 Hoogstuk 8 van De Kleine Zielen Deze lievervoxtopname behoort het publieke domein, opname door Anna Simon De Kleine Zielen, de Louis Coupéres, Hoogstuk 8. De volgende dag haalde Adi zijn vader af van het spoor. Vaartje, vaartje, jaagde hij, toen van der welke uitstapte. Zij omhelst zijn elkaar. Van der welke zeer gehoord, omdat het 15 jaar was geleden, zei dat hij Holland voor laten had. Adi, als een man, hielpap haar met de bagage en zij reden weg in de vigilant. Mijn jongen, ik heb je in tien dagen niet gezien. Wat had je toch zo lang te doen, vaartje? Nu is alles geregeld. En nu gaan we een huis zoeken? Ja. Hij zag met een lach van genot op zijn kind, sloeg de arm om zijn schoudig, trok aan tot zich. Zulende, volzware, vreemde weemoed en voldoening, ontzij terug was, in Holland. Ziel in stil voor het hotel. Constance wachtte hij af in haar kamer. Dag, Constance. Dag, Henry. Ik ben met alles klaargekomen. Zo veel te beter, hier is je kamer. Best. Hij belde, bestelde zich koffie. Haar gezicht stond dadelijk strak, nerveus. Ady schonkte koffie in. Daar vaartje. Dank je, m'n boy. En hoe bevalt het jou, m'n kerel, in Joholandse Vareland? Hoe bevallen je al de neven en nichtjes? Oh, ik heb nog niet veel van ze gezien, maar ik ga morgen naar de kinderen van Omgert en dan de Alalien. Hoeveel zijn er daar? Zeven. Schap, is die. Gaat het goed met mama, Constance? Ja, heel goed. Ik heb, ik heb een brief van papa, staamelde hij bijna. Papa en mama verlangen dat we ze gauw komen opzoeken in drie bergen. Het was eindelijk de zo lang verwachte verzoening die haar haar bracht. Ze zag hem aan, zonder een woord. Hier heb je de brief, zei hij, en rijkte haar die over. Ze las. Het was in de moeilijke woorden van een oud- en ouderwetsman, die zeldend schreef. Een poging tot vergeven, vergeten, tot welkom. Pijnlijk, maar niet onoprecht. De brief eindigde dat zijn ouders Henry en Constance en Addy gauw verwachtend te driebergen. Haar hart klopte. Ze nemen me dus in genade aan, dacht ze, bitter. Waarom eerst nu? Waarom eerst nu? 13 jaren is mijn jonge oud en ze hebben niet naar een enige kleinzoon getaald. Harder mensen, waarom eerst nu? Ik houd niet van ze. Ze zeiden echt er alleen. Het is heel vriendelijk van je ouders. Ze hadden het zo geleerd in Rome, zo te zeggen, dingen die zij anders menen. En wanneer wil je dan naar driebergen gaan, voeg ze. Morgen. Dan zouden we avonds gaan tedrinken bij de Van Saatsma's, Adolfine en Herman. Ik verlang naar mijn ouders. Nu negligier mijn familie dan maar voor jou en schrijf Van Saatsma af. Er is van negligieren geen sprake. Ik verlang naar mijn ouders en we moeten hun tonen dat wij hun brief appricieren. Appricieren, voeg zij bitter. Wat moet ik appricieren? Dat ze dertien jaren nodig hebben om te zeggen dat ze hun kleinkind verlangen te zien? In al die jaren heeft jouw familie ook niet naar je getaald. Dat is niet waar. Mama heeft ons in Brussel opgezocht. In dertien jaren, hij lacht er schampig, twee maal, twee dagen. Ze stamt er met de voet. Mama is een oude vrouw. Ze reist nooit. Mijn ouders zijn ook oud en ze hebben veel te strijden gehad met hun ideeën en overtuigen in. Dus ik moet hen dankbaar zijn. Hij zag haar hart aan. Dankbaar, zei hij. Je bent het nooit geweest. Niet aan hen, niet aan mij. Ze krampte haar afwijsten. Altijd gielden ze op. Altijd ook. Altijd verwijtingen dat ik je carrière heb gebroken. Dat ik, dat ik, ze zenuw snikten luid op. Mama, zei de Addy. Het kind was tussen hen. Het was voorbijden alles. Hij begreep nooit de aanleiding die het wisten, de grond van die verwijtingen. En tot nog toe had hij nooit gedacht hoe verreemd het was, dat zijn vaders en moedersfamilie altijd zo ver waren, onbenaderbaar. Zeerde te laatste weken woelde hem dat door het hoofd. Maar hij vroeg niet, ook al begreep hij niet. En al begreep hij dit niet, hij was toch geen kind meer. Hij was dan een kleine man en zijn hart was des te zwaardig, ons hij niet wist en begreep en toch nam hij zijn taak als een held op. Zij om helst uit kind. Ach, kreeg zij, je houdt toch meer van hem, ga maar naar hem Addy. Mama, zei hij, ik hou van u allebei, evenveel. Haal niet mama, wees niet zo driftig, zo zenuwachtig. Van der welke dronk zijn koffie uit. Zij klamte het kind tegen zich aan, zoende hem boest. Ik ga uit Addy, je bent lief, maar ik ga uit, ik heb behoefte aan lucht. Wil ik met u meegaan? Nee, blijf bij papa. Zij kon hen niet samen zien, dit eerste ogenblik van hun terugkomst. Zij moest er weer na die tien dagen aan winnen, hem met kind te zien liefkozen, en nu, nu verluchten zij, om het niet te zien. Ze zette haar hoed op, ze kustte Addy nog eens, hen wilde detonen dat ze op hem niet boos was, nooit boos was. Zij ging. Papa, zei Addy, van der welke geek somber verlegen. Waarom zeg je die dingen tegen haar, papa? Mijn kind, hij haalde diep adem om hels te zijn zoon. Addy, zei hij, je bent weer gegooid, je wordt zo breed, je bent een keel Addy, je wordt bijna te groot, voor je vader om je te omhelzen en te houden op zijn schoot. Nee, vaartje, ik ben je jongen. Hij zette zich op van der welke knieën, zoek zijn arm om zijn hals, legde zijn zachte kinderwang tegen zijn geschoeren gezicht. Mijn kleine keel. Hij drukte hem tegen zich aan, voelde zich calmer nu, met die zachte wang op zijn wang. Waarom moet u nu weer dadelijk kibbelen? Het is mama, en u antwoordt. Mama is zenuwachtig, antwoordt dan ook niet. Hoe is de familie van mama? Ik geloof dat ze nogal aardig zijn. Oma is heel lief, en dan de berter ook, en om Gerrit en dan de Adeline. Mama is heel blij in alle terug te zien. Is u nu ook blij in Holland te zijn, en groot papa en groot mama goud terug te zien? Ja, mijn kind. Laten we dan eens afspreken wanneer we naar Drieperg gegaan. Morgen niet. Dan gaat u met mama naar oom en tante van Zatsama. Overmorgen heb ik beloofd bij om Gerrit te komen, maar dan ga ik maar op een andere dag naar de kinderen. Laten we dus overmorgen gaan. En dan kan u morgen al dadelijk beginnen met uitzoeken naar een huis. Ja, mijn jongen, zo is het goed. Wil ik dat dan maar zo zeggen, mama? Ja. Hij klemde zijn kind aan zich vast. Mijn adi, mijn jongen, mijn lieveling, mijn lieveling. Malle oudervaardig. Hij bleef van de welkes knie, wang tegen wang. Buiten, in het voorhoud, stort regendet tussen de maartse, bladloze bomen en grauwe misten duisterden vaal en vaag uit de verte aan, terwijl de vochtavond zonk. Einde van Hoogstuk 8. Hoogstuk 9 van De Kleine Sielen. Deze liepevoxtopname bogen tot publieke domijn, opname door Anna Simon. De Kleine Sielen, de Louis Coperas. Hoogstuk 9. Die avond na de eten ging er van der welke Constance en adi naar mevrouw van Lohe, waar zij ook Doreen aantroffen, met haar zwager kennis maakte. En ik heb aan jullie vanmiddag gedacht, zeiden ze, ik had heel veel boodschappen te doen voor Bertre, en zo de stad doorkruisende dacht ik, ik zal eens naar Duinoord gaan en zien of er veel huizen openstaan. Ik ben er dood moe van. Maar Doreen, hoe aardig van je, zei Constance. Ook van der welke was verrast. Dat is waarlijk allerliefst van je, mijn nieuwe zuster. Hier is een lijstje dat ik gemaakt had, met de huurprijs erachtig die ik wist te weten te krijgen. Alleen Doreen, Duinoord is zover van mama. Ja, maar Quanny, zei mama, hier in de buurt, krijg je niets voor 800 gulden. Wat heb ik eraan, zei Constance nerveus, om in Den Haag te wonen en een uur van u af. Ik wil dichtbij u wonen. We zullen nog wel eens zien, lid van der welke zich ontvallen. Zien, zien, zien, zei Constance driftig, ik wil gewoon mijn eigen huis hebben. Het hotel is duur, en ik voel me niet prettig. Eer de meubels uit Brussel er zijn, eerver op orde zijn, nu ja moest je, zei Addy beslist, dat gaat niet in een vloek en een zucht. Zij glimlachten dadelijk, ieder woord van het kind wordt dadelijk een balsm, een troost. De oude grootmoeder glimlachten, Doreen glimlachten. Addy, zei mama van Lohe, ja, oma, het zal nog niet zo gemakkelijk gaan. Het kind was meer op zijn gemak dan op die zondagavond. Oma was heel lief, Tante Doreen ook, om zo te draven voor die huizen. Tante Doreen, doe je altijd boodschappen? Ze lachte allen, het was een manier van Doreen, iedere dag ten haagte door Kruisen. Ze was zeer hulpvaardig, en vooral voor Bertha en Adolfien, voor de twee aanstaande bruiloften, had zij druk. We wisten dat van de welke bij mama was, zei Paul, en we komen kennis maken. Dat zijn te meeste geen visitezin, optimaar vormen, dacht Constance. Ernst, leek op Bertha, en kneed met de ogen, maar hij was daarbij vreemd, mensen schuw, altijd verlegen, zelfs in de familie kring. Hij had iets schruchters, als wilde hij maar zo gauw mogelijk weer weggaan. Maar hij deed zich geweld aan, en ineens voeg hij aan Constance. Hou je van porcelijn? Delfts bedoel je? Ja, hou je van vaasen? Ik hou veel van vaasen. Ik heb allerlei vaasen. Heb je ooit wel nagedacht over een vaas? De vorm? Het symbool van een vaas? Nee, je weet niet wat ik bedoel. Kom je eens bij hem op mijn kamers? Kom je dan lunchen met je man? Dan zal ik je met een vaas het tonen. Constance grim lachten. Heel gaar en ernst. Heb je zoveel bijzondere vaas? Ja, zei hij, fluisterend, trots. Ik heb er hele bijzondere. Ik ben altijd bang dat ze gestolen worden. Het zijn mijn kinderen. En hij lachte, en zij lachte ook, een beetje huiverig voor hem, en om te komen op die kamers vol vaasen, die kinderen waren. Ze wist niet meer wat tegen ernst te zeggen. En ze vertelde nu, zagjes, aan mama, dat oude heren en mevrouw van haar welke, haar schoonouders, en verwachtend de drie bergen. Mevrouw van Lowe straalde, fluisterde. Kind, ik ben zo blij. Ik ben zo blij dat ze dat willen doen. Het heeft mij al die tijd achtervolgd. Die gedachten, welke houding ze dichtje zouden aannemen. Adriaan is dan toch ook hun kleinzoon. In dertien jaar begon Constance pitter. Kind, kind, voet geen vrok. Voet geen vrok. Heb geen verwijtingen meer. Alles komt niet terecht, mijn kind. Ik ben zo blij. Het zijn andere mensen dan wij, kind. Niet zo ruim van opvatting. Een heel orthodox en streng op hun principes. En wat ze in de tijd gewild hebben, kind. Het van de welke je trouwde. Kind, het was een opoffering voor hen. Het brak de carrière van hun zoon. Waarom? riep Constance, fluisterend, maar heftig. Het brak zijn carrière. Waarom? Waarom moest hij uit de diplomatie gaan? Kind, het was zo moeilijk voor hem erin te blijven. Na het ikla. Constance lacht er schampig. In hun kringen, waar niets dan in klaar is, dat zijn weer sussen. Stil kind. Wees niet zo heftig. Wees niet zo nerveus, konnie. Ik, ach, ik ben zo blij. Ik zou die oude mensen kunnen omhelzen. Ik wil ze ook opzoeken, als je er geweest bent. Om hen te omhelzen. Mama weende. Constance drukte de handen op de borst. Ze stikte. Mama, zeiden ze, zacht, cool. Ik zal dankbaar zijn. Mijn levenlang, aan papa en mama van der welke, aan een Henry, aan u, aan u allemaal. Kind, wees niet bitter. Probeer wat gelukkig te zijn, nu, in ons midden. We zullen alle proberen, lief voor je te zijn, en je het verleden te laten vergeten. Mama, ja kind, verleden te laten vergeten. Wees niet bitter. Mama, zo omhelzen de oude vrouw, die weende. Mama, huil niet. Ik ben gelukkig. Ik ben gelukkig, bij u alle terug. Terug, terug. Einde van Hoogstuk 9. Hoogstuk 10 van De Kleine Zieden. Deze liep in hoogstopname behoort het publieke domein. Opname door Anna Simon. De Kleine Zieden. Twee dagen later zaten van der welke Constans en Ady in de trein naar Driebergen. Het kind, voor wie Holland een nieuw land was, stelde belang in de vagen, valen, laag uitstrekkingen naar warre bomenlijnen der waazige horizonen waaruit dorpspitjes staken. Als wanhoopsarmen sloegen de molens haar weekend uit onder de machtige, koopergrouwe wolken die als zware massa's weemoedigheden door een regenwind geblazen langs de neerdrukgende luchten jaagden en jaagden altijd door. Het kind vroeg zijn vader telkens iets, zijn het hand in van der welke's hand en op die liefkozing niet te zien duurde Constans uit het andere raam zwijgend. Gisterenavond waren ze bij de faunsaatsenmaas geweest en hoewel Constans zich eerst geergerd had, had zij later een groot medelijder gevoeld. Mijn god, hoe was het mogelijk dat Adolfine varen? Van wie had ze dat toch? Mama, zo fijn gedistingeerd. Papa, haar arme vader, zo op en op, een gentleman, een aristokaat van ouders tempel. Toch, misschien van de Ruyvenaars. Om zou je nooit gezicht hebben dat een behoor was van mama. Van de Ruyvenaars misschien. Mijn god, wat was die Adolfine burgerlijk? Haar man een boerig. Haar huis pritentieus en rommelig. Haar meisjes, de twee oudste, pritentieus, pedant, neidig. Marie, het jongste meisje, een soort assepoestertje, waar een lief verlegen onderdrukt, steel kindje. Maar dan de drie jongens weer, zo onbehaagelijk, viezig, ruw. Wat een boel, wat een boel. Ze waren gekomen, denkende heel intiem thee te drinken, maar het was een soort van een avondje geweest. Een echte rommel, als vandaar welke had gezegd, die woedend geweest was. Twee heren in rok en witte das, de andere in alle mogelijke gerdaadszin van hierekleding. Gekleden jas, smoking, jacke, Adolfine scheen altijd onduidelijke invitaties te doen en de mensen wisten nooit wat ze zouden aantrekken en wie ze zouden vinden. Floortje, in een vuil, wit, laag japonnetje noten benen. Caroline en Marie in wandeltwallet. Van Saatsen maar zelf, als een dikke boer, luidt rugtig, hij samen met Omruyvenaar. Het was wel gaer geweest. Tante Ruyvenaar was altijd goedig en de meisjes, heel indies, maar lief, natuurlijk en eenvoudig. Waar verder was die avond met allerlei vreemde mensen, toch een gui-apans, verhalver van der welke geweest, die zij wel, als zwaagig op een intiemere en hartelijkere wijze hadden kunnen verwelkomen de allereerste keer dat zij hem zagen, nou dat ze gedurende jaren haar man als familielid hadden geniëerd. En thuis, terug in het hotel, had ze een hevige serne met haar man gehad. Hij scheldende op zo'n rommelfamilie van haar. Zij, die familie verdedigende, tegen haar eigen overtuiging in. Tot Arie was wakker geworden, uit zijn bed was gekomen, en hem verzocht had zich stil te houden, omdat hij anders niet slapen kon. Dat kind, zoals zij dat gezegd had met zijn beslisten lieve maniertjes. Net zo'n klein stevig mannetje. Oh, dat kind, wat zouden ze ooit hebben gedaan zonder dat kind? Ze dacht soms, als het ooit stierf, als ze ooit het moest missen, ze maakte zich van kant. Het was niet hun kind, het was hun schat, het was hun leven. En ze keek even om, maar toen ze het bij zijn vadersag zitten, hand in hand, en vandaar welke de dorpspitsen Darginns, na jaren, volgde uit te vinden, keerden ze zich weer om. Snel, een pijn van jalousie in haar hart. Oh, ze had medeleiden met Adolfine. Ze voelde in Adolfine een strijd om mee te doen, een strijd wanhopig, omdat van Satsama niets had dan een goede naam, maar verder een onbeduidend mens was. Moeilijk, na jaren, gepromoveerd. Getrouwd met Adolfine zonder dat iemand wist waarom zij hem en hij haar genomen had. Zij eerst had willen vestigen als advocaat en procureur in Den Haag, later geplaatst aan het departement van Justitie. Maar nooit, uit gemis aan sympathie, had Adolfine een paar geholpen, zoals hij vandaag geholpen had. Nooit eigenlijk veel intel bij zijn superioren. Nu, door Adolfine gepoeseerd in allerlei baantjes en commissies, zich lappende een politieke overtuiging om zich kandidaten stellen voor de gemeenteraad, omdat Adolfine altijd jalous en neidig om Bertha's grootheid, haar man ook hoog, hooger en hoger wilde hebben, en zo weinig kans had ooit dat ideaal te verwezenlijken. Ja, Adolfine moest stil razend worden bij de gedachte aan Bertha's huis. Haar man, minister van Kolonien en geld gemaakt als advocaat de Semarang, hun huis de herhaling van dat deftige, gewichtige, ouderlijke huis van vroegig, de grote dinees, de schieke kennisen, effluerende de koterie der diplomatie. En dan gaf Adolfine van die onmogelijke avondjes allerlei mensen bij de haren erbij gesleept, elementen die elkaar niet kenden, nooit zagen, verwonderd zich samendatreffen in die nauwe salons vol verschoten handwerkjes en stoffige makarboeketten. Een kaartje, al de rammel muziek van de meisjes, de tafels weggeschoven en ineens een wanhopige soterie die een wolk van stof uit de tapijt opjaagde. Alles, alles, even takteloos en onaangenaam en burgerlijk vooral met de te dikke sandwiches en de slordige meid die brutaal haar elleboog toonde en ze hadtjes haar iets voegen te doen. Constance had medelijnen met Adolfine. Ze was toch haar zuster en ze werd zich bewust, na jaren of het gesluimerd had, een tederfamilieswak voor allen die waren haar broers en zusters en hun kinderen. Had ze dat van mama? Een tederfamilieswak. Ze had zo graag ineens met Adolfine willen spreken, intim, haar de raad willen geven toch voor die zwareetjes de elementen wat meer bij elkaar te kiezen wat homogeneen te inviteren en vloortje toch te zeggen, niet een vuile baljapon af te dragen op zo'n gelegenheid. En die drie jongens draven het door de al te volle salons onhebbelijk met vuile handen slecht opgevoed. Als ze ze vergelijk met haar Ady die misschien wel helemaal geen opvoeding kreeg maar die uit zichzelf zo een aardige kerel was, zo beleefd al was hij strak en die fatsoenlijk sprak en niet met zo'n volle mond vol platte haagse strataal. Ah, het was verschrikkelijk en ze vreesten zo dat Ady ook daarvan iets zou overnemen. Arme Adolfine, wat een strijd, vooral met het onbereidbare van Bertha voorogen want ze leden allen aan jaloezie in de familie. Zij zelf had het en haar Adolfine had het altijd gehad heel sterk, van kind af aan op haar oudere zusters en broers. Zou ze ooit Adolfine eens kunnen raden? Nu de bruiloft van vloortje naderde zou ze Adolfine niet van dienst kunnen zijn. Ze vond het zo treurig dat haar zuster, een valoëtoch, zo verburgelijkte en ze was na gisteravond bang voor die bruiloft, vooral omdat Emilie van Bertha zowat in diezelfde tijd zou trouwen in mei, dus over twee maanden. In ieder geval zou ze er met mama overspreken, niet uit bedreelzicht waarom het Adolfine toch haar zuster was omdat ze van z'n hield als haar zuster en omdat ze medeleide had, waarlijk naar verand medeleide. Mama, waar sta je zo heen? Het was Adi's stem en ze zag dat het kind naast haar was komen zitten haar geefde nu haar beurt zo verdeelde hij altijd zijn gunsten tussen zijn vader en zijn moeder want van der welke, dadelijk, nam de nieuwe Rotterdammer en dompelde tussen de wijd uitgeslagen bladen druksweg in zijn hoek. Zo, kom je eindelijk eens bij mij zitten fluisterde zij. Moet je niet zo jaloers zijn moet ik me dan in tweeën hakken. Hij sprak niet met haar, hield haar bezig. Ze bewonderde hem altijd zoals hij sprak, aardig weg, redelijk en onderhoudend, met een talent voor gemakkelijk gesprek. Denkelijk had hij het aangeleerd omdat zonder hem zijn vader en zijn moeder zouden zwijgen als zij niet streden. Hij sprak over een paar huizen die ze gisteren hadden gezien. Hij sprak over het landschap voelde zich zo vreemd eensklaps een hondse jongen en hij vermaakte zijn moeder hij amuseerde haar als een kleine galantekavalier. Een klein, breed, stevig mannetje in een sporthemd en een blauwe overjasje en korte broek. Hij doog een slappenhoed, model boerenhoed. Zij hield niet van die hoed, maar hij had er absoluut zo in willen hebben. Maar zelfs met die hoed. Wat was hij mooi? Oh, wat was hij een mooi kind. Zijn open, blonde ogen, een beetje hard en ernstig. Zijn fris, hardvlezig bakkers met die fijne rechten trekken die van Henry. Zijn vierkante schouders. Zijn mooie benen met vierkante knietjes en fijne kuiten in zijn korte broek. Haar kind. Haar kind. Hij was haar alles. Hij was het geluk, de genade van haar leven. Om hem had haar leven waarde. Hij sprak, maar ze vond dat hij heel ernstig keek. Ernstiger nog dan anders. Ja, ze voelde het. Het was om wat hem wachten over een uur. De ontvangst dagins in drie bergen van de grootouders. Welke ook was zenuwachtig, sprak geen woord meer, voudde zijn courant open, dicht, open, dicht. Haar klopte het hard tot in de keel, droog, versruid van zenuwachtigheid. En Addy keek ernstig, strakker dan ooit. Ja, ze voelde het. In de stem van het kind was een telerheid. Als wilde hij zeggen, hou je maar flink moest je straks. En hoe dichter zijn naden, hoe stiller ze werden. Henry, in zijn courant, dames en ook Addy wist niets meer te zeggen. En zat onbeweegelijk, de handen in de zakken van zijn overjasje. Nee, ze zou het nooit kunnen vergeten dat die twee oude mensen dertien jaren hadden nodig gehad. Niet om Haar als dochter aan te nemen, maar om in haar kind hun klein kind te zien. In al die tijd geen brief, geen toedadering, een volkomen stilswijgen, een geheel dood zijn voor een enige zoon, voor een enige kleinzoon. Ze dacht niet aan zichzelf. Ze verlangden van hen geen sympathie, alleen maar coole beleefdheid. Ze voelde zich vol vrok, zo vol vrok dat, als zij aan dacht, zij er bijna instikte, als in een benouwing. En daarbij kwam dan nog dat neerdrukgende besef dat zij dankbaar moest zijn, omdat die ouders hun zoon aan Haar goudde opgeofferd, zoals ze eens hadden gezegd. Volstrekt hadden gewild, dat Henry haar trouwen zou, ook al brakkerd zijn carrière. En dat, dat was het omdat het nog steeds haar eidelheid kwetste. Dankbaar, zij zouden hun geweest zijn voor hun zoon, wanneer ze beschoud hadden dat na een zich stilhouden van enkele jaren Henry met de relaties, de protectie die hij toch had, zijn carrière had kunnen vervolgen met Haarig aan zijn zijde. De stafelaar was niet meer een diplomatieke dienst, leefde bij Haarlem op zijn buiten en zalden hem dus nooit meer in het buitenland kunnen ontmoeten nee, dat, om Haarig kwetste eidelheid, dat zou zij haar nooit en nooit kunnen vergeven. Daarom was de vrok waarin zij al stikten, om de opoffering, om de carrière van Henry, gebroken door Haar. Was zij niet 5 jaren lang de vrouw van de minister-resident Teroma geweest, had ze haar positie niet met takt, met geratie, met wereldkennis zelf vervuld, zodat de Hollandse kolonie zelfs haar salonsprees in het buitenland. Was zij niet trots geweest op die reputatie, had zij niet plezier in gehad, dat de Hollandse kolonie, de Hollandse toeristen in haar huis iets van het vaderland en het hoom terugvonden, op haar recepties en haar dinees. Hoe dik was dat bij haar niet gezegd, maar vrouw, bij u in Rome is het allerliefst, vooral vergeleken bij D&D-plaatsen. En ze hadden, de Hollanders, haar dik was geklaagd over de voetenheid van zoveel onze legatieën. Zou zij niet aan van de welke zijde geweest zijn op haar plaats, ook al zou men er eerst over gesproken hebben en gevid dat zij, de gescheide vrouw van de minister-resident daarna getrouwd was met de jongste secretaris. Maar zij zou takt hebben gehad, het zou vergetend zijn, het zou weggezonken zijn in het verleden. Zij kon niet aannemen dat dit alles niet mogelijk waren geweest, misschien niet voor een ander, maar dat was nu haar vok, dat die twee oude mensen en Henry met hen dat nooit zo hadden kunnen inzien en haar wel hadden gegeven hun zoon met een toelage die haar moeder was, twee almoezen waarvoor ze dankbaar moest zijn, maar haar en hem en hun kind gelaten hadden in Brussel, in een hoek als een schande die mij verstopt. Nee, nooit zou ze dat kunnen vergeten. Nee, nooit, nooit, nooit! Ze was zo verdiept in haar gedachten dat zij niet merkte hoe de trein stillhield en hoe zij er al waren, te zijs drie bergen. Mama, zei Adi zachtjes, ze schrikten op, waard bleek, maar ze wilden zich bedwingen, waardig zijn, die oude mensen nu toden dat zij niet was een onwaardige vrouw, al had ze een fout, het misstap gedaan in haar leven, nu goed dan, een zonde, omdat zij lief had gekregen. Ze stegen uit en Adi hielp haar en haar geschoeiden vingers trillen maar ze wilden niet trillen. Stil niet, stil niet, kalm wilden ze zijn, kalm en waardig vooral. Daar is het rijtuig, zei de Henry, gesmoord. Hij herkende het heel oude rijtuig van jaren her. Hij herkende zelfs de oude kutsier die naar hem zag en aan zijn hoed kwam. De palfrenier was een jongen die hij niet kende. Hij opende het portier en de kutsier als oude gediende boogschreven naar hem een titel van vroeger. Morgen, jongen, goedemorgen, mevrouw. Dag, Dirk, zei Henry, gesmoord. Ze zette zich in het rijtuig en constans zag dat Henry zijn lippen, zijn tanden, klemden op elkaar, dat zijn kaken knarsten, als hielte hij zich in om niet als een kind te schrijen. Nu en dan rilder hij, nerveus en keek door het raampje. Hij herkende de villa's aan die wegmisten in vocht gewaazen. Hij lette op vele verbouwingen. Wat was het veranderd? Wat bouwde men veel in de laatste jaren? Maar toch was iets onder die grote wolkenluchten zwaar van eeuwen geregen langs die weg in die villa-tuinen iets van vroeger, iets van zijn kinderjaren, iets van zijn jonge tijd. Hij voelde zich een oud man die terugkwam. Hij, nauwelijks 38. Het was als schaamder hij zich voor vrienden. En hij weet het, heel stil, tussen wakkomt zichzelf te wijten, aan haar, de vrouw die naast hem zat, de vrouw vier jaren zijn ouderen. Ook hij dacht aan Rome nu, aan de salons van de Nederlandse legatie, aan haar, toen mevrouw de stafelaar, de vrouw van zijn chef, aan hun flirt, eerst Schertz, toen Ernst, totdat aller verschrikkelijkste ogenblik in die kamer van Schertz. Constans vluchtende door een andere deug en zijn onderhoud met de beledigde oude man, die goed voor hem was geweest als een vader. En hij verheet het haar. Het was haar schuld. Hij was een jonge man geweest met nauwelijks wereldkennis. Zij, vrouw van 28, meer dan vijf jaar getrouwd. Zij had een tot zich gelokt. Zij was de verleideres geweest. Vluchtende vlucht. Dat was geweest een kauserie, een wals, een aardigheid. Toen ja, was het passie geworden. Maar wat was passie? Vlam van een ogenblik, hel oppflakkerend en dan uitgedoofd. En hij wist het. Van die dag, toen hij gestaan had, als een misdadiger voor die waardige oude man, van die dag was de vlam gedoofd. En van die dag begon hij zijn noodlot te zien. Hij heeft zijn er vrouwme ouders daar gins in Holland ver. Constance in Florence, hun eerste onderhouddaag. Hij, buigende onder de wens zijn er ouders en haar vraagende zijn vrouw te worden. De trouwen in Engeland, zodra de scheiding was uitgesproken. Zedert had hij zijn noodlot altijd gezien. Het had hem klein, zwak, tenier gedrukt. In die ellende, in die ruïne vrouw, in wie hij, die niet de schuld op zich nam, nooit vergat de vier jaar ouder, wereldwijze verleideres. Die vrouw, eeuwige hindernis. In die ellende was de enige genade geworden, het kind, het kind. Wat nog meer de ellende had kunnen vermerderen, het was de genade geweest, het lieve kind. Van het eerste ogenblik dat hij het had gezien, was klein roodworm. Zijn kind. Al was het dan ook de vrucht van hij, het kind, opgroeiende als zijn troost. Het kind dat dwarrelde met de handjes over zijn gezicht in zijn haar, dat vaartje zij. Het kind dat hij smoorde in zijn armen. Het kind, haar kind wel, maar het kind toch van hem ook, zijn kind, zijn zoon, opgroeiende, en al zo spoedig de kleine bemiddelaar en de reden ook dat zij samenbleven om het kind, opgroeiende tot jongen, en hoewel niet begrijpende, niet wetende, toch voelende de eeuwige strijd, de eeuwige ellende, tot zijn oogjes waren ernstig geworden en hij voelde dat hij troost en bemiddelaar was. Het kind, daar zat het over hem, zijn mooie, stevige jongen die op hem leek, met de strakker ernstige, lieve ogen, en hij zou hem nu tonen gaan aan zijn ouders. Haar kind wel, de vrucht wel van hun ellende, maar zijn zoon en hun klein zoon. Het kind zag van een vader naar moedig, ze zaten beide over hem, en beiden, zwijgend, keken een raam uit, half de rug tot elkaar gewend. Zo gaar had het kind hun genomen de hand, beiden, en iets gezegd, een woord dat hem vereende op dit ogenblik, dat hij heel ernstig voelde, maar hij wist niet het woord, hoe handig hij anders ook praten kon. Hij keek maar van zijn vader naar zijn moedig, van zijn moedig naar zijn vader, en zij, zij keken niet, dorsten niet naar hem, voelende zijn blik, en vol, vol van hun eigen gedachte. Toen voelde het kind het leven heel zwaar als een gewicht zinkend op zijn kleine borst. Hij haalde heel diep adem onder het zware gewicht, en zijn adem was een diepe zucht. Zij keken beide nu op naar hun kind. Open had hij willen bereiden zijn armen om zijn kind aan zijn hart te voelen, maar het rijtuig draaide tuinhek in en reed om een voortuin van rondeperken waar de rozenstruiken, in stro omwonden, afwachten, de voorjaarsdagen. Einde van Hoogstuk 10 Hoogstuk 11 van De Kleine Zielen Deze liep in hoogst opname boven tot het publieke domein, opname door Anna Simon, De Kleine Zielen, de Louis Couperas. Hoogstuk 11. Ze stegen uit, de deur werd in open gedaan, de venstegordijnen der voorkamer trilden hun weinig, van de siddering in haar oude hand, waar aan de veste buurde was niemand die hun ontving dan de knecht die de voordeur geopend had. Toen zei de constance Henry, ga jij eerst binnen. Ik kom later met Addie, zodra je me roept. Hij zag haar aan, aarzelend te zeggen, dat hij met Addie wilde binnen gaan. Maar ze had de hand op de schouder van het kind gelegd en ze zag hem zo vast aan dat hij begreep dat zij niet zou willen. En hij traat binnen, als dronken, zankerlend in de voorkamer waarvan de venstegordijnen hadden getrilt. De knecht was naar achteren teruggegaan, niet weten de wat hij doen moest en constance zette zich op de eikenhouten bank, trok Addie naast zich. Ze maakte enthousiambre in de vestibule haar schoonouders, maar het was nu haar eigen wil te wachten nadat ze al bijna 14 jaren gewacht had op een enkel woord dat haar roepen zou. Ze had met de kiesheid ene vrouw, Henry het eerste ogenblik alleen op de schouders laten gaan, maar zij, ze was er op gesteld zelfen haar kind tot zijn grootouders te voeren. Aan haar was het dat te doen. Op dat voerrecht, op dat recht, stond zij. Ze had wel Henry's aarzelink gezien, maar haar hand had zich gelegd op de schouder van haar zoon als nam ze hem in bezit. Ze wist niet hoe lang ze wachten, maar het scheen haar heel lang en ze zag de vestibule duidelijk, de eikenhouten betimmering, de midiportretten, een paar oude gravures van stadsgezichten, de deltse pullen op een oud kabinet, de trap die naar boven wende, de eiken deuren der vertrekken, die zwijgend bleven gesloten. Ze zag duidelijk het patroon der tiggles van de gang en de kleuren van de bereden deventer lopen. Tot eindelijk de deur van die voorkamer werd geopend en een oude man verscheen. Ze rees op. De oude man had het trekken van Henry, maar dieper gegroefd, viel in. De rechten neus sprong vooruit. Het voorhoofd welde zich ivoerig en hoog uit een dunne krans grouw haar. De ogen zagen uit blauw en hart, zoals de ogen van Henry zagen. De gestalte was lang en Henry was klein. De schouders waren breed en krom in de donkere lange jas en Henry was vierkant en recht. De handen waren groot, rimpelig en benig en zitterde en Henry's handen waren klein en breed. Ze vergeleek in twee, drie seconden staande, haar hand op haar zoon schoudig. Toen zei de oude man constans kom binnen. Ze ging, doet de zacht adi vooruit en zet raden in de kamer. Ze zag een oude vrouw met een groot gezicht dat haar in niets aan Henry liet denken. Het grijze haar in het midden gescheiden omlijste het streng in een zilveren strakheid. De geluidskleur was geel en waszig. De ogen, grouw, waren vol tranen en tuurde pijnlijk door dat vochtenwaas. De gestalte was gebogen in de donkere stoffen japon. De benen schenen moeilijk te lopen. Het lijf was als verkomt en boog over. Ze hield Henry bij de hand. Constans begon de oude vrouw en haar trillende handen hievend zich nu als tot een omheelzing. Hier is uw kleinzoon, Constans, stijf. Ze schoof al die wat vooruit. Het kind keek met zijn strakke ogen die de ogen waren van Henry en van de oude man. En het kind zeiden Dag, groot papa en groot mama. In de grote sombre kamer klonk zijn stem dof en toch vast. De oude vrouw en de oude man keken naar het kind en er was een drukend zwijgen. Ze keken naar het kind en ze waren zo van verbazing getroffen en vonden. De oude vrouw had weer Henry's hand genomen en haar tranen viede neer. Henry's kakend knarsten en hij huiverde, nerveus. Dat is mijn jongen, zeiden hij. Dat is dus Adriaan, zeiden de oude vrouw, bevende. En haar omheelzing, die Constans niet had bereikt, sloot zich nu om het kind. Hij kuste haar terug en ook de oude man omheelste hem nu en kuste hem terug. Henry, zeiden de oude vrouw, Henry, wat lijkt hij? Wat lijkt hij? Op Henry, toen die zo oud was. De oude man knikten, zacht ja. Voor die oude mensen kwam het verleden terug en het was of zij hun eigen zoon zagen, dertien jaren oud. Ze waren er zo doorverrast dat ze maar staarden na het kind als geloofden zij niet hun ogen, droom. Constans stond strak en zeiden niets. Maar de oude vrouw nu, zeiden. Het doet ons veel genoegen hier bij ons te zien, Constans. Constans pocht de glimlachen. Ik dank u, zeiden zij, lief. Maar ga zitten, spakt de oude vrouw, bevende, en ze wees naar de stoelen. Ze zetten zich. En Henry deed zich geweld, zo vol was het verleden tussen hen, dat het scheen of zij nooit elkaar over die hindernis zouden naderen. Zo vele woorden waren er niet gezegd, die gezicht hadden moeten zijn om te kunnen zwijgen in harmonie, dat het zwijgen een marteling was. En zo vele jaren waren gestapelt tussen die ouders en die kinderen, dat het ondoenlijk scheen elkaar nu te bereiken met woorden. De woorden vielen vreemd in het sombere vertrek, dat uitzag op de maartse tuin en de weg, wegwaazende in vagen misten. Ze vielen als dingen, de woorden vreemd, als harde ronde dingen, als dingen van materie, en als knikkers potsten ze op elkaar hotsende. Het was het pijnlijke praten over onverschillige dingen, dat pijn onmogelijk was. Want telkens roldende woorden tegen wat pijnlijk aanvoelden uit het verleden, en er waren geen onverschillige dingen. Ze zeiden dat drie bergen zo veranderd was. Duiden hij op zijn afwezigheid van jaren. Toen Constance even over Brussel iets zij, duiden zij op een jaren lang verblijfduig, in welke jaren haar schoonouders haar niet hadden willen zien, als een schande. Toen zij spraken over al die kleine kindjesjaren, was het of zij beiden, vader, moeder, de grootouders iets verweten. Er waren geen onverschillige dingen, en het was een onhopige somberheid oude mensen en dat dat kind, omdat zij het kind niet bereiken konden, over een zoon en een schoondochter heen. Buiten stakten wind huilende op, dus waren grauwe wolken rolden aan als een stoom van vocht en de regen kletsteneer. Henry had juist zijn vader willen verzoeken met hem in de tuin te gaan om te zien of hij het er nog herkende. Maar de kletsregen nu weer hield hem, en hij zag altijd de tranen van zijn moeder. In stilte verweet hij die aan zijn vrouw. Tussen hun allerzielen was het verleden opgestapeld als op de muur. Het kind voelde het. Het voelde op zijn adem de druk van die somberheid, en telkens moest hij zuchten, maar hij hield zijn zuchten in. Hij wist niets te zeggen, en het maakte op zijn grootouders de indruk van een stil onderdrukt kind dat niet gelukkig was. Ook spraken zij tegen hem als oude mensen doen tegen een kind, en hij schoefde op de kleine dingetjes der omgevingen rondom hem heen. Het kind, dat er man was tussen zijn beide ouders anders, antwoordde niets dan een enkel verlegen woord. Henry en Constance vermede nog aan te zien, en ze spraken iedig, ook in hetzelfde gesprek, als afzonderlijk tegen die oude mensen. Ze zouden blijven koffiedrinken en om een uur of vijf teruggaan naar Den Haag. De knecht kwam zeggen dat de tafel gedekt was, en hij schoofde dubbele deur open. De kamer somberde weg achter de grote dichte serren in het falen licht tot door de regenzeefde, en de Mahoneyhouten-meubels hadden valse schamplichten. De tafel glansde blank en glasig. Ze zetten zich, moeilijke woorden vielen nu en dan, en klokken hard op in de wat killige kamer. Omslachtig boten oude vrouw aan een zacht gekookt eitje of een boterhammetje met osse toon die netjes geplakt op een schaaltje lag. Zelf is gong zij omslachtig de kleine, deftige kopjes koffie. Het duurde alles heel lang, plechtig, netjes, met veel omslag voor het eitje en het boterhammetje. Het scheen Ady toe of hij het eitje en het boterhammetje gemakkelijk in één slok had kunnen opslikken, en hij moest zich inhouden om langzaam en netjes het eitje te lepelen en het boterhammetje met kleine hapjes te kouden, op dat hij niet te gauw klaar zou zijn, en de tafel toch reden had, zo omslachtig te zijn gedekt. Hij had nog hore had of niet, toen Groep Mama een tweede boterhammetje aanboot, maar hij nam aan, omdat hij niet wist wat hij met zijn handen anders zou doen. Hij zat als een kleinst tijf jongetje, verlegen, en toen hij naar zijn vader zag, schenend hem toe of deze zat als hij, en ook te gauw zijn boterhammetje had opgegeten. Groep Mama maakte hem zelf zijn boterhammetje en boted hem, gesneden. Hij ad met heel veel beheersing de smalle reepjes op. Het duurde eindeloos lang en de tafel bleef blank, naakt en netjes nu de boterhammetjes op waren. Alleen de koffiekopjes hadden uitgedrunken, iets groezeligs, en de eierschaden, gebroken en gelig, had Groep Mama op een schootel even weggezet op het buffet. Toen zij opstommen, voeg Groep Papa aan Henry een sigaar te komen roken op zijn eigen kamer. Groep Mama bleef met Constance en Addy in de voorkamer. Op de weg, in de plassen, hotste de regen op eneer. Constance in dit huis voelde zich al een vreemde. Toch werd haar stemming weker, omdat de ogen der oude vrouw in het strenge, zilverstrak omlijst gezicht altijd treurig bleven en telkens vol tranen schoten. Ze was heel gevoelig voor de aandoening die zij zag in een ander, en hoewel ze zich verzet, werd zij zelf ook aangedaan. Ze wilde die vrouw spreken over hun kleinzoon, en nu zeiden zij hoe flink hij was, hoe lief voor zijn ouders. Bevrouw Van der Welke knikte goed moedig. Bleef Addy zien als een kind, terwijl Constance van hem vertelde als van een man. Haar woorden dromden niet door tot de oude vrouw, maar de klanker van deed haar aandoening zewellen. Ze wenkte Addy nadig, zeiden hem dat hij zomers eens moest commeloceren, in de vakantie. Dan was het buiten heerlijk om te spelen. Het kind had op de lippen te zeggen dat zijn ouders niet buiten hem konden, maar hij voelde dat zijn woorden vreemd zouden klinken, en bedankt, en hij zeiden alleen heel zoet. Gaarne, goop mama. Hij deed maar het kleine kindje, omdat goop mama hem nu zo zag. Eigenlijk dacht hij nu aan heel iets anders dan wat goop mama zeiden. Dacht hij aan de huizen die hij met papa en mama gisteren had gezien, en waarover zijn ouders het niet eens waren. En niets. Niet over de buurt, niet over de verdeling daar kamers. Omdat hij wist dat het hotel duur was, en papa beide rustiger zouden zijn als zij hun huis hadden, dacht hij er over de knoop morgen door te hakken en alleen te gaan naar de eigenaar van een aardig huis bij de bosjes, niet zo heel ver van oma van Loewen. Als hij er zich niet mee bemoeide, zou het weken en weken duren eer papa en mama hadden besloten. Hij wist wel dat een huishuren iets heel, heel ernstigs was, maar hij wist ook dat papa en mama het nooit met elkaar zouden eens worden. Hij moest dus wel wat wagen en hij zou maar hopen dat het goed zou uitvallen. Er wonen hier twee viras verder, ook een paar heel aardige jongetjes. Daar kan je dan van de zomer mee kennis maken, aardig aan? Ja, groot mama. Zijn stem klonk heel fijn en zacht, en Constance moest grim lachen, maar terwijl hij stijfjes bleef zitten met zijn vierkante schouders en de kuiten tegen elkaar verdeelde hij de kamers van het huis en de eetkamer. Mama onderwijl wisselde de moeilijke woorden met groot mama. Hij verdeelde de kamers, beneden de salon en de eetkamer, zoiets als bij Omgert. Die twee kamers liepen in Holland altijd in elkaar, met een portbrizee en het seretje, en het tuintje was heel aardig. Boven de grote kamer voor mama en de kleinere voor papa. En het was aardig dat dat soort van toerenkamertje met een boograam tussen papa en mama. Daarboven was nog een soort van zolderverdieping, maar dat ging hem niet aan. Dat moest mama verder weten. Het was misschien wel wat gewaagd morgen naar die dikke man te gaan. Een aannemer noemde papa hem, en te zeggen dat papa hem zond om te zeggen dat hij het huis nam. Misschien was dat huis in de wat van Nazrostraat ook weer beter, groter, maar dat was ook duurder. Misschien zou papa boos zijn op zijn eigen houtje, maar eigenlijk was er dan toch ook nog niets bepaald op zwart en wit. Alleen als papa en mama wisten dat hij nu een man naar de dikke man was geweest, zouden ze misschien eerst wat boos zijn nog wat kibbelen, dan, ieder tegen hem, lachen en het huis nemen. En dan was het in orde. Als zij niet wat vlugger desiderden en bleven kibbelen, zouden de meubels uit Brussel ineens voor hun neus hebben. Oma van Loewen had wel gezegd voorzichtig met hun huis huren, maar dat was goed als je het eens met elkaar werd, maar dat werden papa en mama nooit. Naar Holland waren ze gegaan, ook omdat hij gezegd had, ik ben immers een Hollandse jongen. Goed, laten we gaan. Nu, het huis zouden ze huren omdat hij naar de dikke man was geweest. Het kon niet anders, al was het wat gewaagd. Papa kwam beneden met groot papa een schene papa er vrijer uitzag, opgelucht. Misschien had hij met zijn vader gesproken. Ze bleven nu nog enige tijd hangen en papa keek een paar keer op zijn horloge. Toen kwam het rijtuig voor en de oude kutsier die papa al als kleine jongen gekend had, reed hij naar het station terug, waar zij twintig minuten te voeg aankwamen. Stil, zonder woorden, liepen ze op en neer, wachtende op de trein. Einde van Hoogstuk 11. Hoogstuk 12 van de kleine Zieden. Deze liepenvoxtopname behoorten de publieke domein, opname door Anna Simon, de kleine Zieden, de Louis Coupérez, Hoogstuk 12. Ady had de volgende morgen gespeeld bij de kinderen van Omgert en dan de Alerlie, en hij had dat heel aardig gevonden, zo tarafotten met een stuk of zeven neefjes en nichjes, van wie de oudste, een meisje, acht jaar was en de jongste, een baby van tien maanden. Hij had zich vaderlijk eentjes uitgedacht en een zeker optie gebaard als Nieuwe, Grote, Sterke Neef van dertien. De gehele morgen echter had hij gedacht aan de dikke man, naar wie hij heel vroeg in de morgen al even gelopen was om te zeggen dat papa het huis waarschijnlijk nam en hem verzocht die avond om zeven uur in het Odeles Innis te komen. Daarna was hij naar Omgert gegaan en eigenlijk vond hij dat lastig, want hij moest toch papa en mama voorbereiden op de komst van de dikke man. Nadat hij een boterham bij Tante Adeline had gegeten, speelde hij dus nog even met de kinderen, die niet uitgingen omdat het regende, maar hij rept zich toen naar de Alexanderstraat, naar Oma van Lohe, waar hij wist mama te zullen vinden. Constans zat bij haar moedig en vertelde van papa en mama van haar welke en hoe zij hun ontvangen hadden. Ompal was daar. Adi, een beetje zenuwachtig, wilde weten waar papa was. Weet u waar papa van middagen is? Vroeg hij. Papa is een paar huizen gaan kijken in de Nassau-Dullenburgstraat. Heb je het prettig gehad bij Omgert? Ja, het zijn aardige kinderen. Wat gaat u vanmiddag doen mama? Ik blijf nog wat bij Oma en dan gaan we samen naar Om en Tante Ruivenhaag. Wil je meegaan Adi? Ik moet eigenlijk papa sprekken. Dus wordt neidig. Je kan ook nooit een ogenblik buiten je vader. Wat is er dan toch? Ik heb je de hele morgen niet gezien van papa. Ik weet niet waar papa is. Papa heeft, geloof ik, een afspraak in de witte waar hij enige oude vrienden zou treffen. Je kan toch niet uit de witte. Komt papa niet in het hotel dieneren? Ik geloof dat papa in de witte blijft dieneren. Maar ik weet er niks van. Ik ben niet gewoon papa te controleren. Hij zag haar bedenkelijk aan. Ik moet absoluut papa sprek voor zeven uur mama. Wat is er dan toch voor zeven uur? Hij heeft iets nodig. Ik wil niet helpen. Terwijl ik helemaal niet mee? Jawel, zei hij, als u niet zo kwad is. Voor zeven uur komt de eigenaar van het huis in de kerkelvlaan bij de bosjes. Hoe weet je dat? Ik ben vanmorgen bij hem geweest voordat ik naar Omgert ging. En? En ik heb hem gezegd dat papa het huis waarschijnlijk wilde huren en dat hij komen moest met een concept van het contract. Hij werd eens klaps heel verlegen omdat zijn groepmoedig en zijn oom hem zat er aan te staan. Maar Adi, zijn oma van Lowe, niet goed begrijpende, hoe heb je dat zo gedaan? Heeft papa je dan gevraagd? Nee, oma. Papa heeft me niets gevraagd. Maar, het is een heel goed huis. En als papa en mama het eens kunnen worden met elkaar zou ik maar er niet in mengen. En nu is het huis wel noodzakelijk dat ik het doe. Want anders komen de mummels uit Brussel en lopen papa en mama nog te zoeken. De één links en de andere rechts. Hij spakt poud, maar hij was heel verlegen en had een kleur als vuur. Want oma, begreep het klaarbelijkelijk nog niet. En Ompal zat te schudden van het lachen en trok hem bij beide handen tussen zijn knieën. En het was geen ogenblik om te ravotten. Ach nee, Ompal, laat nu. Maar Paul lachte en schudde hem bij de schouders. Vron ze de brouwen. En het was toch heus heel eenvoudig. En zo vond mama het ook, want zij zeiden rustig. Oh, ben je naar dat huis gegaan? Bij de bosjes. Hoeveel kamers zijn er ook weer? Er is beneden de zwieten, zei de Addy, terwijl hij ernstig te zetten knieën van Paul bleef. Boven heeft u de grote kamer, papa de kleinere, met een kabinetje als rookkamer. En ik wil dan wel die toerkamer hebben, ja, maar Addy, het huis in de Emmastraat is toch ruimer. Het is verder van Oma en 200 gulden duurder, dus denk nu niet meer over het huis in de Emmastraat. Oma van Lohe zat stil, maar stonverbaasd voor zich te kijken. Paul luisterde aandachtig, en Constance en Addy beleven het voor en het tegen van de twee huizen bespreken. Een ruime kelder in het huis bij de bosjes. En een aardig teintje herinnert u zich. Ik vind het ook prettig dicht bij de bosjes te zijn. Ja, maar Addy, in de Emmastraat geloof ik toch dat mama, denk nu niet over dat huis. Het is er vochtig. En de aannemer komt dus om zeven uur. Mama van Lohe zat maar te staren, van haar dochter naar haar kleinzoon. Paul schaterde weer om het gezicht van zijn oude moeder. Ja, moeder, zo zijn de tijden nu. Ik heb nooit een huis voor u durven uuren, niet waar? Nu eerst, geen Constance te begrijpen, dat Addy een beetje vreemd moest schijnen aan haar moedig. Oh, zo is hij altijd, zeiden zij, hij helpt ons. Hij is een keel. Niet waar mijn keel? Hij naderde haar nu, zoen daar, als om haar plezier te doen. Maar nu moet ik papa vinden, voor zeven uur, anders is papa boos, zei hij zakelijk. Willen we dan even samen naar de witte gaan? Maar ik kan je nog niet introduceren, ventje. Nee om, maar dan zal ik buiten wachten, als u daar maar even papa zoekt en hem zegt dat ik hem spreken moet. Over een huis dat je voor hem gehuurd hebt? Nee om Paul waar, niet flauw zijn. Had je uw Constance, dag mama, ik ga met mijn neef Addy, naar de witte. Een Paul, stickende van het lachen, stond op, terwijl Addy, pang de papa niet te vinden zou zijn, maar kind, zei me vrouw van Lohen, is de jongen altijd zo eigenmachtig? Ach mama, hij helpt ons. Maar is dat een opvoeding? Is dat een jongen van dertien jaar? Hij is wel een bijzonder kind, geloof ik. Wat zouden we moeten doen, als hij ons niet hielp? Dus je denkt, dat van haar welke het huis bij de bosjes nemen zal? O, dat geloof ik zeker, dat wij als Addy er zich niet meer bemoeid had, over een half jaar nog in het hotel waren. De volgende dag, ging er van de welke Constance en Addy nog eens het huis zien bij de bosjes. En werd het gehuurd, voor vijf jaren. Einde van Hoogstuk 12. Hoogstuk 13 van De Kleine Sielen. Deze liepen volksopname bijvoorbeeld op publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Sielen, de Louis Coperas. Terwijl Constance langs de winkels liep, zat tal van boodschappen te doen, weet Paul niet van haar zijde af. Zie je, zei hij, blij iemand te hebben, die hem hoorde voor het eerst. Wat ik de menselijke ellende noem, bepaalt zich niet alleen tot de sociale kwestie, maar tot alles, tot alles. Kijk om je heen, op straat. Het regent en de mensen lopen onder parapluus, die drijpen. Kijk die vrouwen hiervoor, natte rocken, bemorreden, platgelopen schoenen, dat is menselijke ellende. Zie die man daar, een dikke buik, schelen ogen, jeegd gevingers om een grouwe parapluustok. Dat is menselijke ellende. Alles wat lelijk is, vies, modderig, grouw, abnormal uit een bijzonder standpunt, dat is menselijke ellende. Kijk al die winkels waar je wat koopt, of niet koopt, van prullige industrie, waar een bloed kleeft, dingen die je beweert nu nodig te hebben voor je huis. Dat is menselijke ellende. Het is allemaal lelijk en naasleep van een ziekelijke beschaving. Zie om je heen, die grote letters, die liggen, die helle reclame platen. Dat is menselijke ellende. De een houdt de ander voor de gek en dat is zo iets stelselmatigs geworden dat niemand er eigenlijk in loopt. Dat is zowel in politiek, als in godsdienst, als in een pont suiker, of een doosje drop. Dat is allemaal voor de gekhouderij en allemaal menselijke ellende. Dat sleept zich voort, individueel, een gemiddeld mensenleven door. Dat is alles vies, gemeen, onoprecht. Egenwist, lelijk en menselijke ellende. Je denkt dat ik een pessimist ben? Oh nee, ik ben een idealist. Ik zie alles roze in mijn eigen. Mijn verbeelding is zo dat ik alles zie, blank en goud en blauw, als antieke standbeelden in tempels tegen blauwe lucht en gouden zon. Maar als ik uit mijn beveelding zie, is het alles menselijke ellende. Zowel China, als transvaal, als de dikke buik van die meneer en de regen en de potten en pannen die jij voor je keuken nodig hebt. Het gehele leven van hoog tot laag, van menigde tot individu, van massa tot mens, is vies, lelijk, onoprecht en menselijk ellendig. Kijk dat mens daar, wat een ellendig mens. Haar benen lopen scheef, haar neus is lang, en het doel waarin ze zich begeeft door deze vies en winkelstraat is onzin. Je denkt dat ik dat niet weet, maar ik weet het. Je ziet nooit iets mooises als in de comedy of in een boek, of in een schilderij, of een ads, of in Zola als hij een artikel schrijft voor drijfens, maar ook maar heel weinig. Ik zie het dadelijk de menselijke ellende doorheen. De aanstellerij, de affectatie, zelfs die van soberheid, de zucht om er te komen, of om die of die na te doen, of wat ook maar. En niemand is meer een reinige gedachte, om de reinheid zelf, behalve in Zola. Nergens is het mooie. Heb je wel eens in een trein, of in een trem, of in een galette, op al die dummen, lelijke gezichten, schieve figuren, dik en maagig, die met een dik zo, en die met een schil oogsus, en die met haartjes uit zijn oeren, en die met heel antipartieke handen. Ik weet niet of je me snapt, maar dat alles bij elkaar, met China en Transvaal en de Sociale Questy en altijd diezelfde dikke buik van die meneer, dat alles te zamen noem ik de menselijke ellende. Ik zou wel eens een boek over kunnen schrijven, maar misschien zou mijn boek niet zijn dan menselijke ellende. Hij was onderwijls en zuster gevolgd in drie winkels, en zij had haar boodschappen weten te doen tussen zijn wijs begeerdes door. Zodra haar weer kantsacht, sprak hij voort, schuin naast haar gaande en pratende aan haar oor, duikens uitwijkenen, op de nauwe tratoires van Hoogstraat en Venestraat, haar even verliezenen, omdat de baar stapvoetsen rijtuigen hen scheiden en haar weer inhalenden, en hij was nooit de draad van zijn gedachte kwijt. Ik merk dat je nooit veel hebt nagedacht, net zoals de meeste vrouwen. Wat ik zeg, is heel nieuw voor je. Je hebt zelfs nooit veel opgelet. Je moet opletten op al die rare dingen en mensen om je heen. Niet dat jij en ik ook niet raar zijn en doen. We kunnen niet anders. Verstrompel ook voort in onze menselijke ellende. Waarin je jongen? Dat was aardig, daar zag ik iets zonnigs in. Toch was hij heel ernstig. Veel te ernstig voor een kind. Je jongen, dat is zeker een man van de toekomst. En dan denk je, dat zal het zijn. Die zal het zijn, die zal het worden. Later, als hij ouder is. Snap je me? Nee, ik zie dat je me niet snapt. Alleen is je moedelijke eidelheid gevleid. Wat ben je toch klein? Dat is je menselijke ellende. Zie je in je jongen het zonnig het niet? Nee, je ziet het niet. Ik zie het. Het was heel aardig. Niemand van de kinderen van Bertha of Gerrit of Adolfine heeft het. Ik kan het je niet uitleggen, als je niet begrijpt. Mijn leven is niet vrolijk. Jij bent 42 en ik pas 35. Maar ik vind het even min vrolijk als jij. Ik zie te veel door alles heen. Ik zou nooit bewust iets menselijk ellenders mee kunnen doen. In het gedraven naar een noodeloos doel. En ik doe ook niet dan opletten. Ik ben een dilettant, weet je. Mijn vaderlijk erfdeel had mijn bek open. En ik vind mijn eigen misselijk met zo'n beetje geld mee te kapitaliseren. Met de bourgeois. Maar het kan niet anders, hoor. Ik had rijk moeten zijn, heel rijk. Ik heb deel gezet in de rijnet van de Alpen. En ik had veel goed gedaan aan de menselijke ellende. Maar ik had ze niet willen zien om mij heen. Ik ben er zo vies van. Ik word misselijk van de lucht van een bedelaar. En onderwijl breekt mijn hart. En voel ik fysiek medeleider voor de armedrommel. Het is de schuld van mijn maag. Of van mijn zenuwen. Die draaien om. Het is heel ongelukkig als je dat hebt. Hoe vind je mijn nieuwe overjas met die fleuelere veren aan de mouwen? Die zijn netjes, hè? Jammer dat ze nu nat worden. Ik heb de derf niet. Maar toch, gisteren ben ik geschrokken toen ik in twee spiegels mijn rug zag. Ik wist niet dat ik zo een gekke rug had. Zo mijn rug vol menselijke ellende. Niet tegenstaande mijn mooie overjas. De lijn liep zo, met een soort bocht. Het was verschrikkelijk. Ik ben er de hele dag akelig van geweest. Toen heb ik zavonds gespeeld op mijn piano. Je zult als liebes dood. En toen was het over. Je snap niets van je broertje. Gekke vent, denk je. Bertha is heel geëquilibreerd. Alleen haar ogen knippen altijd. Carol, wat die had kunnen worden, weet ik niet. Maar nu zijn ronde nul in evenwicht gehouden door de rondheid van kato met ruile ogen. Daar heb je Gerrit. Die lijkt geëquilibreerd, maar is het niet. Doet joviaal en prettig en is en melengoluk dromer. Je gelooft het niet? Je zal wat zien als je hem beter kent. Dan kom jij. Je zegt zelf dat je leven vreemd is gelopen met je twee mannen. Hij gaat het berg af. Erd doet heel vreemd. Dorien doet ook soms zo raar met het eeuwen gedraven. En ik zie de vreemdheid aan en ben ook niet pluis. Zo, je denkt dat we een heel verstandige familie zijn. Beste constas. Er loopt zo dwars doorheen een grote kraak, hoor. Maar we zijn netjes. Het is niet te zien voor de wereld. Wacht maar, later. Dan zal je het wel zien. En nu zes je. Hoogtappen. En ze zegt hem onder zijn PARAPLU langzaam wegwandelen, zorgvuldig met de zakdoek de v Father Mouren ver troogende, van zijn nieuwe overjas. Einde. Van Hoogstuk 13. Hoogstuk 14. Deze liepenvoxt opname bood op publieke domein. Opname door Anna Simon. De kleine ziel in de Louis-Coupéres, Hoogstuk 14. Over drie weken zou Emilie trouwen, en over veertien dagen wachtte Van Nagel en Berthe hun zoon Otto terug uit Indië met zijn vrouwtje en hun beide kinderen. Otto voeg op promoveerd, op zijn vierentendste jaar getrouwd naar Indië als rechterlijk ambtenaag, had het er niet kunnen uithouden, omdat zijn vrouw van de eerste dag af de Batavia was ziek geworden en was ziek gebleven. Het was de ergernis van Van Nagel, die de carrière van zijn zoon gebroken zag. Hij was de jongen ook nog jong, en dan zou hij hem wel kunnen helpen aan iets anders, in Holland. Maar hij was altijd tegen het huwelijk geweest, een zwak Hollands meisje zonder geld. Ze zouden de kinderen voor hun en regeling moeten nemen in Holland, en hoewel hij gefortuneerd was, hoewel zijn vrouw wat geld had, hoewel hij zijn minister straktement had, was het alles bij elkaar tenouwenoot genoeg voor het zeer kostbare huishouden dat zij voerden. De oudste zoon nu uit Indië verwacht met vrouwen en twee kinderen, twee jongens, Frans en Henri, al een paar jaren tegelijkertijd studerende te leiden, blijkbaar zonder veel plan nog om af te studeren, drie uitgaande meisjes, van wie het tweede nu trouwen zou, een jongen nog van zestien en een meisje van veertien, hun salon, om Van Nagel's ambitie, een officiële salon, waar zij veel mensen zagen uit de hoge regeringskotorie, terwijl die van het koorddiplomatiek er ook even doorheen liep, alles bij elkaar een zo kostbaar huishouden dat Bertha de grootste wonderen van zuivendigheid moest doen om het met een sloordige halfetonsjaars vol te houden, en alles werd opgevoerd, alles werd duurder. De twee jongens, Frans en Henri, kosten bijna drie dubbel zoveel als Otto hun gekost had. Emilie en Marianne, de ene al drie, de andere pas één jaar in de wereld, had hem veel hogereisen in alles en alles dan Louise, die nu al zes jaar uitging, ooit had gehad. Studenten zouden dat jaar beide in de maskeraden meedoen. Emilie kreeg een uitzet dat driemaal zoveel kostte als Bertha zelfe in de tijd van papa en mama van Lowe gekregen had. Marianne wilde haar minste Japonnetje met zij gevoerd hebben. Carol, de gymnaziast, een lange, zwakke, maagere jongen, maar des niet min in allerlei clubs van voetbal, cricket, tennis, had een zak geld dat eenvoudig belachelijk was. En in hun jongste meisje zag Bertha neigingen die haar angstig maakten voor de toekomst. Zo was het vanbuiten een groot drukhuis. Papa, minister, de meisjes aan het Hof gepresenteerd. De jongens flink geldstek slaanden. En vanbinnen, tussen Van Nagel en Bertha, dik wel zijn moedeloze beprating, hoe we het toch minder te doen. Zij moesten nu Otto toch wel eerst wel helpen. De jongens moesten toch eerst afsudderen. De meisjes moesten toch uitgaan. En Carol moest toch wel blijven in de voetbal en cricket clubs. Zo kon een een die neem minder geven op een winter, maar dat was ook eigenlijk het enige. En als de jongens na hun promotie ook nog geld zouden kosten, als Otto hun nu kostte, als Louise en Marianne ook zouden trouwen en ook zo een uitzet moesten hebben als Emilie nu, als het altijd en altijd zo door zou gaan, zonder één ogenblik dat hun vergunde eens wat zuinig te zijn, dan wisten ze niet wat ze doen moesten, want hoe Bertha ook berekende en berekende, het ging zo niet met een halve tonsjaars. Als Van Nagel dan een ogenblik bitter werd, verweet hij aan Bertha dat het alles haar schuld was, dat zij een van Lohe was, dat de van Lohe's nooit hadden kunnen rekenen, dat een huishouder voeg ook veel te hoog was opgevoerd. Maar Bertha, rustig, de ogen dichtknipende, hield hem voor, dat Van Nagel zijn carrière te danken had aan papa van Lohe, aan al dienst relaties van die jaren, toen papa na zijn gouverneur generaalstijd in Holland nog zeer veel invloed had kunnen uitoefenen. En ze toonde hem de lijsten van haar budget, waar ze met zorg de verschillende posten had uitgerekend, hem zegende dat zo hij volstrekt wilde, een traande vie als de hunnen, het met de beste weel van de wereld niet voor minder te doen was. En daar zijn geen uitkomstzagen, verzonden zij zich met elkaar, en werd er in een maand niet over geld meer gesproken, en bleef hun leven uiterlijk het officiële en solide en toch iets wat modern getinte Hollandse huishouden, de kinderen wel van hun tijd, maar de ouders toch verstandig en degelijk, en die wel zouden weten tot hoever ze konden gaan, en de kinderen zouden kunnen laten gaan. Voor niemand was de ware toestand ook zelfs maar te raden. Bertha spakt nooit met iemand, zelfs niet met haar moedig, over iets wat zwemende naar geldelijke aangelegenheden. Voor de familie en de kennissen, breiden het huis in het bezuidenhoud zo deftig en solide zijn brede gevel uit, maakten de gangen, de trappen, de salons, de eetzaal, het kantoor van Van Nagel, de Kamerste kinderen, allen zo een indruk van onvergankelijke welvaart, de salons en eetzaal heel deftig Holland, de Kamerste kinderen wat moderner, maar toch alles zwaardegelijk, zonder oppervlakkige, doorzicht geschein van prutsige elegance, dat niemand ooit zou hebben kunnen vermoeden hoe de beide ouders soms urenlang berekenen hoe zij die maand een kleine duizend gulden minder zouden verteren. Het scheen daarin huis niet tegenstaande al de drukte, de dinees, de aanstaande bruiloft, de aanstaande komst van de oudste zoon, voor wie enkele kamers op de bovenverdieping werden ingericht, zo geleidelijk te gaan, zonder enige moeite, wel druk van leven, maar harmonisch van middelen, dat niemand ooit aan de minste moeilijkheid zij hebben kunnen denken. Mama van Lohe kwam deze dagen veel bij Bertha, en verwaarloos de constans een beetje, maar ze hield van die drukte, de verandering op de bovenverdieping, de bemoeieningen over het uitzet, de repetities ter bruiloftsvoorstellingen, waar het was doorheen, de lange tafels die, gedekt, de bloemen die geschikt, de verzitters die besproken werden, Japanen die werden thuisgebracht, de jongens veel in den Haag, druk, vrolijk, jong, ze hield van dit alles, de oude vrouw, het herinnerde haar, haar eigen huis van vroegig, het was als de herhaling van haar jongen leven. Alleen dacht zij, zijzelf had Dik was over geld getopt, ook al had van Lohe kunnen sparen in zijn gouverneur generaalstijd, en Bertha had zo helemaal geen geldelijke zorgen, wat al zat heerlijk, en ze bemoeide zich ook, de grootmoedig, met het uitzet van Emilie. Ze gaf haar raadgevingen, en ze dacht niet over geld. Ze ging, langzaam, de trappen op naar de bovenverdieping, om de kamer te zien voor haar twee achterkleinkinderen, die komen zouden, trots op dat vierde geslacht, genietende van die grote familie, dat drukke huishouden, al die beweging, die zijzelf nu zo miste in haar eigen huis, waar zij nu echt haar kam wonen kon, zonder veel bijzondere uitgaven meer in haar rustig leven, dat alleen de familie zondagavonden geregeld onderbraken. Ja, zij genoot bij Van Nagel en Bertha. Zij genoot dat haar schoonzoon een hoge plaats in de maatschappij in nam, zoals haar man in de tijd ook had gedaan. Zij genoot van het solide, degelijke, officiële huis. En de moderniteit haar kinderen, als schudde zij nu en dan eens haar hoofd, leed haar toch glimlachen, omdat zij vond dat men met zijn tijd mee moest gaan, en dat Van Nagel en Bertha heel verstandig waren, de kinderen een beetje vrije teugel te laten. Er waren wel zeden waarvan zij niet hield. Dat uitgaan van jonge meisjes alleen, snachts thuiskommende, met de huis sleutel in de zak. Maar dat waren toch maar heel intieme partijtjes, zij Bertha, en het was onmogelijk, het anders in te richten. Ja, ze genoot hier, de oude vrouw, in het huis haar oudste dochter, en hoewel zij voor al haar kinderen voelden, omdat ze haar kinderen waren, gevoelden ze zich bij Bertha meer in haar element dan in het warm, burgelijk en gewiste huis van Karel en Cato, wie zij verweed, geen kinderen te hebben. En hoewel zij ook hield van het jonge huishouden van Gerrit en Adeline, de kinderendaag van zeven jaar tot zes maanden als een troep plonden kleintjes, was het haar daar te invoudig en gewoon, herinnerde het haar niet aan haar eigen grootheden, kon ze niet uitstaan dat Gerrit het soms belachelijk maakte, als zij, de oude moedig, heel ter loop sleet doorschimmeren, dat zij de russische gezand bij Bertha ontmoet had. En bij Adolfine en van Saadsema te komen, ach, dat was haar een ergonis, alsof zij en Adolfine niet haar kind herkende, hun huis wat vulgerig en verburgerlijk, en Adolfine altijd zo bittig en zo neidig in jaloers van Bertha, vooral niet dat Floortje geengageerd was en die uitzet natuurlijk zo mooi niet kon zijn als het uitzet van Emilie. Ja, ze ging wel naar Adolfine en besprak wel het uitzet ook daar, maar zij deed het niet met liefde, niet omdat het invoudig was. Daarom konden het toch ook wel netjes worden, maar omdat Adolfine altijd zo kwaardig kon zeggen, ja, dat is voor ons mooi genoeg, maar bij Bertha. Ze voelde zich moedig voor al haar kinderen, had zij een lieveling, ze geloofde het niet, maar bij Bertha kwam zij zo gaarne, omdat ze daar haar eigen verleden terugvond. En wat de oude vrouw vooral zo aardig vond in het huis van Bertha, was de gehechtheid onderling, het familieswak voor elkaar, zoals zij dat ook altijd in haar huis had gekweekt, zoals zij het nog kwekte, met die instelling van haar zondagavonden, om de kinderen toch bij elkaar te houden. Ja, bij Van Nagel en Bertha was dat ook heel sterk, het alles zijn voor de kinderen, en zelfs iets wat zij zelf een idee deed Bertha. De zoon, die eenmaal uit huis was gegaan, weer opnemen, nu hij terugkwam met een zieke vrouw en twee kinderen. Het roerde haar. Ach, wat waren ze goed voor hun troepje, en wat was dat toch treurig, dat het jonge vrouwtje zo ziek was? En ook de kinderen onderling, zij kennen het familieswak. Otto was met zijn oudste zuster, Louise, die 25, vocht op hem in leeftijd, altijd in drukkegors fondentie gebleven. De twee studenten waren alleraardigst met hun jonge, uitgaande zusjes, en Henry was zelfs een beetje jaloers, dat Emily geangageerd was. Alleen Carol was misschien een beetje uithuizig, en te veel weg uit de familie kring, voor zo'n jongen en jongen, met al zijn clubs en gewichtigheid. En daardoor had Marietje, het jongste meisje, van veertien, het wel wat stil. En toch hielden ze allemaal van Marietje, de studenten, de oudere zusjes. Ja, dat was iets liefst in geheel hun grote familie, het familieswak, de gehechtheid aan elkaar, de trots op elkaar, de trots op de namen van Van Lohe en van Nagel. Het niet kunnen dulden dat wie ook een familielid te na kwam. Zelfs al wetl'crintique in de familie kring zelfs niet gespaard. Maar dat iemand van de kennissen aan een lid van de familie raakte, dat kon zij niet dulden, ging van allen. Zelfs voor constancen hadden ze altijd gevoeld, dat zwak, omdat zij een zuster was. En de oude mevrouw herinnerde zich, wat constans aan ging, de wijsgerige beschouwingen van haar jongste zoon Paul, de moeite die Doreen had gedaan, alle broers en zusters te verenigen op die eerste zondagavond dat constans zou komen. Zij herinnerde zich de meegaandheid van al haar kinderen. Want tegen haar, uit een eerbied, had niemand kritiek geoefend over die zuster die slecht had gehandeld. Ze zag het zo bij een allen, het familie zwak voor elkaar. Ze voelden zich altijd behoer en zuster. Ze hielden elkaar de hand boven het hoofd, ook al was er wel eens verschil van mening, zoals Jaluzi. Zij voelden in de kring zich in. Dat was voor de ouderdom deze hermoedig en grootmoedig de grote glorie. Dat was voor haar een hoog idee, een natuurlijk ideaal, een bereikte illusie, een troost voor haar stille naleven van in haar grote huis eenzame vrouw. Dat zijn dat grote huis eenzaam wilde zijn, en nog Doreen, nog Ernst, nog Paul bij zich dulde, was een bijzonderheid in haar die niets afdeed tot haar godsdienst voor het hoge idee. Haare innige blijdschap, dat zij het ideaal verwezenlijkt, de illusie bereikt zag. Zat een gelukkige ouderdom, zat in haar grote huishouden veel verdriet ook gehad. Trots al haar grootheid, maar niet meer dan haar menselijk deel. Gelderlijke zorgen, omdat nog van Lowe, nog zij, zuinig waren. Twee kinderen verloren slag op slag, terwijl constantes misstap zeer zeker een zware slag was geweest, waaronder zij vermoeden dat van Lowe eigenlijk was bezweken, lijdende in stilte, en altijd om het verdriet dat zijn lievelingsdochter hem wat aangedaan. Maar zij, al had ze geleden, met meer veerkhacht, had al dat verdriet niet meer geteld dan haar menselijk deel. Dat wat ieder groot huishoudend de beurt kan vallen. En dat zij nu, op haar heel oude dag, haar kinderen in éénzelfde stad om zich verzameld hield, in een nauwe familie kring, in een liefdevol familieleven, zij dacht het een groot geluk. Zij was haar god dankbaar voor. Zij had niet meer kerkelijke godsdienst dan fatsoenlijk was in haar kringen, die vooral niet waren, de orthodoxiek kringen, der sommige oudhaagse families. Maar zij was god in haar hart dankbaar. Zij dankte god voor haar geluk, voor haar gelukkige oude dag. Het was nu, alles goed, nu zij constans erbij terug had gekregen, erbij terug in Den Haag. Den Haag, dat was, na buiten zorg, altijd geweest voor haar, de ideale plaats om te wonen. Er was het hof, en haar man had haar geleerd van grootheid te houden. Er was een atmosfeer van officiële gewichtigheid, in hun kringen, waarin zij behagen schepten als in een element, dat haar was natuurlijk geworden, en waarin Van Nagel en Bertha ook gekomen waren, tot hun grootheid en hoge positie. Karel was er teruggekomen na wat gebeurgemeester te hebben, en ze haalt in hem er haar zoon weer bij, ook al hield zij in stilte, niet van kato. Gerrit, gedurende zijn luidenansjarend deventer, te Venlo in garnizoen, was nu ritmeester in Den Haag. En de andere kinderen, ze waren Den Haag nooit uitgewist, ze had ze altijd om zich kunnen houden. Ze was gelukkig en ze was dankbaar. Ze was zelfs dankbaar dat Otto terugkwam. Al was de reden wat treurig, de ziekte van zijn vrouw, omdat ze haar achterkleinkinderen zou zien. Het waren haar eerste, zij voelden om ze een nieuwe vreugd, een ongekende aandoning. Ze had om Otto zelf, haar eerste kleinkind, ook zo iets dergelijks gevoeld. Maar nu was het gevoel bijna intensig, misschien omdat het was om hun vierde geslacht, een voortzetting van de familie, ook al was het Van Nagel en niet Van Lohen. Zo was een vrouw, ze lette niet zo zeer op de naam. Bertha was haar dochter, Otto haar kleinzoon, dienstkinderen, haar achterkleinkinderen. Zo rekenen ze het naar zich toe, en hoe de naamluiden was haar van minder belang. Het waren haar kinderen, haar kleinkinderen, haar achterkleinkinderen, die ze alle lief had, in één grote liefde, in een familieliefde. Dat ze alleen woonde in haar grote huis, was omdat zij oud was. Druckte alleen kon velen als ze Druckte was voorbereid, als ze wist dat haar Druckte zou zijn. De zondagavonden waren Druck, maar ze vermoedden haar niet. Maar Paul of Terine bij zich te hebben in huis, ze telkens te horen thuis komen, uitgaan, zou haar zenuwachtig hebben gemaakt. Ze dwaalde iedere dag al de kamers van het grote huis door, om te zien of alles wel netjes was, stond op zijn plaats. Terine was slordig, en Paul was lang niet gemakkelijk, en ernst met al zijn rariteiten, zou zijn helemaal niet bij zich kunnen hebben, omdat ze bang was voor al de bacteriën die zitten in al die oudheden. Maar daarom hield zij toch van allen, en was ze blij dat zij woonden in Den Haag, en dat zij hen geregeld zag. Ze was nu eenmaal zo, niet anders. En bij Perta kwam ze nu iedere dag, afwachtende Otto en zijn kinderen. Tot Constance-Jaloers werd, en haar eens verweed dat zij helemaal niet kwam, in haar nieuwe huis bij de bosjes. Einde van hoogstuk 14 Hoogstuk 15, van De Kleine Zielen. Deze liepevoxtopname behoort tot het publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Zielen, de Louis Coupéris, hoogstuk 15. De Van Nagels gaven een partij in de oude doelen, twee dagen na dat Emilie en Van Raven waren aangetekend. Een partij voor familie en intieme kennisen. Een diner van een kleine honderd couvert. Daarna zouden de jonge lui wat voorstellen, en daarna werd er gedanst. Het was na die neen, en Adolfine vroeg aan Omruivenaar. Is-ie geweest op die zwaree van ze hier gisteren? Welke zwaree? In gisteren, de dag na de aantekening, toen hebben ze een zwaree gegeven thuis. Ongeveer 60 mensen, alleen de schieke kennisen en hun hofkliek. Wij niet, mama is er geweest, maar van de broers en zusters niemand. Ik wist zelfs niet dat er een zwaree was. We zijn voor eergisteren het bruidspaar smiddags gaan feliciteren. In gisteren hebben ze een schieke partij gegeven. Vanavond is het maar een feestje voor ons en voor de rommel van de kennisen. Op die eerste zwaree had Bert een lage japon en een sleep. Nu is ze hoog. Om lachte. Van ja, zei hij, zo een partij en een hotel vind ik altijd een afdoener. Het diner was maar zozo. Zo echt hotel eten. Hm, de champagne was goed, zei Om, die goed gedronken had. Wat heeft Van Nagel slecht gesproken? Spreekt hij ook zo slecht als hij zijn indische begroting verdedigd? Wat ziet die mama van Van Raven eruit? Net een pottertring. Het zijn toch schieke lui? Ja, tuurlijk zijn ze schiek. Anders zou Bert haar hem niet aan haar dochter hebben geluimd. Een voorlopig sujet die aanstaande neefhammen. En wat hangt Emily altijd aan hem? Als Floortje zo hing aan Dijkerof, zou ik het haar thuis eens flink zeggen. Die Emily doet net een gemene meid. Om was goed moedig omdat hij gedronken had. Hij pubte een beetje en had garene zijn vest wat losgeknopt. Dat rokvest werd aan tenou. Wat ziet Floortje er aardig uit vanavond, Tadolfien? Dat wit staat haar goed. Ze lachte, blij, gestreeuwd. Ja, niet waar? Emily maakt het zo bleek. Mama van Lowe ging voorbij aan de arm van Otto Van Nagel. Maakt Franse ze het nogal goed, mijn jongen? Ja, oma, vandaag is ze vrijwel. Het is dadelijk moe, dadelijk. Hij was lang, mager, een fronds boven zijn harde van Lowe ogen. De ogen van zijn grootvader. Hij was in die paag indische jaren zo verbitterd dat het voor zijn grootmoedig, zijn ouders, terug was hem aan te horen. Zo jammer dat jullie niet in India zijn kunnen blijven, niet waar Otto? Ha, pa, oma, wat een land. U heeft mooi spreken. U heeft India gekend als residenzvrouw en als vrouw van de Goeverneur generaal. Maar voor jonge mensen die beginnen? Papa had je toch geholpen? Ja, papa, helpt dat. Viesland, gemeen en lendig land. Maar Otto, ik vond het er heerlijk. Jawel, in uw paleis de buitenzorg, dat spreekt. Maar is hij ooit givier van de landraad te rank als betong geweest? Nee, Otto, nee, natuurlijk niet. En dan met een vrouw die twee keer in de week omver valt van de warmte. Plat op de grond. Otto. Ach, wat, gulp mama. Dit is het beroerste, geminste, smeerigste land dat ik ken. We moesten die kolonien maar aan Engeland verkopen, anders nemen ze ze ons toch nog af op een goede dag. Otto, ik ben heus niet gewend aan zo'n toon. Jawel, ik ken dat, oma, al die officiële gewichtigheid om te gaan in die. Maar niet iedereen is Goeverneur generaal of minister van kolonien. Als ik dat ooit word, zal ik India dadelijk aanbidden. Je bent bitter, omdat Franse ziek is. Ziek, ziek. Ze is niets. Ze is een riet. Als je tegen haar blaast, breekt ze. Zoals jong meisje aan een zwak dingetje, Otto. Nu maar, ik kan haar geen sterk dingetje maken, hoor, oma. Voei, Otto. Wees niet zo pittig. Je hebt twee zulke lieve kinderen. Ja, kinderen, had ik ze maar niet. Dat zijn ook de verruchten van ogenblikken van onbedachtzaamheid. Ik beklage de arme stumpers. Begin te voorstaan nu. Tableau Vivant door die goede Louise gearrangeerd. Een pantomim van Franse en Henri. Vervelende dingen altijd, die praoderspartijen. Ik vond er onze onuitstaanbaar. Beste Otto, je bent in een onverdreigelijk humeur. Oma, zo ben ik tegenwoordig altijd. Dan raad ik je sterk aan, je een beetje te beheersen. Want dan heb je geen leven. Niet voor jezelf, niet voor je vrouw, en niet voor je familie. Nee, ik heb ook geen leven voor mijn familie. Hoe ben je toch Otto? Maar ik leef dat niet voor mijn familie, Oma. Ach, jongen, heus, je bent akelig. Breng me naar mijn plaats. Ik zie Bert en mijn wenken. Ze willen me daar hebben bij zich. En bij tant de ruivenaar. De voorstelling begint. Ja, teemde Cato tegen Van Zatsema, van der Welke en Kairon. Een svarie van zestig mensen. En er was de Russische gezand. En de grootmeester is, van de koningin. Nu maar, als ze zoveel kennis hebben, vergoel ik de Kairon aan Soudine. Ja, maar Kairon, niemand van de familie. Waren jullie misschien geïnviteerd van der Welke? Nee, wij niet. Zo, jullie ook niet. Wel, ik had toch gedacht dat ze constant erbij zouden vragen. Waarom? Voel van der Welke koel. Ach, omdat die toch ook aan het hof is geweest. Volg er. En jij ook niet waar. Van der Welke? Ja, ik ook. Zij van der Welke droog. Van der Welke, zei Kairon. Heb je dat kaartje ook van me gevonden? Welkaartje? Wel, toen je in de stad zou komen, heb ik je een visite gemaakt. En ik ook hoor Van der Welke. Viel van Zatsema in. Oh ja, zij van der Welke. Het was heel beleefd van jullie. Nu, ik zal je wel eens een kaartje terugbrengen. Oh, maar daar zeg ik het niet om, zei van Zatsema. Daar zeg ik het niet om. Er haalde Kairon breed en goedmoedig. Ik had het alleen heel beroerd gevonden, als het weg was geraakt. Ja, krönde kato. Omdat het dan zo onhartelijk had geschenen. Wat ziet het bruidje rood? Zatsema? Dat wit maakt een melitje wel rood. Meer geel, zei van Zatsema. Ja, zeer de kato. Jouw vloortje, hè? Zatsema? Die ziet er snoezig uit, in het wit. En wat is Dijkerhof een nette jongen? Zo'n degelijke man. Maar Berta, wat ziet die bleek? Meer groen, zei van der Welke, heel ernstig. Kato keek op met de eilenogen. Groen, herhalde zij bedachtzaam. Vind jij Berta, huis, groen, van der Welke? Ja, ze is zeker moe. Morgen dacht van der Welke, weet Hildenhaag dat ik Berta groen heb gevonden. Een tableau werd zichtbaar in de verte, het was een idee van Paul geweest, en hij legde het aan constans uit. Zie je, wat is de wilde? Het grote rat, waaronder Marianne en Karolintje liggen verpletterd, is de industrie. En vloortje is de wilde, die staat met een danspas op de industrie, en strooit goud en parel snoeren van een dubbeltje. Het is misschien wat onduidelijk, de wilde, die bovenop de industrie staat, en Marianne en Karolintje verpletterd. Vloortje, Wiebelt en Greenicht. Ha, je moet weten, Adolfine vond het heerlijk, dat vloortje, haar vloortje, de wilde was, en Marianne van Berta verpletterde. Constans, te midden van geheel haar familie, was in een zacht gelukkige stemming. Ach, Paul, het is toch een lief moederlijk gevoel van Adolfine, dat ze haar kind gaarne gelukkig ziet, boven een ander. Paul proestde. Maar zo, denk je, dat vloortje gelukkig is, als de wilde, bovenop Marianne, en dat Marianne ergens sofreert, ronder? Konnie, wat ben je week vanavond? Wat zeg je, gekke dingen? Maar, je ziet haar lief uit. Kom, laten we hier eens gaan zitten. Ja, haar wordt al grijs, maar ik stel me voor, dat je uit kockaterie Arnica doet, omdat je staat bij je jonge gezicht. Het is een mooie kleur van grijs geworden. Het is geen oud haar, maar je bent ook nog jong. En je ziet haar lief uit, heel lief. Ja, ook me een beetje voor de gek, geloof ik. Ik hou zo van mooie mensen, en je ziet er zo weinig. Kijk eens door de zaal heen, allemaal lelijke mensen. De ene loopt scheef, de andere is Krom. Die heeft een vooruitstekende boezem, die een dikke buik. Hij kan niet tegen lichaamsdelen die promineren. Dat maakt muziek naar te kijken. Maar ja, eigenlijk zijn alle mensen lelijk. Weet je, als je uit alle romans van de wereld, al de mooie heldinnen in Spelkaarnham, dat zou je dan een hoop mooie vrouwen krijgen. Geen romansier heeft ooit een moed een afschuwelijke held in te nemen. Scheeuw, scheef, met een bochel. Als ik rijk was, loofde ik een premie uit voor een afschuwelijke held in. Ja, kijk dan te lot. En hij deed na het indies accent. Schitterend van de diamanten, en met twee handen streen en haar beruin zat hij in een buik. Alweer een buik, en ik kan niet tegen buiken. Maar toch wel goeder, tante. Kijk, oom, die heeft zijn vest losgeknopt, onhebbelijke vent. Heb je mijn vest gezien, Constance? Het wit broché, het is heel schiek. Zeg, Connie, kijk eens mama. Dat is toch een knappe oude vrouw, zoals zij loopt, lacht, praat. Dat is iets, hè? Dat zie je dadelijk. Dat is een schieke vrouw. Kijk daarnaast nu eens, die oude mevrouw Vriesenstein. Burgelijk, uitruchtig, winnig. Figuur van Miele Schoonmaakster. Afschuwelijk, afschuwelijk. Kijk ernstig eens, Connie. Dat is nu een broer van me. Net een oude jood. En wat een rock. Wat een rock. Waar heeft de vent het vel laten maken? Hij verdoet al zijn geld aan vazen en pullen. Kijk gered eens, Connie. Die doet weer vrolijk. Die joviale huzaar met de brede borst en de brandenboers. Arme keel. Hij vergaat al meenagolie. Heel geloof me niet. Het is heus zo, hoor. Kijk, radolfines, Connie. Let een vogel, die kwaad spreekt. Berthas oren zullen wat tuiten. Oh god, die oren van Bertha, die altijd knippen. Ze moest er wat aan laten doen. Kijk doorineens, Connie. Onbehagelijk ziet ze er altijd uit. Eigenlijk, Connie, zijn er maar een paar mooie mensen in de zaal. Mama en jij. En jij. Je man heeft ook een goede lijn. Hij heeft een aangename rug. Ik ben gevoelig voor prettige rugen. Ik hou iets van mijn rug. En mijn rok zit toch netjes, hè? Een rok, dat is zo lastig. Tegenwoordig kan bijna geen kleermaker een goede rok maken. Ja, mijn vest is netjes. Kijk maar naar. Net de knoopjes, hè? Het zijn safiertjes, ongoslepen en cabochon. Ja, je hebt een schiek broertje. Kom, neem zijn arm maar eens. Dan wandelen we wel door de zaal. Heb je gehoord? Ze zijn allemaal woedend. Ruivenaar, saatsamaas, Karo en Kato, omdat ze niet gevraagd zijn op de eerste partij. Het plan was die tegeven voor de aantekening. Maar Otto's komst kwam er net tussen. Ook een raté die Otto met z'n papieren vrouwtje. Kijk die vanavonds, Connie. Die houden zich strak bij Van Nagel en Bertha, om zich niet te enkenaleren met de saatsamaas. Zeg, Connie. Ben je blij hier toch te zijn? Hou je heus van al die familie? Ik geloof niet dat ik heb dat familieswak dat er is in mama en in jou, en ook in Bertha en in Doreen. Bertha heeft het in haar eigen huis. Doreen en mama strooi in het met wel daden uit over alle kinderen en kindskinderen. Zeg, Connie, dat noemen de mensen nu zich amuseren, omdat er een paar gaan trouwen. Maar kijk eens rond, niemand die zich amuseert. En daar geven Van Nagel en Bertha nu een paar duizend gulden voor uit, om ze eten te geven en wat te laten dansen en naar mijn wilde te kijken. Floortje bovenop Marianne. Kijk die gezichten. Niemand die natuurlijk opgewekt is. Natuur. Natuur, Connie. Dat is weg. Totaal weg bij mensen zoals wij. Er is geen gebaar, geen woord en zelfs geen gedachte bij ons die natuurlijk is. Alles is aanstellerij en voor de gekhouderij. Van de een van de ander. En niemand loopt erin. Het is toch een misselijke poel, zo een maatschappij als de onze. Zo van nette mensen. Zou je niet eigenlijk kunnen begrijpen dat een anarchist daar met plezier een bom in zou gooien? Bijvoorbeeld tegen de buik van een ruivernaar? Geen één anarchist die van een buik houdt. De buik typeert de bourgeois. Daar gaan ze wat dansen. Kijk hoe lelijk ze vliegen door de zaal. Net lampgeslagen mussen. Er is in ons mensen te veel zwaarten, loomheid en ernst om gracieus te dansen. Kijk, het wordt bijna spectraal. Door al die voor de gekhouderij van elegance en chic en dansen en vrolijk doen. Zie je dat de een maagpijn heeft, de ander hoofdpijn. Dat Van Nagel denkt hoe hij gister in de kamer is uitgescholden. En Adolfine, hoe zij haar bereidertspartij in, maar half zo granioos zal opvoeren als Bertha. Ze liet zich maar wiegen op zijn woorden, en hij wist van geen einde. Hij kon praten altijd door. Zijn moedig, zusters, nichjes, legde hem dik als het zwijgen op, liepen weg midden in zijn ontboezmingen. Maar zij hield van hem, vond wel iets waars in zijn woorden, door zijn humbuk heen. Hij had een blik op die mensen rondom hem die haar verbaasde, maar die zij, eensklaps, niet helemaal onjuist vond. Het was zeer zeker waar. De mensen waren niet natuurlijk aan vrolijk, gewoonweg. Ze waren daar bijeen uit beleefdheid om Bertha en van Nagel, maar eigenlijk was de een moe, de ander neidig. Tante, ze Emilie, die aan de arm van Van Raaf en Rond ging, heeft Paul u te pakken, dan laat hij u niet meer los. Ze noem daar jongste oon bij de naam. Ze was wel een bekoorlijk meisje, al zag Paul geen drie mooie mensen bijeen, en naast haar was haar aanstaande van zulke een bleke onbeduidendheid dat men zich verwonderde waarom ze hem genomen had. Ze was wat maagig, maar had iets gratueus, ongewoonst en oorsponkelijk in haar wazig wit japonnetje van fijn geploeide moeselin de zwa. Zat een paar aardige ogen van een vreemd, vonkelend, goud grijs, als van een onbekende edelsteen. Het haar rossig, met goud gloed erin, een paar fijne spoetjes, op haar matten van bleek blond meisje. Zat een lieve lach, een zachte stem, een lenigheid om liefde zijn en iets aardigs te zeggen. En vooral had zijn ingeboeren distinctie, en zo, wit en glansig, had ze iets, op mijn bijne gezicht, van een heel mooi albaste dingetje, of van een witte azalea in zonlicht, een lichtende blankheid, fijn en doorzichtig en bloutjes dooradigt. Constans wist dat ze een talent had, meer dan meisjes gewoon, voor schilderen, maar dat ze in haar drukke leven van uitgaand meisje nooit gelegenheid had gehad, zich te ontwikkelen. En ze verwonderen zich over van raven, bleek, dünn, stotterend, stamelend, correct en toch onhandig, met een scheeverschoudig, en drie haartjes van een snog in de lucht, werkzaam aan buitenlandse zaken. Aan de familie, meer onvervalste Hollandse orthodoxe gestringheid, zich ergarde aan veel in de Van Loos, de Van Nagels, en vooral aan het indische element de Ruivenaars. Maar die toch, de dochter van de Algemeen Rijk, gedachte minister van Kolonien, een geschikte partij voor haar zoon hadden geacht. Van Nagel, Bertha, Royal, gaven een aardige toelage mee, en Constance, toen Emily en Van Raven verder gingen, complimentjes maken aan de gasten, verwonderen zich tegen Paul. Zou ze heus van hem houden? Zomzij van hem? Wel, nee. Waarom ze dan trouwen? Dat is het mysterie. Nog van Nagel, nog Bertha hebben het idee hun dochter aan de man te brengen, zelfs Adolfine. Louise is driemaal gevraagd en wil niet. En waarom Emilytje, dat fijne, witte kindje, waar heus wel iets aarders in is? Iets artistiques, iets delicats, iets exquise, en ik zou zeggen, bijna iets natuurlijks. Die paint-plukker heeft genomen, die zo'n beetje Duits nadoet, omdat hij 14 dagen in Perlijn is geweest. Zij snorrala keizer in de lucht, zijn straffen militaire buigingen, die hij nog onhandig doet op de koop toe. Maar ik kan het je niet zeggen. Bertha, die heel blij was toen otter trouden, heeft geheil toen Emilytje die vent wel aannemen. De keel is zo dom als mijn schoen. Let de sokjes heb ik, vind je niet? Ja, Connie, waarom de mensen soms trouwen met elkaar? Adolfine en Saatzema, waarom? Ik vraag je in godsnaam waarom? Otto met Francis, waarom? Ze voelde dat hij op de lippen had, en jij met Van der Welke, waarom? Waar hij zei dat niet, ging voort. Trouwen, dat is verschrikkelijk, vind ik. Ik kan er uitzoeken onder honderden, en dan zeggen, ik trouw met jou, ik leef met jou, ik slaap met jou, eet met jou, krijg kinderen met jou, word oud met jou, ga dood met jou, wil je? Oh god, Connie, hoe is het mogelijk dat er getrouwd wordt? Is altijd maar lukker aak, ik ril ervan als ik eraan denk. Paul, zeg me nu eens, wie zijn al die mensen? Ze kenden bijna niemand, van de kennissen, zowat aan 60 mensen, die zich verloren tussen de 40 leden der familie. Het was nu de eerste keer, dat zij in Den Haag meer uitwas, en hoewel het men zich veel aan haar had laten voorstellen, had zij weinig gesproken, de mensen weer vergeten. Paul, in zijn element, legt haar uit, hoe de mensen bij elkaar waren gehaald, in welke korterie zij thuishoorden. Mensen die elkaar niet kennen, of nooit zagen, of niet groeten, al kennen ze elkaar, op deze bruidelspartij te samengesleept, omdat de ene familie, de Van Nagels, en de andere, de Van Ravends kenden. Om al die elkaar onbekende elementen, was de partij zeker zo gedwongen, hokt en touwgens te gesprekken, dwaalde de mensen, die niet dansten, doeloos om. Zagen ze naar de dansenen, met een vage blik van een schrikken martelaarschap. In mijn liedje ging tussen ze heen, heel lief, blank en diafaan. Van Raven achter zich, spakt ze met allen een woordje. Van Nagel en Berta, ook, waren rustig druk, als gastheer en gastvrouw, als mensen van de wereld die dat kennen en het afdoen zonder inspanning, eigenlijk denkende en wat zij morgen te doen hebben. De leden der familie, de ook het telkeste voorschijn tussen de kennissen. En tussen ze en allen, als het beweegelijkst, Doreen. Zat het heel druk, als altijd, liep zich in het zweet voor accessoires van de cotillon, dansen niet, draaftemaar. Paul noemde haar het Kameel. Het was misschien vreemd, maar Constance, naast Paul, voelde zich tevreden, gelukkig. Ze hadden in jaren zo niet meer bijgewoond, en ze voelde een rust en voldaanheid, dat zij te midden daar haren was. Traanen wilden telkens in haar ogen. Ze wist niet waarom. Op die eerste familieavonden bij mama, had ze dat zwak voor familie nog niet zo intens gevoeld, misschien omdat zij nog te schuchter geweest was. Ah, hoe was het mogelijk geweest, dat zij die veertien eenzame jaren in Brussel had kunnen doormaken. In jaren had zij alleen het weldaderen van liefde, sympathie, vriendschap gevoeld, voor haar kind. Nu voelde zij voor hen allen. Door haar vloot weer dat gevoel, dat mama zo sterk had, een warmte in zich, die zij al jaren gemist had. Iets weeks en weldaders van nu oud te kunnen worden, van nu zich te kunnen wijden aan haar kind voortaan, ten midde van een atmosfeer van vaderland en huisgezin. En ze dachten niet aan. Ze letten niet op, dat de familie, de kennissen, haar instilte bekeken. We oordeelden en ver oordeelden. Het is een wefde vrouw, zei mevrouw Van Raven, de aanstaande schoonmoeder van Emilie, tegen mevrouw Vriesenstein. Het is wel een bezoeking voor de Van Nagels, dat die zuster uit Brussel weer eens opkomen dagen. Na veertien jaren, zei de oude dame scherp, belust op nieuws, op schandaal. Na veertien jaren geeft ze gelegenheid weer alle herinneringen van vroeger op te halen. En mevrouw Vriesenstein vond het heerlijk dat constantste deteet. Ze heeft haar vader vermoord. Ik heb de stafelaar nog gekend, een heel achterzwaardig mens. Ze zijn al die jaren niet ontvangen worden bij haar schoonouders. Ik hoor dat ze zeer integreerd om nu bij ze ontvangen te worden. Dat kind is niet van van de welke. Nee, het kind is van Italiaan. Het is eigenlijk een gemeene vrouw. Marie is de moeder niet waar, haar kan je niet kwalijk nemen. Maar de familie, die moet er verhinderen, dat ze in de naag kwam. Dat zeg ik ook, mevrouw. Juist, dat zeg ik ook. Zijn leef van het geld van haar schoonouders. Nu, de van Loos hebben wat. Van de vader. Niet veel. Nee, niet veel. Het zijn heel ongelukkig juwelijk. Ja, haar kind krijgt een opvoeding. Vreselijk. Het kind doet wat het wil. Verbeeld u, mevrouw. Het kind heeft het huis gehuurd. Nee, huis. Wat een toestand. Alles even onzedelijk. Waarom komt ze in de naag? Het verveelde haar in Brussel. En ze wilden zich hier poesteren aan het hof. Dat heb ik ook gehoord. Ja, dat is zo. Oude relatie is niet waar. De Van Nagels. Ze wil aan het hof. Oh, maar de Van Nagels zullen wel zorgen dat ze er niet komt. Of tenminste, dan doen ze verstandig. Wat een voorbeeld voor de jonge meisjes, die tante. U weet dat de staflaar haar gevonden heeft in de armen van Van der Welke. De oude dames vluisteren. Nee. Ja, huis. Hij is ook een gemeenschuzie. Ja, hij heeft een metresse in Brussel. Waarom ze er maar gebleven? Wat een tante constans weer ergens select, zij vloortje tegen Dijkerhoof. Ze blijft de hele avond zitten naast Paul, antwoorden haar aanstaande. Niemand is natuurlijk goed genoeg voor haar. Nu, als je de vrouw van een diplomaat bent geweest. En nu, Baron Ness van der Welke. Waarom zijn ze eigenlijk ernaar gekomen? Mama denkt, omdat ze bang is, dat als schulpama, die een vrouw van de dag is, sterft. Van nu, wat dan? Wel, dat ze dan niet precies krijgt, wat haar toekomt. Ach, kom. Nee, ze vertrouwt ons niet. Maar daar is immer zijn testament, de wet. Ja, maar die kent ze niet, de Hollandse wet. En om zeker te zijn van wat ze krijgt, wil ze erbij zijn, als schulpama sterft. Ze hebben schulden. En hij voelt niet zuid. Nee, in Brussel heeft hij wijn verkocht. Dus een nette bol die familie van jou, al zijn ze Baron, een diplomaat. Oh, maar wij beschouwen ze niet als familie. Dat heeft mama uitdrukkelijk gezegd. Dus, zei de meneer van Raven, tegen van Nagel en van Satsama. U denkt, dat ze alleen hier zijn komen wonen, omdat ze het zeer eenzaam in Brussel hadden. Maar de familie, was er niet voor. Ik heb zelf nog wel eens met mama van Lowe gesproken, of ze niet beter zou doen, niet aan te raden. En mama is moedig, niet waag. Constans is toch haar kind. We hebben alle toegegeven. En dan is het al zo lang geleden, dat ik moet zeggen, zei meneer van Raven, met bedoeling, het is heel edel van u allen. Ja, van Nagel heeft het heel noble beschouwd, zei van Satsama. Zier optiende tegen zijn zwaagig, minister, excelentie, hem vleiende, houdende, de vriend. We hebben alle gedaan, zoals van Nagel goed vond. M'n weet toch nooit, zei van Raven bedenkelijk. Maar, pardon, het is uw schoonzuster, en het is heel edel, heel edel van u. Twee tantes van Adeline hielten het blonden moedertje vast. Adeline'tje, tante. Die nieuwe zuster van je, is die aardig, is die lief. Ja, tante, heus heel lief. Maar het is een onfotsundelijke vrouw geweest. Ach, tante. Ja, ja, ja, meisje, wij weten er alles van. Wees maar wat voorzichtig, en wordt niet dadelijk hoek en ei. Hier bent ze onbedacht, z'n Adeline'tje. Hé, Gerrit, het is zo goedig. Pasen jullie maar op. Zo iemand kan hem kwaad doen, in zijn carrière. Ach, tante, wat, als de van Nagel zijn ontvangen. Ja, het wordt echt afgekeurd in de van Nagel's. Het is toch hun zuster. Iedereen heeft de mond vol over hen, ze zeggen, wat. Dat Constance geen kind is van haar vaardig. Maar tante, dat is toch vreselijk. Om te van Loos allen zo vertoenlijk zijn, kan zij niet. Nee, kan ze niet een dochter zijn, van de oude van Loor. Hoor eens, tante, dat is lauter geklets. Adeline'tje, ik word er niet meer naar horen, tante. Neven en nichten van de Van Saatsamaas, samen met de ijkstraas, familie van Catoe. Die Arofin, ze is woerend. Waarom? Oh, om allerlei redenen. Ten eerste, omdat de van Nagel's een zwaree hebben gegeven, waarop de hele familie is geniëerd. Nee, maar, dat is dan toch ook. Dan, omdat Arofin geen plaats heeft in haar huis, een zwaree te geven, waarop ze ook de familie zou kunnen nieëren. Om de plaats waarop ze zat, zo even aan tafel. En hen om de getuigen van Emilietje, haar oom van Nagel, de commissaren zijn overijssel, en Carol van Loor. Terwijl zij zegt, dat Van Saatsama ouder is dan Carol, dus, en ook nog om het japonnetje van Emiliet, omdat dat witte dingetje uit Brussel komt, en 300 franc kost. Maar wat die Van Nagel uit moet geven, voordat huwelijk. Nee, het is Bertha, uit zijn er Van Loos, die gewoon het geld altijd weg. Nu juist, dat zeg ik ook, Arofin doet ook net, of ze het heeft. Dat is, omdat ze allen, die Van Loos, vergaan van hoog moet zwaan zien. Ja, zeer dat de vader Goeverneur, generaal is geweest, zijn ze altijd ontapbaar geweest. Die oude mevrouw, dat is net een pauw. En Bertha dan, met haar schieke kennissen, en dan die mevrouw van der Welke, die heeft een verleden, maar het doet ook nog altijd, of ze de koning in is. En ze zijn maar van een hele eenvoudige familie, van Loos. Ja, ze zijn niets, de grootvader was kruidenier. Nee, wel ja. En die gekke ernst dan, die altijd in de familie papieren studeert, of ze eigenlijk niet van Adel zijn? Ja, die is gek. Of vol, zijn ze allemaal, een beetje gek. Ja, er loopt door z'n allen een streepje. En nu, zeg maar een streep, en die loopt voort bij de Van Nagels. Adolfine is toch de beste. Maar ook hoogmoetswaanzin. Zeg, die mevrouw van der Welke, wat komt die hier eigenlijk doen? Nee, ze denkt dat alles vergeten is, maar zijn vijftien jaren overheen, ze is met van der Welke getrouwd. Maar niet voor de Hollandse wet. Nu maar dat kan ze over laten doen. Ja, maar ze zijn niet getrouwd voor de Hollandse wet. Nu maar, dan werd ik ze niet getrouwd. Niet voor de Hollandse. Ja, maar nee. Ja, nee. De Svaree liep ten einde. De gasten vertrokken. Einde van Hoogstuk vijftien. Hoogstuk zesdien, van de Kleine Zieden. Deze liepevoxtopname behoort op de publieke domein, opname door Anna Simon. De Kleine Zieden, de Louis Coupéres. Hoogstuk zesdien. De volgende dag, waren Emilie en Marianne van Nagel, bezig in haar boudwaag. Zij hadden een zitkamer samen, en Louise, de oudste zuster, had een apart. Emilie was bezig waterverven van de wand te nemen. De kamer was zo gezellig, zeiden ze zacht, en schoofde aquarellen samen. Marianne begon plotseling te snikken. De kamer was geheel overhoop, omdat Emilie verzamelde wat het haren was, en het behangsepapier kwam uit vreemde, frisse onverschoten vierkante plekken tevoorschijn. Waarom trouw je ook die aqualige jongen? riep Marianne, snikkende uit. We waren zo plezierig te samen. We leefden met elkaar. Als je trouwt, heb ik niemand meer, en het kan me niet schelen opnieuw mijn kamer te arrangeren. Emilie had een vage blik van de staren in een vage toekomst. Kom, Marianne. Ik blijf in den Haag. Nee, ik heb je al verloren, snikte Marianne, driftig voort. Wat heb je in de jongen gezien? Wat heb je in de jongen gezien? Zij omhelst haar zister woest tegen zich aan en dwing. Zeg het dan, wat heb je in de jongen gezien? In Edeward? Ik hou van hem. Zo, zei Marianne, is het dan dat alleen maar, hou er van een man, liefde? Een meid kwam binnen. Vreulen, daar is een koffer uit Brussel, met uw japonnen. Mevrouw vraagt of die dadelijk naar boven kan worden gebracht, om geen rommel beneden te hebben. Ja, prima boven. Marianne was zenewachtig in een stoel gezonken, sloot de ogen. Zij was zeer zenewachtig, terwijl Emilie vreemd, kalm, dozen, portretten, biebeloos, schrikte bij elkaar. Emilie, zijn Marianne gelaten. Wat maak je een rommel? Wacht maar, ik neem alles weg. Ja, juist, dat is het, alles gaat weg, alles gaat weg. Marianne, toe, hou je toch goed? Twee meiden zilden een koffer aan. Waar vreulen? Laat me op de gang. Bertha kwam boven. Dadelijk uitpakken, Emilie, anders kreukt het. Zou het mijn breidsjapon zijn? Ik denk het van wel. Dan mag het mijn bed. Nee, hangen, in mijn gouden robben. De meiden opende de koffer, haalde dozen tevoorschijn, een derde meid kwam aan. Een kwittantie van Vanalaan, mevrouw. Marianne, daar is mijn sleutelmandje, betaal even, 66 gulden. De twee studenten kwamen boven. Ongezellige boel tegenwoordig, zei Frans. Je vindt nooit iemand in de salon als je thuis komt. Het is of partij, of rommel. God, wat zien jullie cameraen uit? Wacht, wil ik mij uitpakken? Mevrouw, ik verstaar niets van, wat de babbel zegt, van die jonge vrouw. M'l-apa, haal je maar. Marianne, je moeder vraagt, of Marianne Bessar even boven komt, zei de babbel, in een malijs. Ja, ik kom dadelijk. Wat doen jullie hier? Riep Marietje aan de deur. Mama, is Emily Japan gekomen? Mag ik zien? Mevrouw, daar is de oude mevrouw en mevrouw van naar welke? Vragen dat ze dames in de salon wachten? Oma, giel de Frans naar beneden. Wacht, zei Henri, de trap afrendende. Ik zal Oma en Tante halen. Marianne begon te snicken. Mijn god, wat is er nu, Marianne? Rieperte. Ik word gek, riep Marianne. Emily zoende haar. De oude mevrouw van Lohe kwam langzend de trap op. Galant geleidt door haar kleinzoon, tegemoet gekomen door haar andere kleinzoon. Oma, de bruit Japan van Emily is gekomen en ze moet hem passen. Riep Marietje opgewonen. Ben ik niet te veel, voeg Constance. Nee, Constance, rieperte. Zeker niet, kom binnen. Van Boedwaar en slaapkamer zonden alle deuren open. Luise was binnengekomen. Meestal hield ze zich buiten de druktes en ze ploiden met Bertha in de kaminier de witte Japan uit, die de gehele kamer plotseling vulde met een sneeuw schitterende blankheid. Wat is er, baboe? voeg mevrouw van Lohe. Nonya moeder vraagt of Nonya Bessar even boven komt, herhalde de baboe. Maar als de kanjung Nonya Bessar misschien zou kunnen komen, voegte ze aan toe. De titels op elkaar staplend uit ijabiet voor de oude mevrouw, die de Nonya Bessar Pokor was geweest. Dan zal ik maar even gaan, zei de oude mevrouw. Constance, kom je mee? Heel langzaam, een beetje moe van de trappen, ging de oude mevrouw de treden op, herrenhand aan de leuning. Constance volgde haar. Op de bovenverdieping tocht het met plotseling avai, deuren sloegen. Baboe, zat er een venster open? De baboe liep onmiddellig rond, nog niet wetende van Hollandse deuren en vensters. In de zitkamer was Francis otters vrouw met de twee kinderen. Maar Francis, heb je het raam open? Ho, gehoopt mama, ik stikte. Baboe, dodaadelijke het raam dicht. Francis, hoe is het mogelijk? Kan niet kan jeng, zegt de baboe, met de kracht van de mug drukend op de knoppen vratzolide Hollandse venster. Constance hielp haar, drukte het venster neer. Hier is Tante Constance, die komt kennis met je maken, Francis. Maar Francis, ben je in Sarongen en Cabai? Mag dat niet, oma? Dacht Tante? Kind, hoe ben je in vier jaar zo verindist? riep de oude mevrouw, zo boos als Constance haar zich niet herinnerde. Hoe is het mogelijk? Hoe is het mogelijk? Ben je Holland vergeten? In maart, het raam open, in een vliegende tocht, met je twee kinderen, jij in Sarongen en Cabai, en huig in een hempje? Wil je jezelf en de kinderen vermoorden? Baboe, takzien je een baatje aan? Francis, Francis, ik ben jaren in Indië geweest, maar ik wil zelfs in Indië bijna altijd gekleed. En toen ik in Holland terugkam, was ik Holland niet zo vergeten, als jij, een geheel rondsvrouwtje in vier jaren vergeten bent. De oude vrouw had al zelven het kind op de schoot genomen, en kleden het warmig. Groep mama, wat prom je? Zegt liever eens aan de keukenmijd, dat ze de boepoer van Otterlinkje beter maakt. Die stijfsel kan het kind niet eten. En ze heeft aan Baboe verteld, dat ze geen tijd had andere te maken. Het hele huis is dol, omdat Emily trouwt. We kunnen huis niet blijven bij papa en mama, hier op die bovenverdieping. Fransus, verkleed je eerst, anders word ik ernstig boos. Alla dan toch, groep mama, riep Fransus geergerd, maar toen Constance haar ook raden, wierp ze een penraag over haar sarong en kabai heen, en bleef zo de blote voeten in muiltjes. Geen wonder, als je altijd ziek bent, pom de groep mama, nog bezig met het kind. Achtante Constance, kunt u niet even naar de keuken gaan, en aan de keukenmijd zeggen, dat Otterlinkje andere boepoer moet hebben. Lieve Fransus, lacht de Constance. De keukenmijd heeft mij nog nooit gezien, en ik haar niet. En als ik in haar keuken kwam, en over die boepoers sprak, zou ze mij gedecideerd de deur wijzen. Wat een boel dan toch hier in Holland, riep Fransus. Mijn kind gaat dood van de hore. Ik wil wel even naar mama gaan. Ja toe, wil u? Constance ging. In het poedwaar stond van een grote spiegel Emily in haar bruit Japan. Het zware, witte satijn verpletterde haar, stond haar hard en vreed, toen zij ongekapt was, ermoe en bleek uitzag. Het lijf zit slecht. Het moet in godsnaam terug naar Brussel, zei Perthen. Elendig, ze Emily, aan het woord als bijna een vloek tussen haar en lippen. Marianne, schrijf jij de brief erbij. Ik zal de spel erbij steken. Of nee, ik zal liever zelf schrijven. Constance, zie toch eens. Het plooit hier, zei Constance, maar het is niet erg. Durf je niet hier laten veranderen? Daar betaal ik nu waarachtig, begon Perthen, maar ze hield zich in en zeiden niet hoeveel. En dan zit het nog slecht. Perthen, Francis zent me naar je. Waarom? Er is een kleine moeilijkheid met de boerboer van Otterlyntje. Ik kom, zei Perthen, doodmoe. De Kameneer, de sleef van Emily in de handen, volgde haar in de slaapkamer. Marianne en Constance bleven alleen. Constance zag dat Marianne schrijdde. Wat is er, kind? O, tante. Wat is er? Is het leven heuswaard zoveel drukte en omslag te maken? Trouwen, jubelverhuizen, dansen, dineesgeven, zwarees, japonnen bestellen, die slecht zitten en honderden kosten, zieks zijn, kinderen hebben, boerboer eten. Tante, is het heus alles de moeite waard? Kind, het is of ik pal hoor. Oh nee, ik heb Pals wel sprekendheid niet, maar ik stik erin. Het zit me tot hier, en ik voel me dood, dood, dood ongelukkig. Marianne. Het jonge meisje, plotseling, barsten in een zenuw snikken uit en weerp zich in de armen van Constance. O, maar heen was de kamer één rommel. De deuren stonden open. Marianne, ik zal de deuren sluiten. Nee, tante, laat maar, en blijf even bij me. Ik kan niet meer. Ik kan niet meer. Ik ben zo moe van die omslag, van die nodeloze drukte, van die zwaregistre, van die tableau vivance, van die neidigheden van floortje, van die hatelijkheden van tante Adolfine. Ik ben moe, moe, moe van alles. Ik kan niet meer tante. Ik hou zoveel van Emily. Altijd zijn we samen geweest. Het was zo lief, zo gezellig. En nu ineens trouwt ze, met die lame jongen. En hij neemt haar aquarelle weg. En nu is het gedaan. En nu is alles weg. Nu is alles weg. En Henry, hij is ook zo akelig om. Hij houdt net als ik doel van Emily. Hij begrijpt ook niet waarom ze doet. Ze heeft het hier goed. Papa en mama en iedereen houdt van haar. We hadden zo een lief levertje. Er was er wat druk, en al houdt niet veel eeuwen geuitgaan. Maar nu, nu is alles weg. Nu is alles weg. Ik heb gisteren met Henry zitten huilen. En op de zwaree moesten we vrolijk zijn. En iedereen dacht dat hij vrolijk was. De vrolelijke student. En de jongen was er zo treurig om. En gisteren moest ik in de tableau weer van meedoen. Een vloortje was allerhatelijkst. En Henry met Frans hadden immers een dialoog. En die jongen kon niet. En ik vroeg u, Tante, waarom toch? Waarom toch al die ellende, als we zo prettig samen waren? En waarom trouwt Emily nu met die lame jongen? Met die lame jongen. Ze balde haar vijsten. En door haar snikken begon ze ineens luidkielst te lachen. Ach, Tante. Ach, Ach, Tante, let toch toch niet op wat ik zeg. Ik ben dol. Ik ben dol. Maar ze maken me ook dol. Mama, de jongens, de meiden, de baboen, Frans en de kinderen. Dit is altijd net een draaimolen. Ha, heeft u ooit zo'n drukte gezien als bij ons in huis? Ze snikten nu en lachtte tegelijkertijd. En plotseling bedacht zij dat ze zich teveel hadden geuit tegen een vreemde Tante. En dat mama niet hield van die spontane ontboezing tegen vreemde. En omdat ze zich herstellen wilde, voeg ze ineens deftigig. Heeft u zich gisteren nog al geamuseerd, Tante Constance? Ja, Maiane, ik vond het heel prettig, zo bij jullie alle terug te zijn. Vindt u Brussel niet prettiger dan in Haag? We hadden het zo stil in Brussel, de laatste tijd. Rome, dat zou ik wel garen willen zien. Ja, Rome is heel mooi. Nu zwegen ze stil, en ze voelden beiden dat verledende dingen haar scheiden, de nieuwe, vreemde Tante die terug was gekomen uit het verleden, en het jonge meisje, dat plotseling bang was ervoor. En zonder dat Mariane begreep waarom, smachten zij dwars door die schicht gevrees heen. Oh, een geluk, een groot geluk, dat me helemaal vult. Geen dineesmeer, een japonne, en omslag om niets, maar een geluk, een groot geluk. Ze voelden zo vreemd, duizelig, maar ze voelden nog kracht om te zeggen. Het is jammer dat u zo lang van ons weg is geweest. We zouden altijd veel van u, en oom, gehouden hebben. Maar nu zijn u beiden nog zo vreemd, voor ons allen? Ja, antwoordde Constance, heel moe, en ze begreep niet waarom ze zich plotseling heel treurig voelden, alsof het toch voor allerlei dingen niet goed was geweest dat zij terug was gekomen. En als zou ze een vreemde blijven, altijd, ook al voelde zij het grote gevoel voor wie waren de haren, verwand. Een geluk, een groot geluk, verlangde Mariane nog, zachtjes, en ze persten met de handen haar borst als benoud van haar vreemde smachting. Einde van Hoostex