel wist te genieten en zo goed te prijzen de volgende avond op de weg naar sind agata daarna een rustdag te kappen waar dat schilder achter maar niet zo verleidelijk is voor de reiziger als de pretoriaanse soldaten van rome de oude stad van dinaam gewoon waren te vinden een vlakke weg tussen wijngaarden die van boom tot boom in vestoenen waren gevormd en eindelijk zeer naar bij de berg feestuviers zijn kegel en top wit van sneeuw en in de zware dampkring van de dag de rook er omheen hangende als een het dikke wolk zo reden wij ratelend de berg af en naapels binnen daar komt een begrafenis toet de straat af en naar ons toe het lijk ligt in een open doodskist wordt gedragen op een soort van palankein en is bedekt met een zwierig kleed van karmozijn en goud de roud ragenden hebben witte klederen en maskers indien er de dood thuis is zo schijnt er toch ook het leven goed vertegenwoordigd te worden want geheel naapels schijnt buitenshuis te zijn en in rijtuigen heen en weer te rennen enige van deze de gewone rijtuigen der veturino's worden getrokken door drie paarden naast alkander bedekt met vluggestrikken en een grote overvloed van koperen frazier zoals en die altijd zeer snel open niet dat hun vrachten onbeduidend zijn want het kleinste deze rijtuigen heeft tenminste zes personen binnen in vier aan de voorzijde die naast alkander zitten nog vier of vijf dieren achter aanhangen en nog twee of drie in een net of zak onder de boom waar zij half verstikt worden door slijk en stof jan klazen vertoners komieke zangers met gitaar en opzeggers van kodde gedichtstukken verhalers van vertelsels enen reeks van goedkoper vertoningen met hans worsten en uitleggers trommen en trompetten geschilderde zeilen die de erbinnen vertoong de wonderen voorstellen en de aangapende menigte die onder het gevoel en garaas buiten vergaderd staat lasaroni in lompengehuld die in deuren poorten en kotten liggen te slapen de gegoede stand zwerige kleed in rijtuigen gezeten zwaaien de giaja op en neer of wandelen in de openbare tuinen en stemmige briefschrijvers op de openbare straat achter hun lesenaartjes en inktkokers onder het portico van de Grotenschouwburg van San Carlo gezeten wachten op planten daar is een galijslaaf in Keetens die een brief aan een vriend moet schrijven hij nadert een man van een geletterd voorkomen die onder de boog van een hoek zit en sluit zijn akkoord hij heeft verlof bekomen van de schildwacht die hem bewaakt en welke er dichtbij staat terwijl hij tegen de muur leunt en notenkraakt de galijslaaf vluistert de briefschrijver in het oor wat hij wil geschreven hebben en daar hij geen schrift lezen kan ziet hij volgend in zijn aangezicht om daar te lezen of hij wel getrouw neerschrijft wat hem is gezegd na enige tijd wordt de galijslaaf spraakzaam ontsamenhangend de schrijver houdt een ogenblik op en vrijft zijn kim de galijslaaf spreekt vloeiend en met nadruk eindelijk vat de schrijver het denkbeeld en met het voorkomen van een man die weet op welke wijze hij het moest incleden zet hij het neer en houdt nu hem dan op om achter overgeleund zijn tekst bewonderend aan te zien de galijslaaf zwijgt de soldaat kraakt obstovische wijze zijn noten is er nog iets bij te voegen vraagt de briefschrijver niets meer luister dan mijn vriend hij leest het door de galijslaaf staat geheel verrukt de brief wordt gevouwen van een adres voorzien en aan hem de hand gesteld en hij betaalt het loon de schrijver gaat werkeloos in zijn stoel achter overleunen en neemt een boek ter hand de galijslaaf neemt een ledige zak op de schildwacht werpt in de hand volnotend op een weg schoudert het geweer en ze gaan samenheen waarom kloppen de bedelaars aanhoudend met de rechterhand op hun kin als gij naar hen ziet in Naples wordt alles in gebaren uitgedrukt en dit is het conventionele teken voor de honger een man die dagins met een ander twist legt de palm zijn rechterhand op de rugzijde van de linker en beweegt de twee duimen heen en weer dat eezels oren verbeeld waardoor zijn het tegenpartij op het zeerst geprikkelt wordt twee mensen staan te handelen over vis de koper ledigd bij het vernemen van de prijs een denkbeeldig vestzakje en gaat heen zonder een woord te spreken hij heeft daardoor de verkoper duidelijk te kennen gegeven dat hij die te duur vindt van twee mensen die in rijtuigen gezeten elkander ontmoeten raak de een zijn lippen twee of drie maal aan steek de vijf vingers zijn een rechterhand in de hoogte en maakt met de handpalm een waterpassen beweging in de lucht de ander knikt plotseling en gaat zijn zweegse hij is tegen half zes tot een vriendenmaal uitgenodigd geworden en zal zeker komen in geheel italië betekent een eigen aardig schudden met de rechterhand van de pols af terwijl men de wijsfinger uitgestrekt houdt een ontkenning de enige ontkenning welke bedelaars altijd zullen verstaan maar in napels zijn de vijf vingers een rijke spraak dit alles en ieder ander soort van uithuisig leven en woeligheid en het eten van macaroni tegen de avond en het verkomen van bloemen gedurende de gehele dag en het overal en op elk uur bedelen en stelen ziet je op het schitterende strand waar de golven van de baai vrolijk glinsteren maar na jagers van het schilder achtigen en die er op verliefd zijt laat ons niet al te opzettelijk uit het oog verliezen met hoeveel ellendige verdorvenheid ont aardig en rampzaligheid dat vrolijke na politaanse leven onafschijndelijk is verbonden het is waarlijk niet goed sinds dieel zo terugstotend en de porta kapoana zo aanlokkelijk te vinden een paar naaktebenen en een versleten rode sluier maken niet al het onderscheid tussen het geen belangwekkend en het geen ruw en hatelijk is bij alle schildering en dichterlijke voorstelling welke gij steeds naar behagen kunt geven van de schoonheden deze schoonste en lievelijkste plek der aarde behoren wij naar plicht te beproeven en een nieuwe schilderachtigheid te verbinden met enige flauwen huldiging van mensbestemming en vermogens en deze geloof ik geven meer grond tot hoop tussen het ijs en sneeuw van de noordpol dan in de zon en de schittering van napels caprie eens hatelijk gemaakt door het vergode beest tiberius ischia prosida en de eindeloze schoonheden van het verschiet daarbij liggen daar gins in de blauwe zee en voor anderen in de mist en de zonnenschijn twintig maal op een dag nu eens dichtbij dan eens ver af en dan weder buiten het gezicht de schoonste streekt der wereld ligt voor ons uitgespreid het zij wij ons keren naar het miseno strand van het waterige amfitheater en van de grot van het posilipel naar de grot delkane ons grot en van daar naar baan gaan of het zij wij de andere weg kiezen naar de versufius en sorento het is overal ene opvolging van verrukkelijke gezichten in de laatst genoemde richting waarboven de deuren en poorten talloze beeldjes staan van san janaro sind januariës met zijn kanend zand uitgestrekt om de woede van de brandende berg te beteugelen worden wij door een spoorweg gebracht naar de zeeoever voorbij de stad toren del greco gebouwd op de as van de oude stad door een uitbarsting van de versufius een eeuw geleden vernieuwd en voorbij de huizen met plotterdaken graanpakhuizen en fabrieken van macaroni naar kastel amare met zijn in puinhoopen liggend kasteel en in zee op een hoop rotsen staande tans door vissers bewoond hier eindigt de spoorweg maar van dat punt kunnen wij verder rijden door ene onafgebroken op eenvolging van betoverende baan en schone landschap strafrelen afdalende van de hoogste top van sind angelo de hoogste berg in de nabijheid naar de oever tussen wijngaarden olijfbomen tuinen van oranje en citroenbomen boomgaarden op een gestapelde rotsen groene bergloven en langs de grond vlakte van hoogten die met sneeuw zijn bedekt en door kleine steden met schone zwarthaarige vrouwen aan de deuren en komen langs keurige zomervila's naar sorento waar de dichter tassel bezield werd door de hem omringende natuur schoonheden bij het terugkerm kunnen wij van de hoogten boven kastellelmare neerzien en tussen twijgen en bladeren het kabelende water zien glinsteren in de zon en de groepen witte huizen in napels dat in het verschiet ligt in de grote uitgestrektheid van het perspectief wegkrimpende tot de grote van dobbelstenen de terugkeer naar de stad wederlangs de oever bij zonsondergang met de gloeiende zee aan de ene zijde en de donkere berg met zijn smook en vlammen aan de andere is een verheven besluit der glorie van de dag die kerk daar bij de porta capoana naar bij de oude vismarkt in de morsigste wijk van het morsige napels waar het oproer van ma Saniello begon is gedenkwaardig daar zij het toneel is geweest van ene zijn er eerste proclamaties aan het volk en is om niets anders bijzonder opmerkelijk of het moest wezen door haar was een heilige die met juwelen bedekt is in ene glazen kist ligt en twee linkerhanden heeft of door het verbaasend aantal bedelaars die daar aanhoudend op de kin kloppen als waren het ene batterij van kasta nette de hoofdkerk met de schone deur en de zuiden van afrikaans en egyptisch granit die eens de tempel van apollo versterden bevat het beroemde heilige bloed van san genero of januari is dat bewaard wordt in twee flesjes in zilveren tabernakel en drie maalsjaars vloeibaar wordt tot grote bewondering van het volk op het eigen oog omlik wordt dus teen waar de heilige het martelaarschap onder ging en die enige mijlend verlicht bleek rood men zegt dat de dienst doen de priester soms even eens bleek rood wordt als die miracelen gebeuren de zeer oude mensen die aan de ingang deze oude katacomben in hutten wonen en die oud en gebrekkig als zij zijn schijnen af te wachten dat zij zelfen begraven worden zijn leden van ene zonderlinge vereniging het koninklijk hospitaal genoemd en zijn anshalve de bedieners der begrafenissen twee van deze oude spoken waggelen voort met brandende vakkels om de holen der doden te vertonen en dit op ene zo zorgenloze wijze als waren zij onstervelijk deze holen waren reeds voor 300 jaren als begraaf plaatsen in gebruik en in een gedeelte is een grote put volbeendren en schedels waarvan men verhaalt dat zij de trurrige overblijf zal zijn ene grote sterfte door een de pest veroorzaakt in het overige is niets dan stof hoofdzakelijk bestaan ze uit grote ruime gangen en doolhoven in de rots uitgehouden aan het einde van enige deze lange gangen ontmoet men ene onverwachte schittering van het daglicht dat van boven neers schijnt het ziet evenakelijk als vreemd bij de vakkels en het stof en de donkere gewelven als waren ook dit dood en begrafen de tegenwoordige begraaf plaats ligt gins op een heuvel tussen de stad en de versufius het oude kamposanto kerkhof met zijne 365 putten wordt alleen gebruikt voor de zulken die in gasthuizen en gevangenissen sterven en niet door hun betrekkingen opgevraagd worden het bevallige nieuwe kerkhof niet ver daarvan gelegen heeft of schoon het nog niet voltooid zij reedsmenig graf tussen heesters en bloemen en rankenzuile gangen men zou met redend kunnen aanmerken dat enige die graf tombus wilps en al te grillig zijn maar de algemene glans schijnt dit hier te vergroeierlijken en de berg versufius ervan afgescheiden door een liefelijke strook gronds maakt het toneel verheven en treurig wanneer het nu een plechtig tafreel oplevert dien te zien van uit deze nieuwe stad der doden met zijn donkeren rook te midden van de helderen hemel hoeveel ontzagelijker en indrukwekkender is het dan niet die te zien van de spookachtige puinhopen van herculaneum en pompé plaats u op het einde der grote markt van pompé en zie door de stille straten door de tempels van jupiter en isis die in puinhopen liggen over de vernieelde huizen met hun binnenste heilerdommen die voor de dag geopend zijn naar de berg versufius die zich schitterend en sneeuwachtig in het vreedzame verschiet vertoont en laat alle tijdsberekening terzijden en dat op andere dingen in de vreemde en droefgeestige gewaarwoording dagen de vernieelder en het vernieelde gezamenlijk dit vreedzame tafereel in de zonneschijn ziet vormen zwerft aan voort en zie bij elke wending de kleine gewone tekens van menselijke woningen en alledaagse bezigheden de gleuf door het emmertaal gemaakt in de stenen rand van de uitgedroogde put het spoor van de wielender rijtuigen in het plavijsel der straten de indruksel van drinkvaten op het stenen buffet van een wijnhuis de ampvora wijd buikengeflessen in kelders van gewone huizen voor zoveel ewen weggeborgen en tot op dit uur nog niet van de plaats genomen en door dit alles de eenzaamheid en de doodse verlatenheid deze plaats 10.000 malen plechtige gemaakt dan als had de vulkaan in zijn voeden de gehele stad van de aarde verdelgt en haar op de bodem der zee toen zinken nadat zij geschut was door de aardbeving die de uitbarsting voor afging werden arbeiders gebezicht nieuwe versierd zoals in steen te bewerken voor de tempels en andere gebouwen die beschadigd waren hier ligt hun arbeid buiten de stadspoort als zouden ze morgen weder te werken komen in de kelder van diomedeshuis waar zekere geraamten werden ontdekt die dicht bij de deur werden gevonden en welke de indrukselen hun erligamen op de as hadden achtergelaten en met de as voor hart daar afgestempeld en vastgehecht waren nadat zij van binnen waren weggekrompen tot niet te gebeinderen op dezelfde wijze drukte in de schoonburg van herculaneum een komiek masker dat op de stroom dreef toen die heet en vloeibaar was zijn gelaads vormen daarin af terwijl hij voor harde en tot steen werd en tanskeert het dezelfde fantastische blik naar de vreemdeling welke het voor 2.000 jaren in dezelfde schoonburg naar de toeschouwers wende na het wonderlijke van de straten op en neer en de huizen in en uit te gaan en de geheimen vertrekken door te wandelen de tempels van een godsdienst die van de aarde is verdwenen en na het vinden van zo menige versen sporen van lang vervlogen oudheid als had de tijd naar die verwoesting in zijn vaart opgehouden en als hadden er sedat niet langer dagen en nachten en maanden en jaren en even bestaan is niets indrukwekkender en verschrikkelijker dan de vele blijken van de hoogst indringende aard van de as die bewijzend geeft voor haar onweerstaanbare macht en de onmogelijkheid die te ontvlieden in de wijn kelders dronk deze tot in aarde vaten de wijn er uitdrijvende en schudden ze tot aan de rand vol stof in de graf tombus verdrong die de as der lijken uit de lijk bussen en deed ook daarin nieuwe verdelging regenen mond oogholten en schedel van al de geraamten waren opgevuld met die verschrikkelijke stofregem in herk u laneeum waar de vloed van een verschillende en heviger aard was stroomde die er binnen als ene zee verbeeld u een water vloed op het hoogst geklommen in marmer verkeerd en dan heb je wat hier de lava genoemd wordt enige werklieden hadden gegraven in de sombere put op welk rand wij nu staan toen zij aan enige van de stenen banken de schouwburgs kwamen die treden want daarop gelijkend zij op de bodem der uitgraving en de begraven stad herk u laneeum hadden gevonden toen wij er nu met brandende vakkels in neerdaalden stonden wij verbaasd over grote muren van ene monster achter gedikte die tussen de banken oprezen en het toneel sloten en hunne vormeloze gedaamten in ongerijmde plaatsen dringende het gehele plan in de war brachten en het tot een ongeregelde droom maakten aanvangelijk konden wij niet geloven of ons dat dit hier kwam binnen stromen en de stad voorstellen verzolg en dat al wat er niet is als wezenlijke steen met de bel is weggehakt geworden maar is dit aan het verstand gebracht dan is het ijselijk en het hart beklemende der aanwezigheid ervan onbeschrijfelijk vele van de schilder stukken op de van dak beroevde muren in beide steden of welke met zorg naar het museum tenapels waren overgebracht zijn nog zo fris en onbeschaderd als waren zij pas gisteren geschilderd hier zijn stillevens als mondbehoeften doodwild flessen glazen enzovoorts gemeen samen klassieke geschiedenissen of mythologische verhalen al het duidelijk en eenvoudig voorgesteld ontrekken van twistende spelende of de een of andere arbeid verrichtende cubido's toneelmatige repetities dichters die hun versen aan hun vrienden voorlezen opschriften gekrabbeld op de muren politieke aardigheden ruwe tekeningen door schooljongens en ieder ander ding dat de oude steden in de geest van de verbaasde bezoeker kan bevolken en herstellen ook zietge en huisraad van alle soort lampen tafels zetels eet drink en kookvaten gereedschappen van ambachtslieden, chirurgijnsinstrumenten, kaartjes voor de schouwburg, nunstukken, lijf verseersels, sleutelbossen welke men in de vuist vond geklemd van geraamten, helmen van wachters en krijgslieden, kleine huisschellen die nog muzikaal zijn met haar oude huiselijke tonen. Het geringste, deze voorwerpen, draagt er toebij het belang van de versufies te verhogen en geeft die een verslagen zwijmelbare verking. Reeds het zien uit elke dier in puinhoopend liggende steden naar de omgelegend gronden welke begroeid zijn met schone wijngaarden en velige boomgewassen en zicht herinneren dat huis op huis, tempel op tempel, gebouw op gebouw en straat op straat nog liggen onder de wortels van al die vreedsame plantengroei en slechts er op wachten aan het daglicht te worden gebracht, is zo verbazend, zo vol geheimenissen, boeit de verbeeldingskracht dusdaner dat men vooronderstelt dit op het hoogste toppen te zien en dat het voor niets anders de vlag zou strijken, voor niets anders dan voor de versufies, maar de berg is de geniës van het tafereel. Van elke aanwijzing der bouwvallen die hij heeft vernield zien wij opnieuw met een allesverterend verlangen naar de plaats van waar zijn rook hemelwaard stijgt. Hij is over ons als wij op de in puinhoopend gevallen muren staan. Wij volgen die langs iedere groep van gebroken kolommen als wij over de ledige binnenplaatsen de huizen zwerven en door de slingerpaden en tussen de vestoenen van elke velige wijngaart ons gins naar pestemwendende om de onzagelijke gebouwen te beschouwen waarvan het jongste honderden jaren voor de geboorte van Christus is opgericht en nog in eenzame majestijd overeenstaat op de woesten vlakte slaan wij de versufiesgarde zoals hij uit de gezichtseindig verdwijnt en staren wij onze terugkomst met hetzelfde hevige verlangen weder naar hem als de vloek en het noodlot van deze gehele schone landstreek die zijn vreselijke tijd afwacht einde van deel 21