 Elfde deel van Afkes Tiental. Deze liepje volksopname is vijf van acteursrechten, opname door Anna Simon. Afkes Tiental, door Ninker van Higtum. Deel elf, een dag op het water, vervolg. Eeltje zat bij Heid aan het roer. Toe Heid, mag ik eens sturen? Een klein eindje maar. Nou, toe dan maar, jongen. Maar voorzichtig hoor, goed opgepast, recht vooruit, tussen de tonnen door. Zie je wel? Ja, Heid, ik zie het wel. Laat mij maar eens begaan. En Martin gaf hem het roer over, maar hij bleef er toch zelf bijzitten om een oogje in het zaal te houden. Het ging goed, ze zelden een eind links. Straks, als we over moeten, neem ik het roer weer hoor, riep Martin hem toe. Ja, dat is goed, Heid. Maar pas had hij dit gezicht, of er stak plotseling een wervelwind op, die het bootje in de rondde deed draaien als een tol. Het zaal flapperde en klapperde. Draai om het roer! Geef hier, riepvader. Maar eeltje was zover schrikt. Hij wist niet wat hij deed. Hij liet het roer los. En, klets, daar kreeg Martin een slag met de pen, die hem deed duizelen en neerzinken. Wat ze, dacht er nog gauw, het zaal over te trekken, maar het was te laat. Het bootje lag al op zee. Ze waren door die wervelwind uit hun koers gekomen en buiten de vaar gul geraakt, en een van de zwaarden had zich in de ondiepe bodem vastgezet. De golven zolpten over de rand van het scheepje. Het zeil lag vlak op het water. De meisjes, die plat op de grond hadden gelegen, hielten zich vast aan de banken en aan de mast. Martin was duizelig door de slag met de roerpen. Eeltje had het roer weer vastgegrepen, maar het gaf niets meer. De boot lag nu helemaal op zee, en de golven klotsten in en uit. Dat was een angstig ogenblik. Wat ze was over boord geslagen door het flapperende zeil op het ogenblik toen het zwaard vast raakte en de boot kantelde. Maar het was daar gelukkig een ondiepe plaats en daar stond de gauwer op zijn benen. – Hou je goed vast, jongens, riep hij. Maar eventjes geduld, dan komt alles weer in orde. En daar stond hij alweer in de boot. Daar had hij ook al een boom te pakken, en nu verrikte en verrikte hij net zo lang tot het zwaard los geraakte en de boot weer vlot werd. Nu zette hij haar vast met de bomen, maar ze was half vol water en kon nog licht zinken. Nu aan het hozen. Martin was ook weer tot zichzelf gekomen, en al voelde hij een hevige pijn in zijn arm, hij hoogste dapper mee. Druipend en rillend, verezen nu ook de kinderen, en ze zochten een schuilplaats op de voorplecht. Ze wist niet wat ze nu doen zouden, huilen of lachen. De kleine meisjes kozen het eerste, de jongens het laatste, want het was toch heus zo'n grappig gezicht, zoals Hyde en de beide oudste broers daar aan het waterschappen waren. Wat ze met het hoosvat, eeltje met de koekenpan, en Hyde, neem maar, dat was grappig. Hyde hooste met zijn oud gedeukt karibaldi-hoetje. Kom, jongens, wij moeten ook helpen, riep jouwke, en hij zocht de aardappelenpan. Eindelijk vond hij ze, naast het petroleumstel dat op zij lag. Wat een vreselijke stank. Als grote, vettige ogen in alle kleuren schitterend, waar de zon erop scheen, dreefde petroleum op het water. En daartussen, wat een schrik, zomaar die heerlijke aardappelen, waar ze hun middagmaal mee zouden doen. Een angstkreet van de jongens maakte de mannen opmerksam op dit ongeluk. Het petroleumstel werd opgezet, maar de olie was bijna allemaal weggevloeid. En de aardappelen? Oh wee, die roken zo aaklegd naar de petroleum, dat ze niet meer eetbaar waren. Wat moeten we nou eten? klagte Jetsen. Hyde schudde droevig zijn hoofd, maar hij antwoordde toch zo kal mogelijk. Wel, dan eten we maar alleen vis, jongen. Maar die moeten we eerst nog vangen, Hyde. Ja, die zullen we gaan vangen. We zeiden nou naar de wal, en dan gaan we daar hengelen. Daar zou het wel beter willen bijten, en dan hebben we meteen gelegenheid om ze kleren in de zon te laten drogen. Maar Hyde, riep nu de praktische jauke. Waar zullen we onze vis op pakken, nu de petroleum bijna geheel op is? Hyde hield even op met hozen om zijn hoofd te krabben. Ja, dat is een raar geval. Nou, veruit, dan sturen we maar aan op die wal daar, waar het zo beetje bostig is, en dan stoken we daar een vuurtje van takken en droog riet. Ja, ja, riepen die jongens, en ze klapten in de handen. Dat zal mooi zijn, net of op een onbewoon eiland gestrand zijn. Ja, zei wat ze. Nou gaat het met ons net als met Robinson Crusoe. Kom, jouk of Klaas, vertel eens wat van Robinson aan die bibberend zusjes. Dan vergeten ze haar verdriet een beetje. Jouke zei, nee, dat kan ik niet. Maar Klaas en Jetsen namen de taak op zich, en de meisjes vergaten haar leed, en haar natte klerend bijna helemaal bij die mooie vertelling. Nu was het water, zo goed als het kon, uit de boot verwijderd, en wat ze dwelde alles nog had na met een oude laps heldoek, die in de voorplecht gelegen had. En nu zullen we al onze schippreukelingen in z'n naden bekijken, riep Martin, eerste meisjes. Ach, die kleine stumpers, ze zijn tot op het hem toe nat. Zoekend keek hij om zich heen, en kwam tot de ontdekking dat zijn eigen jas, en die van eeltje, geheel droog gebleven waren. Alleen hun benen waren maar nat geworden, doordat ze op de bank bij het roer gezeten hadden. Nu wist hij het raad. Hij kleedde de meisjes helemaal uit, en liet ze toen elk een jas aantrekken. En zo zette hij zijn naast elkaar neer, op een tamelijk droog plekje, voren de boot. De jas om het middeltje vast geschort, met een einde touw. Maar nu staken de blote beentjes er nog onderuit. Kom jongens, een van jullie heeft nog wel een eentje touw in zijn zak. Geef gauw hier, dan zal ik de jassen ook om de beentjes vastbinden. Ja, touw was er genoeg. Vooral uit de zakken van Klaas en Jetsen, kwam een hele voorraad tevoorschijn. Zie zo, nu waren de meisjes veilig ingebakerd. Zo konden ze tenminste geen kou vatten. De jongens, die meer aan de hoge kant van de boot gezeten hadden, waren alleen van onderen nat geworden. Maar wat ze, had geen droge draad aan zijn lijf. Daar was echt er voorlopig niets aan te doen. Eerst maar gauw naar de wal. En nu zetten ze koers in de richting, van de metstruik was begroeide oever. Onderweg ontmoeten ze nog wel 22 van hun eigen aardappelen, die verholen op de golfjes rond dansten. Die visten ze zo vuldig op, want deze waren dadelijk overboord gewipt, en dus nog niet met petroleum besmet. Als hun schat werden ze bewaard, elk zakgrunpaar in zijn zak. En zo gleden ze over het meer, een beklagenswaardig troepje. Maar de stemming kon bij dit mooie weer onmogelijk gedrukt blijven. De zon ging zo lekker op hun natte plunje, dat ze daar niet veel last van hadden. En de zusjes, nee maar, die zagen er toch zo allerleukst uit, dat ieder die ze aanzag het telkens weer uitproeiste van het lachen. Daar zaten ze, als twee stijven poppen, voeren de boot. En zik ik je zo grappig verlegen, en zagen er zo potzieelijk uit, met haar onschuldig verbaasd gezichtjes, boven de afhangen de schouders, en de veel te lange mouwen van die grote jassen. Hort, daar stoten ze al tegen de kant. De boot werd vastgelegd, en de jongens sprong het dadelijk aan wal. Heid droog de ingepakte zusjes poppen er één voor één uit, en zette ze neer in het door de zon verwarmde gras. Toen sprijde hij haar kleertjes uit om te drogen, en nu moesten ze daarvoor lopig maar wat blijven zitten rondkijken, totdat hun goedje droog zou zijn. Wogen we nou met wat ze in die brede sloot targins gaan baden, dan kunnen onze kleeren zolang in de zon licht te drogen, voeg klaas. Ja wel, zei hij, dat is goed, maar zet dan eerst alle hengels uit, dan kan ik daarop passen. Want vis moet we hebben, anders verhummeren we met elkaar. Nou, voorlopig hebben we ons spek en onze boterhamen tenminste nog. Gelukkig dat mem die een stevige trommel gepakt had, nou zijn ze mooi droog gebleven, zei wat ze veroorlijk. Hey ja, heid, mochten we eerst een boterham? Nee, zei heid, baden met de volle maag is niet gezond, eerst in het water en dan een boterham. Maar de meisjes kregen het dadelijk in, dan vervelen ze zich tenminste niet. En heid stroopte de wijden lange jasmouwen zover op, dat de kleine rode rechterhandjes er uit de voorschijn kwamen, en toen stopte hij in elk van die handjes een dikste kroggebrood. Vrolijk hapte de zusjes erin, nu konden ze ook weer lachen. Dat is toch eigenlijk een prachtig avontuur, dat ze hier nou zo zaten, elk in zo'n grote jas gepakt. Ze begon nu zelf toch zo'n mooie grap te vinden, en ze zaten er veroorlijk met haar bijtjes over te giegelen. Boukje schudde haar linkerhand met een slappe mouw tegen Sietke, en Sietke de rechter tegen Boukje, net of ze wou vechten, en dan schaten ze het weer uit. En toen ze haar boterham ophallen, proberden ze of ze zich niet al rollende over de grond konden bewegen. Ja, dat ging best. En kijk, op de buik voortschrijven, met armen op de grond steunend, dat ging nog beter. Dat was prettig. Nu konden ze bloemetjes plukken met de vrije rechterhand. Hijt keek grim lachen naar die twee grappige pakjes die daar zo veroorlijk rondrollen boulden. Hij was best in zijn humeur, want met het vissen ging het van een leien dakje. Hij had met de verschillende hengels al drie baarsjes gevangen. Daar klonken opeens twee gilletjes. Hijt keek om, en daar zag hij hoe drie veroorlijke kalveren om de twee ingepakte zusjes heen sproon. De dieren waren blijkbaar nieuwsgierig, en ze schene planten hebben die vreende voorwerpen eens te besnuffelen. Maar daar waren de kindertjes niets opgesteld, en ze probeerden, al door op de buik voortschrijvend, haar vader te bereiken. Het was een grappig toneel. Die kalveren met hun domme ogen en hun houtere gespondjes, al door snuivend, een vol grappige verbazing. En dan die formeloze pakjes, net een paar zeehonden, die aan haar angst zo onbeschrijvelijk grappig voortschaalden. Maar vader Martin begier best wat zijn kleine meisjes uitstonden. Hij joegde kalveren weg, en trokte beide zeehonden naar zich toe. En daar lagen ze nu veilig, elk aan haar kant vanheid. Maar die lastige, domme kalveren, die wouden we maar niet bijken. Jolig en nieuwsgierig, als ze waren, kwamen ze telkens naar daarbij. In het hengelen scheren ze ook veel belang te stellen, maar als Martin ophaalde, dan stofen ze verschrikt uit één. En toch, even later, dan had je ze alweer. Nu trapten ze een hengelstok stuk, dan weer zetten ze hun plompe poten op de natte was die te drogen lag. Daar klok opeens een wild krijgsgescheeuw. O, Heden, daar heb je de mensen-eaters al. Rie Paukje, en ze bedekt haar gezichtje met een lange linker jasmau. Want zie je, het was nog geheel verdiept in het verhaal van Robinson, dat ze pas gehoord had. Sitzke troen zich angstig tegen haar vader aan, en ze keek onder zijn arm door naar de vermenende mensen-eaters. Maar toen ze die zag, moest ze lachen. Het waren haar eigen vijf broers, allemaal in hun rode baille hemmetjes en met natte verwarde haren, en zo stormden ze in gesloten gelederen op de kalveren los. Nu, die verschrikten vreselijk, er sloeg het dadelijk met grote sprongen op de vlucht. Het was een hele jacht. Wat zou haar gauw genoeg van? Hij kleden zich een beetje aan, en ging toen naast zijn vader staan hengelen. Ook Jouke kwam al gauw van de jacht weer om. Hij trok een paar nog half natte kledingstukken aan, en begon toen hout en droog riet te spokkelen voor het vuurtje waarop ze straks hun eten zouden koken. Maar de andere drie maakten nog een beetje pret met de jolige dieren. Eindelijk klommen ze elk op de rug van een kalf, en zo jaagten ze over de wijn. Elk ogenblik gooide één van de brood dronken dieren zijn achterpoot in de lucht, en dan rolden er weer één van de jongens in het gras, tot groot vermaak van de andere twee. Ach, dat was niets. Ze deden zich geen pijn in het manse gras, en de kalveren deden hun geen kwaad. Die waren speels en vrolijk als zij zelf. Op een ogenblik, toen Eeltje juist naar de andere kant van de wijn galapeerde op zijn nieuwe wetsros, stond een klaas en Jetsen voor een slot te kijken naar een mooie schimmel in de wijn daarnaast. Daar zou ik toch vrij wat liever op rijden dan op die dummer kalvers, riep klaas. Ja, zei Jetsen, ik ook, maar dat zou toch niet gaan. Waarom niet gaan? blufde klaas. Ik zou niet weten, waarom niet? Ik durfde minst de best. En meteen waren hij met zijn blote benen door de slot. Hij zag daarin tot over de knieën en kwam er als een halve neiger weer uit. Jetsen plasste hem natuurlijk dadelijk achterna, en daar stonden ze nu aan de overkant. Kijk, juigde Jetsen, nou lijken we wel de Nederlandse vlag, van boven ons rood hempje, dan een eindje wit en onze benen en van onder de blauw modder uit de slot. Ja, dat is aardig, riep klaas. En nou klim ik op mijn paard, kom hier ook nog. Hop, hop, hop. En hij strilte het paard over de kop. Het leek een goedig beest en Siddering liep over zijn gehele huid, maar dat bleef stilstaan en keek met zijn verstandige ogen de jongens aan. Zo'n paard was toch wel vreselijk groot als je er zo bij stond. Wat was een mens dan maar klein? Vooral zo'n jong mens, als klaas. Ik werd dat je toch niet durft, zei Jetsen plagend. Nou, dat zal je zien. Waarom zou ik nou niet durven? Ga jij maar scrom staan, dan klim ik op je rug en dan met een spoontje op mijn happen. Zo gezegd, zo gedaan. Een ogenblik later zat klaas boven op de schimmel en keek zeer geviond om zich heen. Nou, vooruit ouwe happen. En hij trok het paard eventjes aan de manen, maar het beest bleef stilstaan. Het schudde even zijn kop als om lastige vliegend te verdrijven, maar verroerde zich niet van zijn plaats. Klaas gaf hem een voorzichtig tikje op zijn nek en riep, fort, fort happen. Maar happen scheen een beetje luid te zijn. Hij stoerde zich nergens aan. Dit begon de jongens te vervelen, vooral Jetsen die trappelde van ongeduld. Hij raf plotseling een fixe rug aan de lange staart, die onopgebonden naar beneden hing. En, pats, daar sloeg het dier met zijn achterpoten. Door een vlugge beweging ontkwam Jetsen aan het hem dreigende levensgevaar. Maar Klaas, oh, oh, Klaas, Klaas, giel de Jetsen. En daardoor maakte hij het getergte paard nogwildig. In razende gelop stoof het nu over de weide met Klaas op zijn rug. Klaas leek net een wilde indiaan die over de priereen van Amerika jaagt, verdelde Jetsen later dik was. Want hij held bij Domini en Huis in zijn jaargang van de aarde en haar volken bekeken, en daar stonden zulke indianen op een prentje. En Huis, het leek heel fantastisch. De wind blies onder Klaas zijn rood flanelletje, zodat het op de rug helemaal bol stond. En daarbij die half witte, half zwarte benen en dat vuurige witte paard. Een oogomblik van spanning. Eeltje kwam uit de nabuurgenwij aangeholt. Jetsen stond daar doodsbleek. Klaas gielde, help, help, help me. En hield zich kampachtig vast aan de manen van het razende dier. De schimmels snoof en bristen. Hij sperde zijn neusgaten wijd open, zijn ogen schoten wonken. Telkens schudde hij zijn lichaam met schokkende bewegingen om zijn onwelkomen bereidig kwijt te worden. En het duurde dan ook niet lang of Klaas kon onmogelijk meer blijven zitten. Hij gleed en gleed en daar hing hij eindelijk naast het paard, zich nog altijd krampachtig aan de manen vasthoudend. Zodat hij zet nog een poosje meeslepen, het duizelde hem. Voor zijn ogen dansten allemaal stertjes. Allemaal vuurige stippen, alsof hij lang in de zon gekeken had. Hij gielde nu niet meer. Er zat een brok voor zijn keel. Hij kon geen geluid meer geven. Maar Eeltje en Jetsen schielden des te hardig, want nu holde het paard in de richting van het meer. Oh, nou gaat hij aakelige oude knol met het water in, en dan verdrinkt onze Klaas. Jammer de Eeltje. En hij stoof als een dollenman, het razende dier achterna. Wat Jetsen op dit ogenblik doorstond, is niet te beschrijven. Geregeld denken kon hij niet, maar wel had hij bewust zijn dat zijn broer in levensgevaar was, en dat door zijn schuld. Die gedachte was hem onuitstaanbaar. Hij schreeuwde luid om haar tot zwijgen te brengen, maar het hielp niet. Hij voelde zich zo slecht, zo vreselijk ongelukkig. Het was niet om uit te staan. Oh, kijk, nu was het beest al bij de wal, en Klaas hing nog altijd aan zijn manen. Jetsen sloot de ogen. Hij wou niet meer zien. Plotseling, een onbeschrijflijke kreeg. Jetsen keek wel op, juist bijtijds om te zien hoe zijn vader kwam toeschieten, precies op het ogenblik toen het paard de oever genaderd was, en daar plotseling Paul bleef stilstaan uit vrees voor het water. Hort, wat een schok, Klaas liet de manen los en gleed op de grond. Nou zal hem je dood trappen, dacht hij nog, toen verloor hij zijn bewustzijn. Maar nee, het paard dacht er niet aan hem dood te trappen. Het beest was zelf helemaal in de war, en door die doordringende kreeg van Martin, en door de plotselingenootsakelijkheid om stil te staan voor het water. Schichtig keek het even om zich heen, schudden zijn manen, en galopeerden langs de oever verder. Klaas was gered. Martin nam hem in zijn armen op en doeg hem naar de plek waar de twee kleine zeonmeisjes in doodsangst zaten te wachten. Hij bette hem te slapen en goot hem wat water in de mond. Eindelijk opende Klaas de ogen en gwinwacht de flautjes. Is het paard weg? Vroeg hij met zachte stem. Ja, Klaas. Ja, m'n jongen. En is hij het bij me? Ja. En Bougensiet? Ja, die ook. En Watsen? En Eeltje? En Jouke? En Jetsen? En allemaal? Ja, wou Martin al antwoorden. Maar nee, ze waren dan niet allemaal. Waar was Jetsen? Jetsen? Jetsen? Geen antwoord. Jetsen? Jetsen? Kom gauw hier. Alles bleef stil. Nu sprongen alle jongens op om hem te gaan zoeken achter de elzen en waterwilgen tussen het riet. Overal. Overal. Maar nergens vonden ze Jetsen. Een heerlijke, kalme zondagsstemming lag nog altijd over de gehele natuur. Zegt Nuendan, hoorde je het geluid van Riemen en gelet er een enkel roeibootje zacht over de oppervlakte van het meeg. Overigens was alles stil. Alleen de geluiden der natuur waren om hem heen. Het geluid van een koe, Nuendan, ter schreeuw van een enkele watervogel, het kwelen van een ritmusje en dat eeuwige suizen en vluisteren in het riet dat je zo angstig maakt als je iemand zoekt die niet te vinden is. Jouke, pas jij op Klaas en de meisjes. Ik ga hem zelf zoeken. Zijn Martin, mijn doffe stem. Maar zou je het ze toch zijn heet? Vluisterde Jouke. Wat denkt hij ervan? Ach, jongen, had je toch stil. Ik weet het immers niet, als het bijna onverstaanbare antwoord. Het was, alsof hij de woorden niet dan met moeite uit zijn keel kon vringen. En wat keek hij donker? De meisjes dromen zich tegen Jouke aan en Klaas, die nu weer geheel bijgekomen was, rilde, alsof hij de koorts had. En het was toch zulke lekker weer. Je goed zal wel droog zijn, Klaas, zei Jouke, zacht. Als ik jou was, dan zou ik het maar aantrekken. Ja, zei Klaas, maar hij verroerde zich niet. Angstig keek hij zijn vader na, die nu juist over de slootsprong tussen het stuk land waar ze zelf waren en de wijn waar de schimmel graasde. Deze stond nu stil in een hoek van de wijn. Hij keek maar al naar de grond en zijn lichaam schokte telkens. Maar wild was hij niet meer. O, Jouke, kreeg nu Klaas. Als dat paard onze Jetsen maar niet doodgetrapt heeft toen het verder wegdraafde. O, nee, dachten Jouke hem te troosten, maar hij wenden zijn gezicht af. Klaas begreep wel dat hij daar zelf ook al aan gedacht had, maar dat hij het niet wou zeggen, om de zusjes niet nog angstiger te maken. Jetsen! Jetsen! klonk Nieuw Martens geroep. Zo angstig. Oh, zo angstig. Oh, oh, oh, wat ben ik blij dat Mem hier niet bij ons is? fluisterde Jouke tegen Klaas. Ja, ook zei Klaas, die arme Mem als die het eens wist. Maar was het niet de stem van Wadze, die daar zo opgewekt vanuit de verte klonk? Jawel hoor, dat was Wadze en hij riep, Hijt, Hijt, hier heb ik de desserteur al te pakken. En, daar is hij, daar is hij, riep nu ook de anderen, en daar kwam Hijt ook al van de andere wijk terug. Ze konden Wadze nog niet zien. Zijn stem scheen midden uit een uitgestrakte rietveld te komen, maar hij kwam toch dichterbij. Dat hoorde ze duidelijk aan zijn telkens herhaald, vrolijk geroep. Hier is hij, hier is hij. En eindelijk, daar zagen ze hem al op het paadje aan de overzij van de sloot, dat verderop midden door het rietland scheen te lopen. En hij hield het tegenstrevende Jetsen stevig bij de schouder vast en trok hem mee, zo vlug als hij zich maar liet slepen. Nee, nee, ik wil niet, ik durf niet, riep Jetsen telkens. Ja, ja, je gaat mee, vluisterde Wadze dan weer, en dan, luid jubelend, hier heb ik hem uit, hier is hij, wees maar niet meer ongerust. En zo sleurde hij Jetsen voort, langs het gijmsinnig vluisterende riet, langs de grote blauwe vergeetmenieten, de schitterende purpere katastaarten, en de alle andere mooie waterplanten die tussen het hoge riet schitterden. Hier is hij uit, hier heb ik hem. Nu nog één sprongetje over de sloot, met de spartelende Jetsen in zijn armen, en daar waren ze. Nu die te kleine zondag zich op de grond vallen, hij begon te schrijen en te snikken. Iets wat men van de dappere Jetsen helemaal niet gewon was. Oh, hijd, hijd, riep hij, wees niet boosheid, ik zal het nooit, nooit weer doen, hijd. Nooit weer doen? Wat zal je nooit weer doen? Voeg Martin verbaasd. Klaas weet het wel, laat die het maar zeggen, snik de Jetsen. Oh, hijd, ik heb zo'n borrel. Martin haalde de schouders op. Wat meent hij toch, Klaas? Ik denk dat hij bedoelt, dat hij dat paard aan de staart trok, en dat het daarvan zo ging hollen, zei Klaas, maar met een erge kleur, want hij begreep wel, dat nu het ogenblik van zijn eigen straf ook naderde. Zo, zei Martin, als het dat, dat moest Mem nou eens weten, die goeie Mem, die al het voor jullie zoekt en slaapt. Nou, hadden we eens thuis moeten komen, met één van jullie beiden als een lijk in de boot. Oh, hijd, houd op, houd op, gilden Jetsen, ik kan het niet meer uitstaan. Dat heb ik zelf straks ook gedacht, en daarom liep ik weg. Ik durfde hijd en Mem nooit weer onder de ogen komen, want het was mijn schuld. En hij roelde in het gras heen en weer in zijn droevheid. Was het jouw schuld alleen, Jetsen? Nee, nee, hijd, riep Klaas nu, mijn schuld was het ook, want ik had het bedacht om dat paard te gaan zitten. Juist, en daarom zal ik jullie allebei straffen, want je hebt wel strafverdiend, voor al de angst die we om jullie hebben uitgestaan. Heb je wel bedacht, Jetsen, dat je mij juist nog het allergrootste verdriet hebt gedaan, door zo stil weg te lopen hier in deze eenzaamheid. Jongen, jongen, doe dat nooit weer. Wat heb ik een angst om jou uitgestaan? Ja, nu begreep Jets het plotseling zelf ook. Oh, hijd, sla me, sla me, sla me toch, snikte hij. Ik heb het verdiend. Oh, oh. En Martin, die vond eigenlijk dat de jongen al genoeg geleden had, maar nu Jetsen zelf zo smeekt om geslagen te worden, nam hij hem toch maar even over de knie. Zo, zei hij, half lachend. Dat gaat net goed, zo zonder broek. Hij nu ging het klets klets, en nog eens klets. En die paar frisse klappen brachten Jetsen weer helemaal in zijn evenwicht. Hij nu Klaas, die spartelde wel erg tegen, maar hij moest het toch ook aangeloven. Klets klets, dat klonk toch zo fris en krachtig, na al de doorgestane angst. Hijd fleurde er zelf ook helemaal vanop. Ja, zei hij, toen Klaas eindelijk op stond, en met een kleur als vuur naar zijn kleren sloop om die te gaan aantrekken. Ja Klaas, nou kan je je wel schamen, maar straks schaamde je je niet om je broers in gevaar te brengen, en je beste moeder verdriet aan te doen. Maar kom, nou moet het me uitwezen. Nou, denk maar niet meer aan. Ik krijg een honger van belang. Jullie ook kinders? Nu, het werd ook zo langzamerhand etenstijd. Ja, riep de stem van Jouke achter hem. Ik heb het vuur al aanheid, en de vis is als school gemaakt. De kookpan roog nog zo sterk naar petroleum. Nu koek ik het aardappelen, maar in het waterketel. Is dat goedheid? Ja, dat is best. En nou, eerst allemaal de kleuren weer aan, hoor. Jouke en Wadze helpen jullie de meisjes in, dan ga ik onze vis pakken. Er was nog een beetje petroleum in het stel gebleven, zodat Martin daarop tenminste kon beginnen te bakken. De olifles was gelukkig niet verongelukt bij de schipreuk, en de zakjes met zout, en koffie, en suiker, en het doosje met lucivers. Die hadden alle veilig in het jaszak gezeten, dus het noodzakelijkste hadden ze nog overgehouden. En even later zaten ze allen weer geheel gekleed en opgeknapt in een kring op het gras, te genieten van gebakken vis en elk twee-enhalve aardappel. Eerlijk gedeeld. De twee, die er na deze deding overschoten, waren natuurlijk voorheid. Gelukkig had Martin, behalve wat voorens en baarsen, ook een dikke snoek gevangen, zodat ze alle flink genoeg kregen. En nu was alle leed weer vergeten, en vrolijk stapten ze weer in een bootje. Eeltje deed geen pogingen meer om het roer te hanteren, en vader Martin zou het ook aan niemand meer hebben afgestaan. En waren die dag al ongelukkig genoeg gebeurd. De meisjes waren toch zo blij, dat ze haar eigen kleertjes weer aanhadden, maar ze zich flink in kon bewegen. Ze hadden aan de wal nog gauw wat biezen geplukt, en zaten die nu te vlechten. Aan het eind een knoop, waarmee ze er drie samenbonden, en dan hield de ene die stijf vast, terwijl andere vlocht. En zo gleden ze weer over het meer. De wind was nu weer een beetje gaan liggen. De golfjes gingen calmer dan daar straks. De zon gingen zo helder, en op sommige plaatsen, waardoor de vele waterplanten de golfslag minder sterk was, kon je haast tot op de bodem van het meer zien. Wat een wilde geplanten groeit daar beneden, en hoe vrolijk zongen de viches daar tussen rond. Zo ontmoeten ook een paar andere bootjes. Vrolijke groeten en allerlei grappen werden gewisseld. Daar naderde ook een prachtig, lichtgeelgeverft jacht met sneeuwitte zijden, alles evenkeurig. Een paar heren met witte petten stonden bij de mast. Een ander hield het roerig. Twee jonge meisjes, ook al met petten op, zaten op de zijbanken. Daar moesten de kinderen toch zo omlachen? Meisjes met petten op, dat hadden ze nog nooit gezien. Wat ze, riep het gezelschap een vrolijke groet toe, waar de mensen keken stug en trots en antwoorden niet. Die trotszaart, riep de jongens, ze willen ons niet eens goede dag zeggen. Ach, zei Maarten, laat je dat niet verwonderen. Ze kennen onze taal en onze manieren niet. Het zijn natuurlijk Engelsen, dat kan je aan alles wel zien. Nou, bromde wat ze, als ze dan de vrieze mensen niet eens willen groeten, dan konden ze voor mijn part ook wel van onze vrieze meren afblijven. Jammer, de vreemdelingen stoorden zich daar weinig aan. Vrolijk laverden hun schepje over het meren. Daar kwam alweer wat anders aan. Wat een vreemding was dat. Een houten huisje met open slaande ramen en wit-nedeldoekse gordijntjes, gebouwd op de bodem van een schip. Er was geen zijl op. Het ding werd alleen door bomen voortbewogen. Een vrolijk gezelschap zat voor de open ramen. Ook al rijke lui, bromde wat ze. Ja, zei Maarten, maar dit zijn Friesen. Die schuit ken ik wel. Die behoort aan een apakaat uit de stad. Daar gaat hij in de herfst mee op de eende jacht, met een heel gezelschap kameraden. En zomers gaat hij de dik was mee uit plezieren, met zijn hele familie. Dan drijven ze soms wel een dag of drie op de meren rond. Tijd binnen hebben ze het goed. Ja, dat zal het wel, bromde wat ze, die nog uit zijn humeur was. Nu, nadat is het vreemde vaartuig, een vrolijk gezang werd daar binnen juist aangeheven en vriendelijke kinderkopjes verschenen voor de ramen. Een hele kinderversiet er was het. Die hebben het vrij wat beter dan wij, dacht Maarten, maar hij zei niets, want hij wou zijn kinderen het genot van hun feestdag niet vergallen. Maar het was wel een groot verschil. Zijn armoodig toepje in de half opgedoogde kleren die maar slordig aan het lijf zaten, nu Mem en haar zorgend oog niet overraad laten gaan, en die, wel doorvoeden, keurig gekleden kinderen op het andere vaartuig, met hun heldere, lachende ogen, hun losse bewegingen. Twee kleine meisjes stoeden met een oudere broer, meisjes even oud als Baukje en Sitske, dolverhoorlijk waren ze, wild, joolig, opgewonden, vrij en krachtig in al haar bewegingen. Wat een verschil met onze meisjes, dacht Maarten onwillekeurig. Die stumpertjes zijn al zo vroeg aan werken en zorgen gewend, en wanneer krijgen ze naar een ooitens genoeg te eten? Wanneer zijn ze ooitens geheel verzadigd? Nooit. Nooit. Nooit. Maarten wist het maar al te goed. Nu wel het vrolijke troepje onze vrienden in het oog gekregen. Een boot met kinderen, riepen ze. Meneer, mevrouw? Pa, moe, mogen we ze wat lekkers geven? Jawel, jawel, het mag, hoor. En nu daalden er een regen van allerlei lekkernijen in de oude boot neer. Kokjes, taartjes, amandelen, rosijnen, bruitsuikers, flikjes, van alles, van alles. Maarten wenden zijn hoofd af en zijn ogen ontmoeten die van watse. Hij zag dat deze hetzelfde dacht als hij. Oh, wat een verschil, die overvloed daar en onze armoede. Het was geen jaloersheid, alleen maar een diep, smartelijk gevoel. Waarom? Waarom toch? Maar de mensen waren heel vriendelijk. De heren maakten een praatje over het weer. De dames lachten tegen de kinderen. En wat waren die kinders blij? Dank je, dank je, riepen ze, dank je wel. En jouke zorgde dat alles schatten eerlijk verdeeld werden. Met grote verbaaste ogen, een vrolijke kleurtje op de teren bleken wandjes, zaten daar de zushjes. En met verrukking keken ze naar al het lekkers op haar schoot. Ik zal dit voor men bewaren, riepauwkje. En ze zocht het mooiste confituertaartje uit. En ik dit. En ik dit. En ik alles. Riep Jetsen, die nog onder de indruk was van zijn bureau. Klaas keek eventjes een beetje teleurgesteld, maar toen legte ook hij al zijn lekkers bij dat van Jetsen op de bank. Ja, laten we alles bewaren voor Mem. En dan zal Mem het verdelen. Nu legten ze al hun lekkers in de bijna lege broodgrommel. En daarin zou het blijven, totdat ze thuis waren. Maar hij vond dit toch wel wat al te veel geveerd. Hij stopte hun elk een ulewel in de mond, en elk een koekje in de hand. En daar genoten hun hele tijd van. Thuokens en Thuokens haalden ze de afgezogen ulewel eventjes tevoorschijn, om te zien hoeveel er nog van over was. En zo, met die lekkere zoete smaak in de mond en de hartjes voldankbaarheid, dreven ze nu weer vlak voor de wind over het meer, in de richting van het baken dat ze die morgen gezien hadden. Nog lang wuift het vrolijke gezelschap hen toe. Nog lang wuiften en groeten ze terug. Einde van deel elf. Deel twaalf van Afkes Tiental. Deze liepevoxtopname is vrij van auteursrechten, opname door Anna Simon. Afkes Tiental, door Nienke van Higtum. Deel twaalf, bij moedertuiz. Het werd al laat, maar bleven de reizigers toch? Mem werd ongerust. Hoe dik was was ze al naar de vaart gelopen, en had met de hand boven de ogen naar de zich steeds meer verdonkeren de gezicht eindig getuurd. Maar er kwam nog altijd geen boot. Ach, ze begreep het wel, de wind was eerst gedraaid en toen was ze helemaal gaan liggen. Eerst tegenwind dus, en nu moesten de jongens het bootje helemaal naar huis toe trekken. Dat duurde lang, ze wist het. Nee, ongerust was ze niet, huis niet. Maar zie je, het werd toch zo laat, en er kwam zo'n damp op. De kleine meisjes vooral zouden door en door koud worden in haar dunne kleertjes. Ja, het was koud buiten. Je konden warmte van de kookkachel best verdragen. Wat zouden de reizigers het thuis lekker warm vinden? Als ze verklumd aankwamen, en dan elk een bordje warme karnemelkse pap. Afka had alles al klaag, de lekkere zuurwarme geur van de damp en de pap vervulde de kamer. Wiebe en Sipke lagen al in zoete rust, de lamp was nog niet aangestoken, de patrolin was zo duur. Afke zat met de hand onder het hoofd bij de tafel. Ze duurde tussen haar bloeiende potbloemen door naar buiten, waar als een dichte, witte wolk de dauw boven de wijn opsteeg. Huh, het zou nu stellig heel koud zijn op het water. Poes zat de spinnen voor de warme kachel. De ouderwetse handklok tickte, de ademhaling van de slapende kindertjes, kronk kalm en geregeld. Aan zo'n stilte was Afke niet gewoon. Ze sprong alweer op, sloeg zich de zwarte zondagse schort om de hals en hield een tipper van voor de mond, omdat die vocht gelucht haar altijd zo benoud maakte. Gauw een blik in de kribben en in de kist. Ach, ze sliepen zo rustig die lievelingen. Mem kon nog wel eventjes weg en ze haast het zich alweer naar de vaart. Zij is er nog niet terug, riep dikke seeds, die aan het eind van de steeg met een vrouw uit de dorp een praatje stond te maken. Nee, nog niet, zei Afke, in het voorbij gaan. Jongens, jongens, dat duurt mij lang genoeg, mompelde seeds hoofdschuddend. Ja, maar ook, zei haar vriendin. Het is ook veel te gevaarlijk met zoveel kinderen op het water te gaan. Als ik aan dat meer denk, hoe diep het is en hoeveel mensen er al in verdronken zijn, zei dat ik hier op het dorp woon, dan loop me een rilling over de leden. Dat kan ik je zeggen. Afke verstond nog half en half wat de vrouwen zeiden en wat ze niet verstond, dat werd haar wel duidelijk door de grafdoon, waarop het gesprek gevoerd werd. Hoe akelig, als we haar toch eens een ongeluk gekregen hadden. Ha, als ze eens geweten had, in welke gevaren haar lievelingen die dag hadden verkeerd, dan zou ze nog meer in angst hebben gezeten. Daar kwam ze alweer terug. Ze konden kleintjes toch niet langer alleen laten, en het was zo koud, zo'n koude, kille damp, helemaal geen weer voor haar zwakke borst. Nog niks te zien, voegt ik eens iets. Nee, nog niks, antwoordde Afke, en ze haasten zich verder, want ze durfde de vrouwen niet aan zien. Toch kon ze zich precies voorstellen, hoe somber ze haar hoofd schudden en wat een begravenis gezichten ze daarbij zetten. Thuis was alles nog precies gelijk. De kinderen sleepen. De poes lag nog altijd te spinnen. De hangklok tickte heel nadrukkelijk. De wazem van de warme pap vervulde de kamer. Afke ging weer zitten, maar al gauw sprong ze weer op. Al die geluiden peinigde haar. Ze juoch poeste de deur uit, rakelde met de tang het vuurt op, en keek met een boze blik naar die nare klok, die zo waarschuwend en dreigend en onrustbarem tickte. Kom aan, nog maar eens naar buiten. De schort nog wat hoger om de hals getrokken. Tja, hoe langer, hoe kouder! Er stonden nu nog meer vrouwen op de hoek. Dikke seeds stonden in het midden. Ze scheen de anderen juist een heel belangrijk verhaal te vertellen, maar toen ze Afke zag, hield ze plotseling op, en Afke merkte wel hoe ze haar buurvrouw een doel gaf. Ga je er alweer op uit Afke? Vond ze heel soepzappig en medeleidend. Oh, oh ja, het is wat te zeggen, als je zo in onrust moet zitten over je eigen vlees en bloed. Zal ik met je mee gaan Afke? Nee dank je, was het het goede antwoord, en Afke liep haastig door. Nu staan ze daar te vluisteren, en te hoofdschudden in de koude avond lucht, dacht ze bij zichzelf. Wat zouden ze toch hebben? Zouden ze misschien wat gehoord hebben? Ze keerde op haar seden terug, en vroeg ademeloos aan de vrouwen. Jullie hebben toch niks gehoord, van een of ander ongeluk? Nee, dat juist niet, teemde dikke seeds. Nee, nou, Afke, dat mocht je nou niet dadelijk denken. Ach nee, het zal allemaal wel in orde zijn. Wees maar niet ongerust, Afke. Ach, we weten het allemaal wel, een ongeluk zit in een klein hoekje. Hoe licht kan zo'n bootje niet omslaan door een wervelwind? Hoe licht kan daar niet de mens over boord slaan? Ach, het is je maar nog niet zo heel laat, Afke. Laten moet maar niet zakken. Kom, hou je maar goed. Ja, ik zal me wel goed houden, kreeg Afke. Maar waar maakt men dan ook niet dol met jullie praatjes? Zeg maar nou eerlijk en oprecht, heb jullie iets gehoord van ongeluk? Ja of nee? Nee, oh nee, dat niet, dat is normaal niet. We hebben niks gehoord, maar… Ach, loopt naar de maan met je maren, en je gezeuren en getheem. En Afke was al hier bij de vaart. Hoorde ze daar in de verte wat? Was het zingen? Ja, waarlijk. Maar nee, dat waren geen kinderstemmen. Nee. Ze liep een eindje verder langs de vaart, en nu ontdekten ze dat het gezang voortkam uit het veronder van een turfschip dat voor Anker lag. Zekond door het venstertje naar binnen kijken. Daar zat de schipper vlak tegen Overhaag, tegen de wand van de schuid geleund. De kin opgeheven om meer geluid te kunnen voortbrengen. De linkerhand had hij in zijn boekzak, en met de rechter hield hij een kerkboek op een flinke afstand van zijn gezicht, want anders kon hij niet goed zien. Zelfs de bril hielp er niet voor. En zo zat hij daar, met zijn bruin verbrand gezicht, in zijn zwart boezeroen. Een zwarte das los om de bruine, bezige hals geknopt, en zo zong hij zijn avondlied, met een kracht die je bij dat tanige, maagere mannetje niet zou zoeken. Kijk, het hoofd achterover, de mond wijd, heel wijd open. Luister, met allerlei draaien en uithalen klinkt het, een losang klemmt uit zeon zalen. Door zijn erg geschreeuwen namelijk, klonkt de i in klimt en in seons als een e. En tegenover hem, aan het smallen voorondertafeltje, zat zijn vrouw. Dat zag Afken nu ook duidelijk. Ze boog zich juist over haar gezangboek naar voren. Een grote bruine vrouw was het, met een witte, gehakte muts met loshangende banden op het hoofd. Een bruine jakkaan, en drie strengen, dikke karoline kralen met een groot gouden slot om de hals. Luister, nu stemden ze ook mee in, met een bevrige, trillerige stem die vreemd afstakbaar voor ze gestalte. Een oogomlik vond Afken afleiding in de turen naar dit vreedzaam zingende paag. Maar al gauw pakte haar weder onrust. Ze liep nog een eentje verder, de vaart langs. Ach, kwamen ze toch maar. Ze wou liest niet weer naar huis terug gaan, niet weer die naren, onheils spellende vrouwen voorbij, die haar zo kwelden met haar ongevraagde en onkieze belangstelling. Maar toch, duurde al te lang, nu moest ze heus weer terug, langer kon ze niet wegblijven van haar slaapende kleintjes. Daar was ze weer bij het schip. Die twee zongen nog altijd het hoogste lied. Nog weer een klein eentje terug. Wie hield het aan het schip? Ik wou dat die mensen zich stil hielden. Je kan op zo'n manier niks horen in de verte, bromde Afken, en zat een gevoel, of de boot niet zou komen, voordat het psalm zingende schipperspaar zich stil hield. Nog altijd zongen ze, ze schenen een eindeloze adem te hebben. Al weer een klein eentje verder, de vaart langs. Nog eens even uitkijken, maar nu voor het laatst en dan gauw weer naar huis, naar de kleintjes. Daar hield opeens het gezang in het schip op. Afgesriekt haar haast van. Nu kwam eerst het hoofd van de schipper uit het luik kijken, toen ook zijn zwarte poeseroen, en eindelijk zijn benen. Het is dampig, janken, hoorde Afken hem zeggen. Maar hij zult het zien. Morgen hebben we mooi weer en een lekker koeltje. Je hield het zien, janken. We waren recht voor het lapje naar Lewarden. Afken, trot nadig. Ze voelde zich zo eenzaam. Ze moest even met een ander mens praten. Een avondschipper. Een avondsvrouw. Nog zo laat aan de keurig. Nog ja, kijk maar eens uit, of mijn man en kinders er nog niet aankomen. Die zijn de hele dag uit zijning geweest op het meer. Zo, zo. Juist, ja wel. Dan heb ik ze vanmorgen in de voegte wel gezien. Er was ook een soldaat bij, is het niet? Juist, riep Afken blij. En wat denk je? Zouden ze een boel tegen wind gehad hebben op de terugreis? Ja, zeker. Vlak in de wind. En nou is het al een paar uur plat stil. Ze zullen moeten trekken. Ja, en dan wordt het altijd laat. Je moet maar niet ongerust wezen, vrouw. Dat komt wel terecht. Luister eens, hoer ik daar niet wat in te verten? Afken luisterde aandachtig, maar kon niets onderscheiden. Maar de schipper hield de hand tegen de oorschelp. Hij luisterde in gespannen aandacht. Ja, waarlijk, ik hoor wat. Dat zullen ze wel wezen. Afken kon het nog haast niet geloven. Ze dacht dat de goede man maar zij om haar wat op te beuren. Maar toch? Nu was het ook net of ze zelf niet alleen geplas in het water hoorde, maar ook een veelstemmig gezang. Ja, dat moesten de shrille stemmen van Klaas en Jetsen zijn die daarboven alles uitklonken. Nu herkennen ze ook het zwaardere geluid van Martin en Wadze. Ja, nu hoorden ze ze allemaal. Ja, ja, daar naderde de boot. Er was geen twijfel meer aan. Hoep rettigd dat ze zo zongen. Dat was een goed teken. Nu was tellig alles in orde. Afken voelde zich nu zoveel rustigig. Ze had al willen meezingen, zo gelukkig was ze. Hoor, hoe helder klonk het over het stille water, over de vandauw dampende velden, dat oude, overoude lied, dat alle friezen nog altijd zo graag zingen. Vooral bij avond, vooral als ze geduld moeten oefenen, vooral als ze alleen zijn met de natuur. Dat lied zingen de vissersvrouwen van het noorden, als ze met de armen om de opgetrokken knieën tegen de helling van de dijk zitten te wachten op de terugkeer van de vloot. Dat lied zing je ook op het water, als je moe wordt, en als je je gehele schat van nieuwere, vrolijkere liedjes hebt uitgeput. Dan zetten de ouderen dikwijls dit oude lied in, en het past zo goed bij de eenzaamheid en bij het geklots van het water, en bij de stilte in de natuur. Hoor, daar klonk het vanuit de verte, in Afkes Oer. Martin was een van de weinigen, die het oude lied nog geheel kende, en daarom zong hij het altijd bij gewichtige gelegenheden. Dat wist Afke. Hoor, daar klonk zijn krachtige stem boven alles uit. Nu kon Afke ook al duidelijk onderscheiden, dat wat ze een eeltje in de lijn liepen. En daar zag ze ook Martin. Hij zat in de stuurstoel, op elke knie een klein meisje, warmjes tegen hem aangeleund, en, zo goed als het ging, tegen de vochtige nachtlucht beschermt door vaders dikke jas. Jouke zat naast hem, die hield het roer. De andere jongens lagen voer in de boot, en ze zongen nu uit volle borst. En toen opeens, daar staat Mem. Ja, ja, daar staat Mem, met een schort om het hoofd. Een algemene opschudding in de boot. De zusjes, half in slaapgewicht, door het eentonige gezang, kwamen nu ook met de kopjes van ondervaders jas tevoorschijn, en ze riepen op vaders bevel werktuigelijk mee. Dag, Mem, dag, Mem. Maar rechtwakker waren ze nog niet. Hij zette nu de twee zuzerige pakjes op de grond in de boot, in de boekdeling, zoals hij het noemde, en hij schudden ze een beetje heen en weer, want ze moesten nu toch wakker worden. Straks, aan de andere zij van het turfschip, zou de boot aanleggen. Daar waren ze aan de wal. Wat was afke gelukkig, nu ze haar hele troepje weer veilig bij zich had. Ze nam gauze, ziet ik op de arm, en bouwk je bij de hand, en stapte met dit vermoeide tweetal de anderen vooruit, om thuis vluchtelamp op te gaan steken. Op de hoek van de steeg stonden nog meer vrouwen dan straks. Ze hadden naar zich blijkbaar op klaar gemaakt, een ongeluk te vernemen. Met allerlei ijselijke verhalen hadden ze elkaar opgewonnen. En nu, daar kwam waarlijk afke zo verhoorlijk aanstappen, met haar bij de meisjes. Zou dan toch alles goed afgelopen zijn? Ach, ze menen het goed, die vrouwtjes, en ze waren ook heel blij voor afke. Die stumper had al bezwaren genoeg, met haar tiental. Maar toch had het er heus veel van, of ze een beetje teleurgesteld waren, dat er nu helemaal niet bijzonders gebeurd was. Zo, zo afke, heb je daar je schipreukelingen al? Zij dikke ziet. Ja hoor, ze zijn allemaal goed en wel weer aangeland. Was het vrolijk antwoord. Maar deze beide knapjes zijn heel moe en koud. Die zal mem gauw een beetje opwarmen, met een lekker bordje hete brei. En meteen was ze in haar steegje verdwenen, de slaapere gebouwkje achter zich voorttrekkend. Nu gauw de lamp op, en dan de meisjes elk warm stof. Zie zo, zit ze hier nou goed? Wordt je al wat warm? Ja, mem. Ja, mem. En de slaapere geookjes gingen een beetje verder open. He, zo'n warmte deed je goed na die killenavond lucht. Dat vonden de andere ook, toen ze spoedig daarop ook thuis kwamen met alle meegebrachte goederen. Het was een hele optocht. Martin voorop met het petroleum toestel, wat ze met de ketel en de broodtrommel. Jouke met de koffiekopjes en kommetjes, allemaal netjes in een mandje. Klaas met de hengels en snoeren, en Jetsen met de kookpan en de kookpan. Hij sloeg met de eerste een vrolijke roffel op de laatste, zodat de vrouwen op de hoek zich de oren dicht hielden. Ja, ja, zeiden ze hoofdschuddend. Afke heeft toch maar een zware lijn te trekken met zo'n paar ondeugende bengels van jongens. En nu voelden ze ook plotstelling allen hoe keld het buiten toch was. Huiverend zeiden ze elkaar goeienavond, en pruttelend zochten ze elk haar eigen woning erop. Maar bij Martin en Afke dacht niemand aan pruttelen. Daar zaten ze allemaal met vrolijke gezichten rondom de grote platte schootel van Grof Aardewerk. Geel met grillige rode gunnen en hanenpoten beschildigd, waarin de lekkere karnemelkse pap, soepenbrei, noemde Afke ze, dampte, een beetje stroper doorgeroerd, en klaar was kees. Nu stak ieder er zijn lepel in, en het smaakte wat lekker. Daar zaten ze nu rondom de breipot, ijverig lepelende met de rechterhand, terwijl de linkerarm op de tafel ruste. Een tijdlang hoorde je niets anders dan het geklikt klak van de lepels, en het spijt me dat ik het zeggen moet, maar hij kan niet anders, want het zuiveren waarheid, het behaagelijke slurpen en smakken van al die hongerige gasten. Kleine Sietzke had al gauw genoeg. Ach, ze was toch ook zo moe, zo kon haar oogjes haast niet openhouden. En nu de kleintjes allebei sleepen, en het heerlijkste plekje in huis, dus voor dit ogenblik onbezet was, klauterde ze langzaam op Afke schoot, en vleidaar vermoeid hoofdje tegen Mem's trouwe borst. Mem druk daar tegen zich aan, en glimlacht haar toe met ogen vol liefde. Sietzke glimlacht er terug, maar o, zo flautjes. Weldrape wees haar rustige ademhaling, dat ze lekkertjes was ingeslapen. Balkje knipt er ook al erg met de ogen, maar ze wou nog niet slapen. Ze trok Mem bij de mou. Mem, zei ze, toe, kijk toch eens in onze broodtommel. En jullie broodtommel? Nou, daar zal wel niks meer in zitten, dat is mijn hongerig troepje wel toevertrout. Nee, Mem, hij is niet leeg. Zeker, zeker waar niet, jeugdeklaas. Ach, kom, jullie willen me voppen. Nee, nee, er zit wat in, zovaar als Wopke leeft. Ja, maar dan geloof ik het niet, want Wopke is al zeven jaar dood. Nou, Mem, ik zou het toch maar eens eventjes in kijken, zei wat ze, en hij zette de bewuste trommel voor zijn moeder op de tafel. Afke stak er de hand al naar uit, maar nu schreeuwde Jetsen. Pas op, Mem, pas toch op, anders vliegt het volgt u eruit. Voorjoh, is maar dat schrikken, dat ben je altijd wild en omaardig. Kijk eens, kleine cites is van de schrikwakken geworden. Ze kijkt met glazige oogjes om zich heen. Stil maar, Pop, slaap zij maar rustig door, hoor, ze is bij Mem. Nu willen citeskes oogjes weer dicht. Maar even later werden ze weer geopend, want toen ging er een vervaarlijk gejuich op. Moeder Afke slaakte een kreet van verwondering, toen Jouke haar plotseling de geopende trommel voor hield. Wel, wel, wat een lekkers, waar heb je dat vandaan? En hoe kon je dat zo lang bewaren? En nu ging het op een vertellen en op een smunnen. Nu kwamen alle aventuren los, en Afke reelde telkens als ze van alle gevaren hoorde waarin de verschillende leden van het gezelschap verkeerd hadden. Oh, als ik dat geweten had, griep ze. Ja, dat is maar gelukkig, zei Martin, waar hij vonden het eerst allemaal zo vervelend dat Mem daar niet bij was. Maar toen we met het bootje omsloegen, was mijn eerste gedachte zo gauw ik weer wat bijgekomen was van de slag met de roerpen, nou is het toch maar goed dat ze niet mee gegaan is, wat zou zijn geschikt zijn. En later ook, toen eerst Klaas van het paard viel, en later Jets zijn zoek was, toen dacht ik hetzelfde. Ja, zei Afke plaagend, je hebt mooi praten, maar denk je dan dat al die dingen gebeurd zouden zijn als ik erbij geweest was? Wat blief, griep Martin, en hij keek met open mond zijn vrouw aan. Zou je dan soms denken dat ik en Wadze niet goed op de kinders gepast hebben? Nee hoor, zesde Afke, dat denk ik niet, jullie hebben zo goed op ze gepast als man dat kunnen doen, maar je weet toch ook wel dat de moeder haar ogen nu eenmaal overal heeft, haar ontgaat niks. Ho ho Mem, niet zo bluffen, schert ze nu Wadze, die wel zag dat zijn vader een beetje verdrietig begon te kijken. En waar was kleine Wiebe dan gisteren, dat had Mem ook al niet gezien. De andere jongens lachten stilletjes, ze stoten elkaar aan, en ze keken nieuwsgierig van Mem, die een kleur kreeg, naar hij, die in zijn vuistje lachte. Ja Afke, zei hij, daar zie je het nou, Wadze heeft gelijk. Een moeder, wie een kind, zonder dat ze het merkt, zich achter de tafelstoel werkt, en die dan de hele buurt in obschering brengt, omdat ze meent dat het schaap weggelopen is? Ik zeg, zo'n moeder moet zich maar stil houden, en niet op andere vitten. Halve beschaamd, half lachend, zat moeder Afke daar, allen keken eraan met een stille glimlach. Opeens hij bouwke. Wat is Mem mooi vandaag? Ja, waarlijk, riepen die jongens, Mem heeft de zondagspronk aan. Jongens, ja, riep Wadze, alweer plagend, Mem heeft het er maar eens van genomen vandaag. Zo'n prettige zondag, man en kinderen van de vloer, zo kalm en rustig, niks te doen. Mem dacht, nou ben ik boer innen, nou wil ik mij ook eens wat oppronken. En toen kwam het oorijzer op, en de flodermuts er overheen, en toen ging Mem eens voor de spiegel staan. Akelige jongen, hou je toch stil, riep Afke, en ze blozen tot achter de oren. Maar Wadze was onverbiddelijk, en de anderen, ja, die verknepen zich van de pret natuurlijk. Ja, zei Wadze, en toen kwam de mooie zondagse bruine jeurk uit het kabinet en het gouden slot uit de doos met Wadzen, en klaar was Mem. En toen, hou je maar gauw stil, riep Afke, ik zal het zelf wel verder vertellen. Alles wat Wadze zegt is waar. En toen, ja, toen bacht dit kleine kinderen elk bij een buurvrouw, en ik ging naar de kerk. Mem naar de kerk? Dat gebeurt anders ook niet vaak. Is het waar? Is het echt waar? Ja, het is waar hoor, ik heb het gedaan. En ik top mijn bruine japon aan, want oh, die ligt toch anders altijd in de kast. Je zou zeggen, zo'n pronkerpopke, plaagde Martin, al tien kinderen en nog eens zijn eidel. Wel, wel, wel. En met dat oorijzer en die foddermuts op, ziet ze er nog uit als een jonge meid. Is het waar of niet Wadze? Ja, plaagde Wadze, en dat weet ze zelf ook best. Kijk maar eens wat de kleur ze krijgt. Wel zo, viel nu Martin weer in. Dat pronkt zich maar op, en dat gaat er maar op uit. En dat brengt de kinders maar bij de buren. En avonds, als we thuis komen, dan vinden we moeder en vrouw nog in de volle zondagspronk. Het oorijzer nog op, het goudes slotend om de hals, de bruine jurk nog aan. Neen jij het, alleen het bruine jakje, Mem heeft een zwarte rok aan. Ja, dat is waar, kleine wijsneus. Je hebt gelijk, de bruine rok is de minste uitgetrokken. En je vertel me nou eens, oude pronkerpop, wat je verdig de hele dag gedaan hebt. Afke blozen nog dieper, maar ze zijn niet. Kijk eens aan, wat krijgt Mem een kleur, plaagde Wadze. Daar zit wat achterheid, eerst gaat ze naar de kerk in de volle pronk, die anders nooit uit de kast komt en nou mogen we niet eens weten wat er door verre gebeurd is. Er kwam een vochtige glans in moeder Afkes zachte ogen, toen ze nu opstond en naar de bedstee ging. Nou dan, zei ze, nou kunnen jullie zelf zien wat ik verre gedaan heb. En ze haalde uit de bedstee twee pas klaargemaakte bruine jurkjes. Kom eens hier buikensitz, dan zal ik ze jullie nog gauw even aanpassen, voordat je naar bed gaat. De verbazing was algemeen. Nieuwe jurkjes? Waar komen die vandaan? Boukje en Sietke onderwiepen zich met stralende oogjes aan de vervelende operatie van het passen. Nieuwe jurkjes? Wat was het al een tijd geleden, Cédor Zains spiksplinter nieuwe jurkjes gekregen hadden. Hoe heerlijk! Mem hurkte op de grond, met een hele massa spelden in de mond. De jurkjes werden van achteren dichtgespeld, de maatjes erin gepast, nog de zomen. Afke ging plat op de grond liggen om te zien of de rokkjes wel even in reden gingen. Ja, zo was het net goed. Dat van Sietke moest nog een vingerbreed kortig. Zo, met verdrag een beetje opgespeld. Zo was het goed. De kinderen streelden liefkozend over de nieuwe jurkjes. En wat is het mooie goed? Vluisterde Boukje, want ze was al te gelukkig om geheel overluid te praten. Net zo goed als van Mem's mooie zondagse bruine jurk. Hey ja, jaagde Sietke, en ook precies zo bruin. Dasaardig! Martin, die al die tijd tot het te pijn zijn over de onoploosbare vraag, waar Afke toch met mogelijkheid het geld vandaan kon hebben gehaald om nieuwe jurkjes te kopen, sloeg nu plotseling de ogen op. Met een doordringende blik hek hij zijn vrouw aan. Deze verschikte zenuwachtig iets aan Sietke's moutje, en toen bloosterde ze alweer en sloeg de ogen neer. Afke, volg nu Martin, met wijvelende stem. Afke, afke, van welke stof heb je de nieuwe jurkjes voor de meisjes gemaakt. Een tijdlang geen antwoord. Eindelijk keek ze hem recht in de ogen. Wel, maar zou ik ze van gemaakt hebben, zei ze, bekijk het goed maar eens. Martin keek goed toe. Zijn ogen zwiven van de jurkjes van de kinderen naar Afke's bruin jakje, en hij begreep alles. Afke, afke, je mooie jurk, je ene gezondagse jurk, heb je die voor de kinderen opgeofferd? Dat is toch te erg. Een ogenblik stilte. Eén kort en ondeelbaar ogenblik slecht. Maar wat er in die seconden in de hart en van alle kinderen omging, dat vergraten ze nooit weer. Dat wekte bij hen allen een innige, diepe verering voor hun lieve, trouwe moedig. Oh, kom, zei Afke nu. Wat zou dat nou? Je hebt straks zelf nog gezegd, dat de jurk van mij toch altijd in de kast lag. De moed kwam er maar in, op zo'n manier. En de kinderen, ze zagen eruit als schooiers. En, over veertien dagen, is het kermis. Dan komen al haar kennetjes in de bronk, en zouden we dan onze bauwkensitz met die oude volder laten lopen? Kijk eens aan. En ze hield het twee oude, gelapte en verstelde jurkjes, die erbovendien door het ongewenst debat van die dag, niet mooier opgehoorden waren, in de hoogte. Martin haalde de schouders op. Ja, hij zag wel dat die jurkjes niets meer waard waren, maar toch zijn vrouwens mooie bruine jurk, haar enige jurk sinds bijna vijftien jaar. Haar schat, waar ze altijd zo netjes op was, die ze altijd zo keurig netjes opgevouwen, in het kabinet bewaarde. Hij bleef stilzitten, met de duimen in de armschaten van zijn vest, en telkens zag wat ze hem zijn hoofd schudden. Nee, dat was te erg, zo kon het toch niet. Maar afke, voud er nu met evenveel liefde en trots de twee kleine jurkjes op, als ze het vroeg haar eigen mooie Japon had gedaan, en met innige voldoening borsten ze in het kabinet. Een glimlach speelde om haar lippen. In haar verbeelding zag ze haar kleine meisjes al hand in hand langs de kraam bewandelen, allebei zo keurig netjes, allebei met een mooie, nieuwe bruine jurk aan. Wat ze, maakte nog een paar grapjes, en vertelde nog het een en ander, maar de rechte aandacht was er niet meer. Ze waren allen slaperig en moe. De meisjes waren naar bed gebracht, die sleepen al heerlijk, en Weldra snorkten ook de jongens dat het huis ervan dreundde. Nu maakte Wadze en Eeltje zich ook klaar om de ladder naar de zolder op te gaan, maar Afke op de grond een bed voor hen gespreid had. Eerst ging Eeltje, Wadze bleef nog even achter. Mem, riep hij om het hoekje van de deur. Mem, komen ze even hier? Mem kwam, en nu bracht de grote zoon zijn lippen bij haar oor. Mem, wacht maar, het is niks hoor. Nog drie maanden, en dan ben ik weer vrije man. Dan zal ik werken, werken voor twee, en ik zal niet rust, voordat Mem weer een nieuwe Yorken het kabinet heeft. Ach, malle jongen, maak maar goud dat je onder de wol komt. Morgen moet je alweer vocht op reis. En ze gaf hem nog een vriendschappelijk tikje op zijn brede soldatenrug. Maar met een inig gelukkige glimlach kwam ze weer bij haar man terug. Martin, zei ze, wat hebben wij toch beste, braver kinders? Martin lachte. Afke, zei hij op precies dezelfde toon, want hebben onze kinders toch een goeie, beste moedig? Afke was op een stoel geklommen. Daar bließt ze de lamp uit. Wel te rusten, einde van Afkes tiental door Ninker van Higtem, voorgelezen door Anna Simon, 2010.