 Wij openen deze plechtigheid met gebet. Maak ik de collega mannelijke hoogleraar vragen daartoe de barret af te nemen, mogen de gees van wijsheid en balmachtigheid in ons allen groeien en tot volle last dan komen. Neemt u plaats, dames en heren. Welkom, allen, in het bijzonder landsbovenberg en het kortijze en de heer Goldsmeding. Dames en heren, wij zijn hier bij elkaar om te luisteren naar de oratie van professor Lans Bovenberg, hoogleraar economie aan de Tilburg School of Economy and Management. Hij is Stevens, wetenschappelijk directeur van het onderzoekstinstitut Netspar, een oprichter van Center. Hij was werkzaam bij het ministerie van Economische Zaken, Centraal Planbureau het Internationaal Monetair Fonds en Stevens was zijn lid van de Sociaal Economische Raad. Wat was Lans Bovenberg niet, kun je je afragen, als toon, aangreven topekonom, spinosist, baanbrekend en inspirerend wetenschappelijk onderzoeker en bevlogend docent. En welk onderwerp heeft hij niet bij de horens gepakt? Op eenbare financiën, economie en management van het publieke belang, belastingen, vergrijzingen en pensioenen en niet te vergeten de milieu economie. En nu stocht hij zich op de combinatie van economie, persoonlijk ontwikkeling en onderwijs. Op het gebied van internationalisering was Lans, voor heel lange tijd toon aangreven aan Tilburg University, hij was daarbij een drijvende kracht voor nu ontwikkelingen en hij liet zich daarbij inspireren door wat hij al leren kennen tijdens zijn verblijf in de Verenigde Staten aan de Universiteit van California Berkeley, waar hij Stevens ook zijn PhD behalde. Over zijn prestaties kan ik nog lang doorgaan, dames en heren. Maar wat ik ook graag wilde benoemen hier is dat Lans een fantastisch bruggebouwer is voor mensen die recht tegenover elkaar staan en daar legt hij de lad hoog. Hij zoekt niet naar het compromis, maar hij zoekt naar de synthese en dat is belangrijk om vooruitgang te boeken. En dan nu staat hij op het punt om een nieuwe weg te openen, het gebied van onderwijs, waar de laatste jaren de nadrukken komen te leren op technische aspecten. Dat gaat dan met name om het economieonderwijs. Het is de hoogste tijd voor verbreding. Waar gaat het nu echt over in de economie? Ethiek en multidisciplinariteit komen hier om de hoek kijken en dat zijn zaken waar wij juist hier in Tilburg denken heel goed in te zijn. Sinds 1 april van 2015 bekleed Lans Bovenberg de Goldsmeding Leerstool, met als leeropdracht vernuwing van het economieonderwijs. De Leerstool is mede mogelijk gemaakt door de Goldsmeding Foundation voor mens, werk en economie. Deze stichting heeft als doel een betere wereld te initieren door te denken vanuit het belang van de ander. Zij ondersteunt hier toe projecten die inspelen op belangrijke maatschappelijke vraagstukken op het gebied van mens, werk en economie. Lans Bovenberg hangt het economieonderwijs op aan één verhaal en combineert kiezen en samenwerken. Het huidige economieonderwijs concentreert zich op hierarchie en marktwerking als bestuursvormen, maar de toenemende complexiteit van de samenleving vraagt even om vrijwillige binding door relaties en ethiek. Lans is er tot nu toe steeds in geslaagd, dames en heren, in de voorhoeden te spelen van maatschappelijke relevante discussies en vernuwingen aan te brengen. En we gaan ervan uit dat hem dat ook weer in deze nieuwe leeropdracht gaat lukken. Ik wil nog kwijt dat het tans de week van het economieonderwijs is en dat ook deze voordraag, deze oratie in dat kader plaatsvindt. En ik wil ook nog melden dat dit voor de derde keer is dat Lans een oratie houdt. En we hadden in een klein publiek daar al een gesprek over en we hebben geconstateerd dat dat de lat heel erg hoog werd. Wij gaan graag luisteren dames en heren naar zijn lezing die de titel draagt economieonderwijs in balans kiezen en samenwerken. Ik geef hem daardoor heel erg graag getwoord. Ja dames en heren, ik stel het zeer op prijs dat u in zo'n grote getalen hier ben komen opdagen. Ik heb de titel op het laatste moment nog wat veranderd. Dus de ondertitel is wat veranderd en daarom ga ik het nog even wat toelichten. De verschillende woorden. Ik begin mijn economieonderwijs. Wij gaan ons in eerste instantie vooral richten op het onderwijs in het voortgezet onderwijs en dan met name HAVO en VWO. Maar uiteindelijk liggen onze ambities ook verder. Onze, de VMBO, het buitenland en zelfs de universiteit. Dus let op, collega's zou ik zeggen. Nou, waar gaat economie over? Als je iemand in de straat vraagt waar gaat economie over dan krijg je steevast het antwoord je geld. Wel, dat is half goed, maar er is meer. Economie gaat namelijk niet alleen over je geld, maar ook over je leven. Het volgende woord in balans. Wat een prachtig woord is dat toch? Balans. En het heeft niet alleen met mijn voornaan te maken. Wat wij proberen te doen in deze methode is eigenlijk het evenwichter herstellen tussen aan de ene kant geld en het leven. Economie, zoals het nu vaak gegeven wordt, gaat vaak te veel alleen over geld alleen. En wij proberen het evenwicht met het leven weer te herstellen, zonder over eens door te schieten. Want ik hou ontzettend veel van geld en economie, dat wordt gelachen. En economie is geen maatschappij leer, dus het blijft wel in balans. Dit is ook een bijzondere oratie, omdat het geen oratie is van één persoon. Het is eigenlijk een oratie van een team, een consortium, zoals dat in het symposium dat hiervoor gehouden werd, nog werd gezegd. Veel van de ideeën die u straks wilt horen, die zijn medegevormd door van links naar rechts Marcel Caenvois, Ferry Haan en ook Wilma Paffen. En de geheimen krachten achter dit project zijn Harry-commandeur aan de linkerkant en Frank van de Duitschouten aan de rechterkant. En vervolgens hebben we ook nog de mensen die het echte werk moeten gaan doen. Die moeten namelijk de inhoud die ik u zo ga vertellen, om gaan zetten in echt concrete leermiddelen. Dus wens u ze vooral heel veel succes straks aan het eind als u ze ziet. Dan moet u ook deze mensen letten, Ton van Haaperen, Roel Gelol, Jacobin Ubing, Yvonne Gerritse en Jorin Karstenlein. Dus we zijn een heel team en dan zijn er ook nog de grote drie. Als we het over voetbal hebben, dan weten we wie dat zijn, dan denken we hieraan of hieraan. Maar als econom heb ik ook een grote drie, die overigens niet zo snel oud worden als deze voetballers hier. Ik denk dat hun glorie bijna is vergaan op dit moment. Maar met economen is het net als met goede wijn. Hoe ouder ze worden, hoe beter. En ik hoop dat het ook voor mij geldt over... Oh, daar gaat hij. Maar dit zijn mijn drie helden. En ik probeer eigenlijk dit gedachte goed van deze mensen te herontdekken ook in het onderwijs. Aristoteles, Adam Smith en John Maynard Keynes. Dat zijn de helden die ook in deze methode centraal staan. Nou, wat is economie eigenlijk? Economie, dat komt van het Griekse woord ojkonomia. En dat betekent het regelen. De nomos, zit er trouwens wel goed. Nee, kom, ik ga het weer pakken. Het betekent de nomos, het regelen van het huishouden, de ojkos. En huishouden moet je breed interpreteren. Dat gaat over het samenwerkingverband. Nou, nu scholieren aan het opgroeien zijn, besturen ze hun eigen leven, hun eigen huishouding steeds meer zelf. Joren krijgen steeds meer keuzeruimte. Ze rijden bij wijze van spreken al snel in een snelle auto, zoals deze meneer. Nou, dat is mooi. Maar met die vrijheid, met die keuzeruimte, komt ook verantwoordelijkheid. En daarom krijg je rijles. En rijles, dat is het vak economie. Want in economie leer je je leven bestuur. Een belangrijke drijfeer van leerlingen blijkt te zijn om economie te vormen, te volgen, succes, succes in hun eigen leven. En laat economie daar nou precies over gaan over succes. Economie gaat er namelijk om dat je beperkte middelen hebt. Dat kan zijn geld, maar ook bijvoorbeeld tijd, energie, aandacht. Alles wat beperkt is, alles wat schaars is. En door die middelen op een verstandige manier te besturen, kun je meer welzijn, meer succes creëren. Economie gaat over zo besturen dat je met minder middelen meer succes, meer welzijn kunt krijgen. Dus kortom, economie gaat over meer met minder. Nou, besturen klikt misschien wat abstract voor u, maar het gaat eigenlijk over kiezen en samenwerken. En daarbij denken economen heel doel gericht. Ze beginnen namelijk bij je doelen aan het eind, bij welzijn. En redeneren dan eigenlijk terug naar hoe je zou moeten besturen. Dus ze redeneren eigenlijk van achter naar voren, zou je kunnen denken. Ook als je met een auto op reis gaat, dan definier je eerst je doel, waar je naartoe gaat. En voor je beslisst of je links of rechts af moet slaan, ga je eerst de relaties bestuderen tussen die beslissingen en je uiteindelijke doel in je kiezenstand voor links als dat het snelste is en voor rechts als dat het snelste is. Nou, voor die relaties tussen wat je doet in je bestuur en wat je eruit krijgt, je welzijn, gebruiken economen modellen. Nou, modellen, dat zijn als het ware landkaarten. Dat zijn eigenlijk wel dat zijn. Als je als het stuur gaat zitten, heb je een landkaart nodig voor de relatie tussen links of rechts gaan waar je uiteindelijk naartoe moet. Nou, om misverstand van niet-economen is dat modellen realistisch zouden moeten zijn. Maar als je een kaart zo realistisch mogelijk maakt, dan eindig je uiteindelijk bij het landschap zelf. Dus dat schiet niet op. En daarom is het eigenlijk bij een economen zo dat in de beperking, in de beperking, toon zich de meester. Een goede econom beperkt modellen tot de essentiële meganismen. Anders ziet hij door het bomen het bos niet meer. Dus wij modelleren niet als economen omdat we zo slim zijn, maar omdat we weten dat we niet zo slim zijn. En dat is natuurlijk eigenlijk heel slim. Nou, twee kernwoorden van de methodologie van economen dat zijn eenvoud en algemeenheid. Met een beperkt aantal regels, een grote verschijnheid van verschijnselen verklaren. Dat is economie. Dus ook weer hier, meer met minder. Economie is eigenlijk toveren. Met minder middelen meer succes creëren en met minder regels meer inzicht creëren. Nou, economie, in mijn opinie, laat die toverkunsten nog onvoldoende zien. Ik heb twee stellingen. De eerste is dat de landkaarten die nu centraal staan in het economieonderwijs hopeloos verouderd zijn. Een update is nodig. En het tweede is dat die kaarten veel te complex zijn. Lerlingen zien door de bomen het bos niet meer. Ons doel is daarom meer met minder. Meer inzicht, rijker mensbeeld, meer inzicht wat consistent is met de recente wetenschappelijke inzichten, maar tegelijkertijd minder complexiteit. En dat laatste, het werd al gezegd door de rector, een samenhangend verhaal. En het hart van dat verhaal, u had het misschien al voorspeld, dat is balans. Het balanceren van doelen en van belangen bij besturen van je vaak smallen, levensweg. En dat verhaal, overkiezen en samenwerken, bestaat uit drie hoofdstukken. In balans, uit balans en meer balans. Kortom, in, uit en meer balans. Heeft u in, uit en meer balans. Dat is het verhaal. En we gaan dat even concreet toepassen, die drie stappen op Anna en Ben. Anna is heel goed in wiskunde en Ben is heel goed in Engels. Als Anna-Ben helpt bij wiskunde en Ben-Anna met Engels, dan kunnen ze betere cijfers halen in minder tijd. Meer met minder. Dus dat gaat over economie. Ook al komt er niet direct geld aan te pas. Toch is dit economie. Maar het verhaal van Anna en Ben, hier zijn ze, dat is eigenlijk een parabel. Een parabel voor veel meer relaties. En denk bijvoorbeeld aan de relatie tussen je leraar en je director. Of bijvoorbeeld een kapitaalverschaffer en een jonge ondernemer. Of de relatie tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk naar Brexit. Allemaal relaties waarvan Anna en Ben de paramels zijn. Laten we nu dat verhaal van die drie stappen even kort doorlopen, te beginnen bij de eerste stap, de ideale balans. Verstandig kiezen, dat draait om de balans tussen verschillende doelen. Aristoteles, die wist het al. Draait in het leven om meer dimensionale doelen met elkaar in balans te brengen. Maar de filosoof die mij het meest heeft beïnvloed in mijn leven is deze manier. En ja, dat is mijn vader. Hij was opgeleid als accountant en hij wist alles van balans. En hij zei het iets minder prosarisch dan Aristoteles, maar daarom niet effectief. Hij zei het leven is niet zwart of wit, het is grijs. Dat was zijn fameuse uitsmaak. En, nou ja, zie het u enige gelijkend is? Nou, dan was kiezen bij samenwerken, want als het is de tweede kant van besturen, draait het om balans tussen verschillende belangen. De hoofdregel van goed besturen van een samenwerking verband is wederzijdsvordeel. Met andere woorden de balans van win-win bij de partijen winnen. Dus als Anna en Ben met elkaar samenwerken, dan gaat het alleen maar goed als ze daar allebei van profiteren. Het win-win-principe, de ander behandelen, zoals je zelf behandelt zou willen worden, is ook de gouden regel van het recht en van de etiek. Anna zijn bensbelang in balans. En dit is het recht, gaat ook over balans. Dus economie en etiek, dat zijn eigenlijk twee kanten van dezelfde medaille. Maar ik ga het met u als econom, vooral hebben over die economische kant. En daarom luister goed, want ik ga u nu in, ja, ik denk zo'n drie minuten, het geheim van de economie verklappen. Dus meer met minder, hè? Dus de hele economie begrijpen in drie minuten. Dat gaan we doen met elkaar. Het wonder van de economie is, miracle van de economie, is dat je samen meer kan dan alleen. Of terwijl 1 plus 1 is drie. Anna en Ben kunnen allebei beter cijfers halen met minder tijd. Dus Anna's winst hoeft niet bensverlies te zijn. In economitaal, het leven is geen nulsom spel. Dat gaat tegen de intuïtie van heel veel mensen in. Maar het is het meest fundamentele inzicht van een econom, dus houd u dat vast. En er zijn twee fundamenten voor dat wonder van de economie. Dat beide partijen kunnen winnen. Het eerste is diversiteit. Hoe meer mensen verschillen, hoe groter de potentiele meerwaarden van samenwerken. Anna en Ben hebben meer te winnen als ze meer verschillen in hun talent van wiskunde. Als ze hetzelfde zijn, dan is er helemaal geen winst te behalen. Dus het gaat om het verschil. Het tweede fundament is delen van de meerwaarden van samenwerking. Als zowel Anna als Ben profiteren, als ze allebei de meerwaarden van die samenwerking met elkaar delen, dan zullen ze zich beide inzetten. Nou, dat was economie in, dat was anderhalve minuut, sorry. Maar verschil en eerlijk delen creëert waarde. Verschil en eerlijk delen samen, dat creëert waarde, dat creëert 1 plus 1 is 3. Dat is eigenlijk alles wat economie is, ja? Daar doen we hier zo'n gewikkeld af. Maar goed, de eerste mens die heette Adam, en de eerste economie heette ook Adam. Maar die had ook een achternaam, Smith. En dankzij Adam Smith is economie een echte wetenschap. Hij is mijn held. Hij doorgrondde de enorme betekenis van de balans van win-win. Dat was zijn grote ontdekking. Hij ontdekte dat relaties niet hoeven te worden gebaseerd op roof, op win-verlies, ik win ten koste van jou, of op filantropie, op liefdadigheid, op benevelen, zoals hij dat zelf zei. Dat wil zeggen, ik verliees, en jij wint? Nee, hij ontdekte dat relaties gebaseerd konden worden op wederzijdsbelang. Dus niet geven, of nemen, maar geven en nemen. De balans van win-win. Dit beeld is een geschenk van de Soviatunie aan de Vrenigde Naties. Het staat voor het hoofdkwartier van deze organisatie in New York. Het is een man die zwaarde omsmetst tot ploegscharen. Eberhelm Lincoln zijn ooit vernietig je vijanden door zijn vrienden te maken. En dat is het hart van de economie. Conflictierende belangen over het verdelen van beperkingen, omzetten in parallele belangen over het overstijgen van die gezamenlijke vijand van schaarsten. Kortom, conflict, omzetten in gemeenschappelijke belangen. Economen hebben daar taal voor, dat noemen ze het internaliseren van externe effecten. Maar dit is wat het is, we proberen belangen parallel te laten lopen. Dit is de opdracht van een econom. Daarom ben ik er trots op om economen te zijn, want dit is onze missie. Toen de mens, die enorme kracht van wederzijdsbelang, van parallele belangen ontdekte, explodierde de welvaart. En het is niet toen vallig dat Adam Smith net leefde toen het echt toen die knik er was. En dit zie je niet alleen in de geschiedenis, dit zie je ook in de geografie. Plaatje uit de ruimte van Corea. In Noord-Corea staat alles in dienst van die ene leider, Kim Jong-un in Pyongyang. Daar is ook het enige licht. Iedereen beschermt zich daar, tegen de gelegidmiseerde Roof- en Diefstal. In Zuid-Corea daarin tegen richtt het bestuur zich op de belangen van alle burgers. Daar reageert de balans van win-win. En vanuit de ruimte zie je het verschil, een donkernoorde en een licht zuiden. En als het om de kwaliteit van leven gaat, speelt Nederland in de Champions League. In deze figuur staat de levens kwaliteit gemeten met allerlei indicatoren, met kleuren van het stoplicht. Je wilt eigenlijk niet wonen in de rode, maar wel in de groene, want daar zijn hoge levensstandaarden. Waarom leven wij in Europa in zo'n groene owaze, waar al die mensen uit die rode landen naar willen migreren? Dat komt omdat in onze samenleving groot en deels is gebaseerd op wederzijds belang. En niet op gelegidmiseerde Roof- en Diefstal. Ook geld, geld zei ik al, dat is heel belangrijk voor een econom. Dat verwijst ook, ik hou van geld, niet alleen omdat het leuk is, het geeft een vrijheid. Maar ook omdat het verwijst naar iets diepers, naar isrelationeels. Het gaat ook van die balans van wederzijdsvordel. Vokken en sukken, voor hen is geld een mysterie. Dat is in me zijn waardeloos stukje papier. Het wezen van geld, dames en heren, is overdraagbaar vertrouwen. Geld is een belofte relatie die iedereen vertrouwt en daarom overdraagbaar is. Kijk maar naar Anna en Ben. Stel dat Anna benscapaciteit in het Engels niet vertrouwt. Toch zal zijn wiskunde leren als Ben in rel daarvoor geen persoonlijke belofte van hem zelf geeft, maar een belofte van Mario. En Anna die vertrouwt erop, dat ook Charlotte de belofte van Mario vertrouwt. Want dan kan ze bij Charlotte de belofte van Mario inleveren en zoals nog Engelse les krijgen. Net als Adam Smith heeft Mario ook een achternaam, Draghi. De betekenis van geld als gedeeldgeloof in dezelfde creditwaardige crediteur is van onschatbare waarde. Het breidnamelijk de rijkwijter van wederkerigheid uit van iedereen die je zelf persoonlijk vertrouwt naar iedereen die hetzelfde geloof heeft. Namelijk hetzelfde geloof in Mario en dat heeft de menselijke welzijn ongelofelijk veel verhoogd. Het is waarschijnlijk geld in mijn optiek, maar is de belangrijkste innovatie die de mens ooit heeft gedaan. Geld als overdraagbaar vertrouw. Terug naar mijn held, Adam Smith. Eén van zijn befaamde uitspraken is deze. Nobody ever saw a dog make a fair and deliberate exchange of one bone for another one with another dog. Ik onderstreep deliberate and fair, want de mens heeft de wereld veroverd vanwege twee kenmerken zijn verstand en zijn moraal. Verstand deliberate and fair, zijn moraal. In het begin van deze academische sitting, je weet het misschien nog, hebben we gebeden. En we baden om de geest van wijsheid en barme hartigheid. Dat zijn de twee zaken die ons tot mens maken. Dat is onze kracht, wat met onze hoofd en ons hart kunnen we relaties leggen tussen onze keuzes en de gevolgen daarvan voor onszelf op langere termijn en ook voor andere mensen. We kunnen verder kijken dan ons korte termijn belang. Dat maakt ons tot mens, dat is het goede nieuws. Maar laten we niet naar Yves zijn, dat is trouwens het ergste verwijt dat je als economen kan krijgen van Yves. Er is ook minder goed nieuws en het is de mens, rationaliteit en moraliteit. We gaan nu naar de tweede stap uit de drie stappenplanden, onbalance. Want die menselijke vermogens om verbanden te leggen zijn beperkt. In economen taal, mensen zijn begrenst rationeel en begrenst morheel. Dat betekent, soms zijn we een beetje dom, ik bedoel niet maximaal. En soms zijn we ook een beetje slecht. En soms zijn we allebei, want we houden onszelf vaak voor de gek. We onderschatten de morele kwaliteiten van anderen en we overschatten de morele kwaliteiten van onszelf. We zijn heel goed in het rechtvaardigen van onze eigen beslissingen. Dat beperkte blikveld, dat resulteert in onbalance. Ongebalanceerde keuze zijn het gevolg. Denk bijvoorbeeld aan geldeluzi, waarin mensen vooral kijken naar het zichtbare geld, het meedbare geld, maar eigenlijk andere doelen onderschatten. En ook ons morele gezichtsveld is beperkt. Daardoor hebben mensen andere nodig, daarom hebben anderen eigenlijk geen vertrouwen, dat hun belangen zijn gewaarborgen, want ze weten dat jij niet altijd aan hun belang denkt. En daarom gaan ze ook niet met jou in zee. Eigenlijk is alles, en ik heb hier, economen hebben er allemaal heel veel moeilijke woorden voor, maar het komt allemaal neer op hetzelfde, namelijk angst voor hebsucht, vernietigd waarde. Stel bijvoorbeeld dat Anna ben niet vertrouwd. Ze denkt dat Ben, als ze hem Engels leert, er met een pet naar gooit. Ze verwacht namelijk dat Ben alleen geïnteresseerd is in zijn eigen comfort. Daarom leert ze liever alleen. Door ben's hebsucht en angst, en Anna's angst daarvoor, gaat de waarde verloren van betere cijfers in minder tijd. Dus angst voor hebsucht, daar komt dit allemaal op neer. Ja, dat is Anna, wat andere, maar goed. Oh ja, ook op macro-niveau. Eindigt jezelf bevoordelen ten korsten van andere vaak in tranen voor beide partijen. Weet je of iemand weet wie dat is, maar dit is de Spiegelzaal van het kasteel van Verzalje. Hier werd na de eerste wereldoorlog tevreden getekend. Duitsland werd er vernederd met herstelbetalingen. Eén van mijn grote drie, Keynes, verspelde dat dit de Duitse economie zou ruineren en dat het zaad zou leggen voor een volgend groot wereldconflict. Helaas had hij gelijk. Keynes zag ook heel scherp hoe kudder gedrag de macroeconomie, dat is eigenlijk het grote samenwerkingsverband, het grote huishouden wat we met z'n allen hebben met elkaar hier, hoe dat zich destabiliseert, wat we vanwege onze beperkte rationaliteit, we begrijpen de wereld eigenlijk niet goed, kijken we naar wat andere mensen doen. Dus we conformeren ons aan wat andere mensen doen om te weten wat verstandig is. Maar dat conformisme maakte economie fundamenteel fragiel. Angst en euforie aan de omgekeerde kant zijn besmettelijks animal spirits. Politiek stabilisatiebeleid dat tegen de stroom ingaat, kan de economie proberen in balans te houden. Dus niet alleen op micro, maar ook op macro niveau, drijft waarde creaties op twee fundamenten na de diversiteit, anders doen dan de rest verschil en balans. Dat zijn de twee fundamentele aspecten van zowel micro als macro. Nu de laatste stap in de drie stappen. Drie bestuursvormen helpen mensen om beter rekening te houden met de kwetsbare doelen en belangen. Het zijn als het ware de verkeersregels die voorkomen dat mensen zichzelf of andere schade als gevolg van hun rationele of morele beperkingen. De eerste bestuursvorm is hierarchie of dwang. Op macro niveau kan de overheid burgers dwingen via wetten. Op micro niveau kan de vader van Ben zijn zoon dwingen om Anna toch vooral te helpen met Engels. Nadeel van hierarchie is dat de autoriteiten hun macht soms misbruiken of onvoldoende informatie hebben. Pubers weten dat uitstekend. De tweede bestuursvorm is in wisselbaarheid of, zoals economen het vaak noemen, concurrentie. De dreiging van in wisselbaarheid stimuleert partijen namelijk de belangen van een kwetsbare tegenpartij ter behartige om zo hun reputatie van een betrouwbare partij te koesteren. Stel bijvoorbeeld dat Ben in wisselbaar is voor iemand anders, dat Anna iemand anders kan uitzoeken. Dan zal die concurrentie van andere Ben disciplineren om zich goed in te spannen voor Anna. Vrijwillige binding tenslotte neemt als het ware een tussenpositie in. Tussen, dwang en vrij in wisselbaarheid verbinden ons vrijwillig om het belang van anderen te dienen. Ben houdt bijvoorbeeld van lesgeven. Dat is deel van zijn identiteit. Het geeft zijn leven betekenis. Verder behoort Anna tot zijn vriendengroep en vriendschap is een verbond waarbij je alkaars belangen behartigt. Al deze drie bestuursvormen hebben beperkingen. Vrijwillige binding bijvoorbeeld je bind je aan mensen met dezelfde identiteit en dat maakt je juist negatieve ten opzichte van mensen die buiten de groep staan. Dus alle drie hebben een nadelen en daarom is het vaak verstandig om deze drie bestuursvormen naast elkaar in te zetten. Dit zijn eigenlijk de drie grote instituties die onze beschaving bij elkaar houden. De waarde van menselijke waardigheid, de rechtsstaat dat iedereen gelijk wordt behandeld en eerlijke concurrenties zonder grote machtskoncentraties. Ideaal bestuur is uiteindelijk een utopie. Want samenwerken vraagt niet alleen zelf beperking om anderen het vertrouwen te geven dat je ze belangen goed behartigt maar ook moed en leervermogen want samenwerking gaat altijd onomkombaar gepaard met risico's. Neem bijvoorbeeld de monetaire samenwerking binnen de Europese Monetaire Unie. Dat vraagt zelf beperking het inleveren van soevereniteit zodat andere landen weten dat er ook met hun belangrekening wordt gehouden maar het vraagt ook te moed om het risico van samenwerking aan te gaan. Want risico is eigenlijk de andere kant van vrijheid. Het risico van samenwerken niet aandurven heeft natuurlijk ook zijn nadelen en we zien in de Westerse samenleving op dit moment een toenemende bindingsangst. Het goal van populisme waar we nu eigenlijk mee te maken hebben is eigenlijk steeds meer mensen die angst hebben om samen te werken met andere landen. En ik denk dat dat niet helemaal los staat van een now-economisch mensbeeld en daarom ga ik de drie-stappenplan kort toepassen op het onderwijs want de drie-stappenplannen kun je elk probleem mee aan dus ook het economisch onderwijs. Dus het onderwijs in drie stappen te beginnen bij stap 1 in balans. Onderwijs speelt een absoluut cruciale rol bij die balans van win-win maar de gelijke kansen voor jongeren om hun talenten te ontwikkelen zijn essentieel voor een legitieme samenleving zonder groter verliezen. Je ziet nu ook dat veel economen over populisme hebben dan wordt er vaak geroepen oplossing onderwijs. Ja, oké. En dat belang van onderwijs dat groeit alleen maar want er wordt steeds meer gevraagd van mensen in onze complexe samenleving. Die auto wordt steeds ingewikkelder voor mensen. En de rationele en morele capaciteiten van jongeren ontwikkelen zodat ze verder kunnen kijken dan alleen hun huidige emoties eigenlijk een bewuste burger worden, dat is eigenlijk de kerntaak van economie. Nou, er is veel bereikt in het Nederlandse economieonderwijs. Maar laten we die dankbaarheid ook balanceren door kritisch te blijven op onszelf. Dat is de tweede stap van het 3-stappenplan. De onbalans. En inderdaad, het economieonderwijs is uitbalans. We gaan af en uit dat mensen volledig rationeel zijn vaak, Einstein en dat mensen volledig opportunistisch zijn. Dat is eigenlijk het mensbeeld wat toch vooral centraal staat in de economie. Zou kunnen zeggen rationaliteit krijgt te veel gewicht en relationaliteit te weinig. En die landkaart is hopeloos voor ouders. Want de wetenschap toont onomstotelijk empirisch aan en er zijn ongelooflijk veel ontwikkelingen op de vlak geweest laatste tientallen jaren. Dat mensen begrenst rationeel zijn minder rationeel en meer relaationeel. De gedragseconomie bijvoorbeeld geeft aan dat mensen systematische fouten maken. En daarom zijn ze aangewezen op anderen. Dus minder rationaliteit maakt mensen per definitie meer relaationeel. Dat is zelf niet precies. Dus ze moeten bij anderen te raden gaan. En onze preferenties blijken op twee manieren sociaal te zijn. In de eerste plaats worden onze preferenties gevormd door onze sociale omgeving. We conformeren ons heel graag aan de groep waartoe we willen behoren waar ons identiteit ligt. En in de tweede plaats de tweede plaats van sociale preferenties wij hechten intrinsiek voor wedekerigheid. We zijn graag goed voor mensen die goed voor ons zijn ook al kost ons dat geld. En we beschadigen ook mensen graag ook al kost ons wat die ons beschadigen. Dus we hebben gewoon een intrinsieke preferentie voor wedekerigheid. Nou die wedekerigheid die preferentie voor wedekerigheid is er wel goed als slecht nieuws. Het goede nieuws is dat meer samenwerk ontstaat dan de economie die zich alleen gebaseerd op het model van de homo-economicus van de rationele zelfzuchtige mensen overspelen. Ten winste als er voldoende vertrouwen is als ik vertrouw dat jij ook operatief ben dan zal ik ook operatief spelen ook alleen met dat op korte termijn materialen winst op. Maar er is ook slecht nieuws. Want samenwerking is uitermate fragiel en kwetsbaar vervouten en misverstanden. Want vertrouwen komt te voet maar gaat te paard. Franklin Roosevelt zei ooit the only thing we have to fear is fear itself. Als besmetting dreigt door angst dan is het van groot belang als er mensen zijn die tegen de stroom durven ingaan. Kijk maar naar onze bevaamde Mario. Hij zei in de Eurocrisis toen iedereen weg ging uit Spanje en de euro uit elkaar dreigde te vangen I will do whatever it takes met andere woorden ik ga tegen de stroom in. Dat is het karakteristiek van een goede monetaire autoriteit streng zijn als een Havik in slechte tijden sorry, streng zijn als een Havik in goede tijden maar soepel als een duif in slechte tijden en dat weet elke ouder dat zo'n goedouderschap werkt zo werkt ook goede centrale bankier en laat nu juist die balans tussen Havik en duif zoek zijn in het economieonderwijs wij leiden Havikken op en geen duif Jongeren leren namelijk en dat is onbedoeld want wij willen mensen graag beschermen om geen naïve duiven te worden die waaronder commerciële aanbieders vrij kunnen schieten dus dit is met goede intensies gedaan maar het onbedoelde effect daarvan is dat jongeren denken dat ze niet want trouwend genoeg kunnen zijn het resultaat is cynisme en bindingsangst ik had het daarover de grote welvaartziekte waar wij optogelijk aan leiden ik noem het altijd de tweede klimaatcrisis het killen vertrouwensklimaat zou je kunnen zeggen waarom doen kinderen dat zij zijn kuddedieren zij conformeren zich namelijk graag aan de moeres waarvan ze denken dat de rest van de samenleving dat ook doet zoek bijvoorbeeld de meest effectieve manier om mensen energie te laten bespaar is om te zeggen dat ze meer energie besparen dan hun buren dat is het meest effectieve prikkel omdat mensen willen zich namelijk conformeren aan wat andere mensen doen je zou dat het economiseren van de samenleving kunnen noemen nou ja en ik denk dat als we dus kijken naar de huidige golf van wantrouwe populisme en bindingsangst dan kunnen economen niet wegkijken dan kunnen we onze handen niet wassen in onschuld luister maar naar de grote keens die ideas of economist en politico-philosophers boos when they are right en when they are wrong are more powerful than is commonly understood indeed the world is ruled by little else nou voor alle duidelijkheid ik pleid niet voor het elimineren van het model van de zelfzuchtige mens ik denk dat het in sommige omstandigheden een uitstekende benadering is dus we moeten niet doorschieten door van haviken allemaal naieve duiven te gaan creëren het gaat mij om een grotere balans en een grotere pluriformiteit in mensbeelden die wij in economie leren en vooral wanneer leerlingen welk model kunnen gebruiken waar gewaan het moeten zijn en wanneer ze vertrouwend moeten zijn nou dat die onbalans in het huidige mensbeeld dat resulteert ook in onbalans tussen verschillende bestuursvormen het verstoorte balans met te veel nadruk op controle marktwerking financiele prik als alleen en onderschat het belang van vrijwillige binding vrijwillige binding aan relaties aan identiteit intrinsieke motivatie etiek en dergelijke en ook in het onderwijs zelf is de balans zoek tussen controle en vertrouwen beter onderwijs vraagt aan de ene kant minder beheersucht van uit Den Haag bijvoorbeeld met het landelijk examen en meer vertrouwen in docenten en scholen dus als de vrijheid van onderwijs een nieuwe invulling krijgt dan vraagt dat ook van docenten dat ze zich ontwikkelen tot professionals met bijvoorbeeld interprofessionele toetsing en we hopen op allerlei manieren bij te dragen aan het professionaliseren van het prachtige leraarvak bijvoorbeeld door naascoling voor docenten het helpen om toetsen te maken nieuw onderwijsmateriaal voor leraar opleidingen ook niet alleen meer derde bestuurs voor voor leraar maar ook voor leerlingen meer intrinsieke motivatie voor leerlingen we hebben daar eigenlijk de net in het symposium uitgebreid over gehad daarbij pas bijvoorbeeld onderzoekend leren het motiveert kinderen om samen met andere hun eigen leven beter te begrijpen en beter te besturen en hoe dat relateert aan die grote mensenwereld daarom gaan we een digitaal leerplatform ontwikkelen door een digitale documentatie van hun werk kunnen leerlingen hun talenten etaleren bijvoorbeeld aan vervolg opleidingen of potentiele werkgevers de gezamenlijke kern dat zijn de rode legoblokjes maar daarnaast allerlei keuzermodulus dus ophankelijk van hun eigen voorkeuren kunnen leraaren en eventueel leerlingen hun eigen voorkeuren gebruiken en door digitale werkgevers nou economie leent zich nadrukkelijk ook voor vak overstijgend leren denken vanuit problemen in plaats van disciplines economie verbindt alpha en beta geesteswetenschappen en de exacte wetenschappen ik kan het eigenlijk niet beter zeggen dan mijn held Keynes een goede econom die moet over een zeldzame combinatie van talenten beschikken of zij moet in een bepaalde mate een wiskundige zijn een historicus, staatsman en een filosoof moet simbolen snappen maar praten in woorden moet het specifieke overwegen in termen van het algemene het abstracten en concreten in eenvloeiende beweging doorgronden geen onderdeel van het menselijk bestaan of instituties kunnen geheel buitenbeschouwing gelaten dat was mijn verhaal ik zoals gebruikelijk naar een oratie mag hier ook nog een dankwoord uitspreken, dat vind ik altijd leukste deel van de oratie en ik zeg ook naar drukkelijk, nu ga ik van wij over in ik dus nu wordt het spannend, zal ik me zeggen mijn team is niet langer verantwoordelijk voor wat ik nu allemaal ga zeggen nou ik wil in de eerste plaats de goldsmeding foundation bedanken voor de geweldige steun in allerlei opzichten die ik van de foundation de afgelopen jaren heb mogen ontvangen en ik ben zeer vergold met deze leerstoel, mijn vrouw in het gesprek hiervoor gaf eigenlijk aan aan het einde van mijn werkzame leven want ik ben nu 58 kan ik nu eindelijk gaan doen wat ik leuk vind dat zou ik kunnen zeggen nu komt alles bij elkaar waar ik eigenlijk mijn hele leven voor heb gewerkt en zo is het ook en ik ben mijn naam heel vergold met de naamgeving van deze leerstoel Frits Goldsmeding Frits en ik die delen namelijk de overtuiging dat de grond van het menselijk bestaan agapeeliefde is agapeeliefde wat is dat dan moet je eigenlijk aan Govert Buis vragen wat dat is ik zeg altijd ja het is eigenlijk de balans van win-win ik weet niet of het helemaal goed is maar ik probeer het even nou als u het wilt checken of het buis praat maar dat gaat natuurlijk over de balans van gedeeld belang nou ook dank ik het college van bestuur van de universiteit van Tilburg voor het door mij in mij gestelde vertrouwen ook het management team van thuis en met name Lex heel veel dank voor dat je dit allemaal hebt mogelijk gemaakt ik ben echt heel blij dat ik aan een katholieke instelling mag werken ik ben protestant als protestant jongetje ik mijn katholieke leeftijdsgenote één keer per jaar zo'n verzelde samenleving ik had ook altijd gewaarschuwd voor het paapse gevaar wij ontmoeten elkaar maar één keer per jaar dat was op het voetbalveld dat ging er niet altijd even zachtzinnig aan toe dat tenooi heet ook nog het paas tenooi dus ik weet niet of het frits ja dat is jij ben jij dit is Tilburg maar ja wat ik in ieder geval wilde zeggen dat in Tilburg 500 jaar na de reformatie worden zwaarden omgesmeed in ploeg scharen dus dank jullie wel ja ook natuurlijk nog een keer het team ik heb er altijd een en ander over gezegd het echte werk moet nu eigenlijk begin ik zei het al de inhoud waar ik het over heb gehad omzetten in concrete materialen maar met jullie, met zo'n team moet dat gaan lukken dan gaan we gewoon in beste Wilma, waar zit je daar helemaal achterin dat is iets Wilma is mijn groter toeverlaat zij houdt professor Lans in balans we zijn een sterk team dat ook andere belindelingsvertrouwten weten wanneer zijn Havik moet zijn en wanneer een duif fantastisch dank je wel voor wat je de laatste jaren voor mij hebt betekend en ook net sparen wil ik bedanken voor de ruimte die ze me geven om deze nieuwe uitdaging aan te gaan gelukkig blijf ik me een beetje bezighouden met pensioen ook indirect werk ik natuurlijk nog steeds voor een betaalbaar pensioen want als mensen beter opgeleid zijn kunnen ze langer werken dat is goed voor de financierbaarheid zeker bij de huidige lage rente kun je beter investeren in mensen dan rente nieren dus ook een beetje de reden waarom onderwijs oh wilma net sparen onderwijs een andere manier waarop ik eigenlijk bijdrage een betaalbaar pensioen is dat het ook over intergenerationale solidariteit gaat want de ouderen die financieren het funderend onderwijs voor jongeren en later als die ouders oud zijn dan financieren die jongeren die zijn opgevoerd waar voor de onderwijs is betaald die financieren dan hun AOW dus ook hier zie je weer natuurlijk waar hangt wat is het fundamentele geheim van economie die twee metodes, nou dat ging over verschil, dit geval verschil in leeftijd en het gaat over gedeeld belang dat creëert waarde, zonder dit intergenerationale contract, die samenwerking zou er ineens menselijk leven mogelijk zijn dus je zie hier maar weer verschil en eerlijk delen dat creëert waarde goed, Frits Coltsmeding jij maakte in 2009 weet je dat nog deze publicatie mogelijk de balans van Bovenberg nou eigenlijk nu 2009, dus dat is inmiddels alweer 7 jaar geleden ik realiseer me nu eigenlijk pas wat voor geweldige titel dat was want vroeger had ik eigenlijk een hekel aan mijn voornaan je laat mijn ouders het niet horen een beetje een hekel aan, want door iedereen werd het verkeerd gebruikt Hans, of Lars of echtwaar Zans dat werd ik soms genoemd en ja, in het land van mijn vrouw de VS ben ik vooral Lans nou, die heeft u al voorbijzien kan ja, u lacht er nog om maar ja, je zal begrenst de moraliteit nou, dat is mooi, daar word ik altijd mee geassuseerd ja, en ook Bovenberg dat was toch wel een beetje problematisch mijn vader heeft hem al gezien dat beheerde mij namelijk altijd dat je bescheiden moest zijn hij is altijd een Bovenberg dat is een goede tweede man dat botste naar mijn idee toch een beetje met mijn nogal pretentieuze achternaam maar gelukkig er is nu voortschrijdend inzicht net als andere mensen heb ik verstand en morele capaciteiten gekregen en daardoor kan ik verder kijken dan vandaag ik kan denken ik kan me voorstellen hoe anderen zich moeten denken als ik nu te veel eet enzovoorts dus inderdaad, ik sta bovenop een berg en ik hou van balans balans, lands bovenop de berg fantastische naam, lands bovenberg eigenlijk op die naam op die berg daar sta ik op de schouders van deze grote drie en de eerste letters van hun namen maken niets voor niets ask dat is Engels voor vraag dus ik kan altijd bij hen vragen terecht prostume dank aan deze grote denkers maar het meest ben ik dankverontschuldigd aan de genen die mij echt gevormd hebben en dat zijn mijn ouders over mijn vader heb ik het al gehad hij was een man van balans en die waarde heeft hij overduidelijk aan mij overgegeven niet het een of het ander maar het een en het ander je geld en je leven geven en nemen je eigen belang en het belang van de ander harde en zachte instituties overheid, markt en etiek niet of of maar en en dat was zijn grote spreek en ik ben blij dat ik deze vader heb gehad en dan mijn moeder zoals net haar haarmoeder mijn oma een echte doordouwer uit Rotterdam zuid een Feyenoordster in hart en nier ook mijn oma geloofde in geen woorden maar daden toen zij 96 was lag mijn oma met een uitgewoon lichaam op haar sterfbed en vluister ze tegen mij ik kan nog veel doen ik kan nog voor je bidden dat moment veranderde mijn leven en nog een ander moment waarop mijn leven veranderde was toen mijn moeder besefte dat haar verstandelijke vermogens achteruit gingen en tegen mij zij lands ik weet het allemaal niet meer besliss jij maar voor mij ze besefte niet hoeveel ze mij toen gaf na een leven lang geven was ze bereid om van mij te ontvangen de cirkel van wedekerigheid van win-win was rond de belangrijkste erfenis die mijn ouders hebben me gegeven is mijn christelijke opvoeding dit is de koning hij staat ook in balans bovenop de berg zoals u ziet en ja en in zijn belangrijkste toespraak de zogenaamde bergreden had hij het ook over de balans van wedekerigheid ik heb het hier geciteerd behandel anderen steeds zoals je zou willen dat ze jullie behandelen want dat is eigenlijk enige wat je hoeft te weten dat is het hart van waar het mij om draait christus is mijn belangrijkste identiteit zijn geest van wijsheid en barmhartigheid we hebben ervoor gebeden zoals ik al gezegd heb verlicht mijn beperkte verstand en mijn beperkte morele besef maar om mijn collega's gerust te stellen ik ben ook wetenschappen dat is ook een deel van wie ik ben van mijn identiteit en als zodanig probeer ik zo objectief en onafhankelijk mogelijk te zijn maar laten we niet naïef zijn we laten onze waarden niet thuis als we modellen selecteren als we wetenschap bedrijven zeker in het onderwijs bestaat neutraliteit niet we invloeden onvermijdelijk de waarden en percepties van leerlingen en juist om mogelijke belangekonflikten te voorkomen is dan transparantie over je vormingsideale essentieel Jacques Vromen heeft daar ook nog tijdens het symposium hiervoor aandacht voor gevraagd en daarom wil ik daar ook volstrekt helder over zijn wat mijn waarden zijn dus daar gaan we een disclosure statement ik sta in de vormingsideale van de klassieke oudheid de Joods christelijke traditie en het humanisme de waarde van ieder individu is het fundament elk individu is beperkt daar zijn wij in onze samenleving heel goed in om dat te communiceren maar ook en dat is het geheim zijn ook waardevol we kunnen hier mijn vader zijn en toch waardevol daar zijn we wat minder goed in om elkaar te vertellen dat we waardevol zijn en dit drijft mij ten diepste om in het onderwijs kinderen te vertellen dat ze niet alleen beperkt zijn maar dat ze ook waardevol zijn en deel van die menselijke waardigheid is dat je mensen vrijheid geeft daarom ga ik nooit kinderen of scholen voorschrijven welke waarden zij moeten dat kan niet dat mag niet en dat zal echt niet gebeuren ik als rechtgevaarde geloof heilig in concurrentie ook op de markt voor ideeën iedere school en iedere leerling kiest uiteindelijk zelf maar ik wil ze wel uitdagen om dat bewust te doen om zich bewust te zijn van uit welke normen van uit welke waarden zij leven want onderwijs is een prachtig risico om met de onderwijskundige Gert Bista te spreken ik wil u ook van harte bedanken dat u met mij dit feestje wil vieren dat maakt het voor mij een echt feest en het gaat nog meer spetter als u de volgende 3 stappen doorloopt neem het boekje van mijn oratie mee bestudeer het boekje en mail mij wat u ervan vindt en dan natuurlijk weer met de 3 stappen wat is mooi in balans wat is wat minder mooi in balans en hoe kunnen we het beter maken dat zijn de 3 stappen die kunt u ook op het mijn boekje toepassen want dit is uw kans om invloed uit te oefenen ik eindig ga ik met de samenvatting geen tijd meer voor Paul Samuelson die schreef heel veel tekstboeken en dit zei hij I don't care who writes the nation laws if I can write it's economics tekstboeks nou, dus dit is uw kans en echt invloed uit te oefenen dat is helder nou, dan is het echt bijna tijd wat nu ga ik het hebben over de mensen die mij het meest dierbaar zijn en dat is mij het meest dierbaar zijn en dat is mijn dierbare gezin daar begin ik met beste Ari en Gracia bij mijn eerste oratie in 1990 lag Ari nog in de kinderwagen dat was ja zo'n 26 jaar geleden en bij de tweede was Ari vrij gezell dat was 3 jaar geleden 2 jaar geleden was je wel samen en bij de derde was je getrouwd dus eigenlijk van hiergie naar vrijheid, naar vrijwillige binnen je bent echt mijn zoon prachtig in praktijk gebracht en je bent geslaagd bij de volgende openbare les dat zal waarschijnlijk mijn afscheidsreden zijn hoop ik trouwens dat jullie ook een ander principe in praktijk hebben gebracht ja, mag trouwens ook 1 plus 1 plus is 4 zijn ja, ja dan hebben we Daniele ja, als ik jou zie dan denk ik ja, het komt goed met jeugd jij geeft mij hoop in jou schijnt een prachtig licht een licht van wijsheid en een licht van barmhartigheid dat jij mijn dochter bent is bijna te mooi om waar te zijn maar we lijken toch best op elkaar dus het is echt waar nou, veel mensen dachten voor ze deze foto's hagen dat ze voor mij kwamen maar nu weten ze beter en de rest die nog steeds denkt dat ze voor mij komen nou, ik weet wie mij doet glimmen net als Willem-Alexander werd ik pas echt een vent toen ik mijn prinses ontmoeten ik ben de prins te rijk ik heb gezegd beste land, dat hebben wij een geweldig verhaal mogen beluisteren vanmiddag allemaal dames en heren dat goed is omdat het waal is waar een held in voorkomt waar een antithese in zit en dat ook goed afloopt waar waardering uitspreekt waar hoop uitspreekt het is ook duidelijk dat het verhaal de balans zoekt in wat je bent zelfbewust maar ook je verantwoordelijkheid voor de maatschappij dat is iets wat heel mooi is het is mooi om een aantal redenen het is heel goed bij het DNA zoals we dat tegenwoordig noemen van deze universiteit het is al door Kobbenhagen naar voren gebracht je kunt wel goed zijn als econom maar als je de maatschappij niet begrijpt heeft dat geen zin ook dat is balans en verder is het natuurlijk dames en heren ook iets wat dat is altijd met je DNA het geval je wil erop voortbouwen je wil hetzelfde blijven die het nieuws zijn en daar zijn wij hier ook mee bezig en het is daarom dames en heren dat ik ontzettend trots ben dat deze universiteit mensen zoals jij heeft voortgebracht en dat wij ook nog met jou in een aantal jaren die ons in het verschiet leren dit moren belichamen ik vind het ontzettend fijn dat je er bent en ja zoals landselzij dames en heren er is een boekje dat gaat u daarlijk allemaal duiten maar er is natuurlijk altijd één persoon die dat als eerste krijgt markt de rotsmeding vragen om het podium te betreden dames en heren dat brengt ons aan het einde van deze geweldige bijeenkomst we gaan zo dadelijk lands feliciteren en we gaan natuurlijk ook wat drinken en we gaan vooral over deze na praten want alleen dan kan het worden overgedragen na het verleden en dat is belangrijk ik wil graag deze bijeenkomst afsluiten we gaan zo dadelijk de zaal verlaten ik zou de Aweeske willen vragen het kortijs in de gelegenheid te stellen dat als eerste te doen en dan treffen wij u buiten zoals dat heet mag ik u vragen te gaan staan dat wij volstromen die uurt tot wijsheid en kennis om te helen wat onheilbaar lijkt en om te halen wat onhaalbaar schijnt dank u voor een wezigheid