 Want ik wil eigenlijk in mijn bijdrage de aandacht richten niet op een afzonderlijke onderneming of een groep ondernemingen of organisaties, maar op de samenleving als geheel. En dan groei zou je dan kunnen verstaan, dat hadden we althans 10, 15 jaar geleden automatisch gedaan, zou je kunnen verstaan als uiteindelijk de ultieme doel, zo zagen we dat economische groei. Want we gingen er vanuit, economische groei komt uiteindelijk ten goede aan welvaart, welvaart van de mensen in een samenleving. Maar we weten nu door de voortgang van wetenschappelijk onderzoek, dat economische groei zich niet automatisch vertaalt in welvaart. Het geldt wel voor ontwikkelingslanden op een heel waard niveau, die hebben economische groei nodig om überhaupt te kunnen investeren in elementen van welvaart. Maar dan moet u denken aan koopkracht, kwaliteit van huisvesting, gezondheidszorg, scholing, veiligheid en heel concreet de componenten die mensen als welvaart direct zullen herkennen, die wij voelen als zodanig. In ontwikkelingslanden is de economische groei noodzakelijk om een bepaald niveau van welvaart op te bouwen, maar in een hoog ontwikkelde economie als de Nederlandse of de Brabantse, dan slaat die economische groei niet langer meer neer in welvaart. Dan gaat het om de vraag hoe wordt die economische groei gegenereerd en hoe wordt die vertaald in welvaart, hoe doen we dat? Nou, dan zit er als we kijken naar de arbeidsmarkt wel een probleem. En het probleem is dit, dat we de afgelopen jaren een stevige economische groei zien, maar dat die zich niet vertaalt in een stijging van reële lonen of in koopkracht. Een paar dagen geleden kwam het CBS uit met cijfers, reële lonen zijn de afgelopen tien jaar niet gestegen. Dat is een proces dat zich al langer doorzet en we zien ook wat de reden ervan is, weer opnieuw uit het onderzoek dat we verrichten. Dan zien we dat het nationale inkomen, de koek die we met elkaar verdelen, die gaat naar twee partijen, de partijkapitaal en de partijarbeid. En dat zijn over het twee hele klassieke begrippen uit de klassieke economie. Daar is niks geheimzinnigst aan, we zijn alleen een beetje uit het oog verloren. We hebben heel lang niet meer gedacht over kapitaal en arbeid, omdat we aannamen dat de verdeling van inkomen over kapitaal en arbeid over de lange termijn altijd wel ongeveer gelijk zou zijn. Zo tenderen daar een evenwicht, dat was het klassieke denken in de economie, het evenwicht denken. Dus eigenlijk was er niet zo heel veel relevant aan de verdeling tussen kapitaal en arbeid, want economische groei zou bijna automatisch vertalen in gelijke delen tussen kapitaal en arbeid. Alle twee zouden gelijkelijk profiteren van economische groei. Ook dat, zo zien wij nu, is niet het geval. Die verdeling van inkomen, nationale inkomen over kapitaal en arbeid, die ontwikkeld zich sterk door de tijd. En in Nederland, en ook in de landen om ons heen, is die ontwikkeling ten voordelen van de faktaal kapitaal, de nadelen van de faktaal arbeid, in een vrij sterke mate, in een ontwikkeling die al vanaf het einde van de jaren 1970 zijn voordoet. En dus een 40 jaar lange daling van het aandeel van arbeid in het nationale inkomen. Dat uit zich op allerlei manieren en misschien is het toch belangrijk om ook iets te zeggen over de oorzaken van deze ontwikkeling. En dat is heel relevant voor het onderwerp waar we hier over spreken, want dat heeft een belangrijke mate te maken met het functioneren van de arbeidsmarkt. En meer specifiek met de overgang naar flexibele arbeid, de flexibilisering. Nederland is, zoals u waarschijnlijk weet, koplopen in de westerse wereld in de flexibilisering van de arbeid, het aantal flexwerkers. En dat heeft de positie van arbeid verswakt, even als het onvermogen van de vakbeweging om effectief te opereren, daar hoorden we net al iets over. Zo zijn er nog andere factoren te noemen aan de andere kant. En je zou kunnen zeggen dat de mondialisering en de ontstaan van internationale markten juist de mogelijkheden van kapitaal om te renderen in andere landen heel sterk heeft vergroot. Ook de mogelijkheid van kapitaal om te ontsnappen aan belastingdruk heeft vergroot. Terwijl arbeid, inkomen uit arbeid, met name in Nederland steeds zwaarder is belast. Een euro verdient uit arbeid wordt meer dan vier keer zo zwaar belast als een euro verdient uit kapitaal, waardoor de twee nog verder uit elkaar zijn gaan lopen. Omgekeerd heeft het vrij verkeer van arbeid binnen de Europese Unie juist een drukend effect gehaald op te lonen in Nederland, die relatief hoog liggen waar mensen moeten concurreren met goedkoperen arbeidskrachten. Allerlei factoren die dit dat stand hebben gebracht. En allemaal factoren die zich uiten. En wat nu ga ik terug naar het begreep brede welvaart, want daar gaat het uiteindelijk over. De stichters van deze universiteit hebben dit altijd benadrukt. De economie is niet een doel, de economie is een middel. Economische groei is niet een doel op zich, het is een middel tot het verhogen van welvaart. En hier stuurt u ook meteen het probleem dat deze ontwikkelingen leiden door daartoe. Dat de welvaart voor heel veel mensen afhankelijk van hun arbeidskracht niet toenemend, maar stagneerd of zelfs daald. En dat gaat dus om koopkracht. Dat gaat ook om door de flexibilisering van de arbeid en het grote aantal mensen dat buitenspel blijft, om baan onzekerheid. En dat geeft gevoelens van onvreden, van angst misschien. Het gaat ook om de verhouding tussen werk en andere bezigheden. Waarbij mensen harder moeten werken, meer moeten doen voor hun werk, waar door andere bezigheden eerder in de knel komen. Dat zien we ook in de cijfers, zien we dat terugkomen. En zo zien we eigenlijk hoe op dit moment de welvaart van mensen onder druk komt te staan. En zich ook uit, dat is iets dat ik toch wel voor mijn rekening zou durven te nemen in gevoelens van onlust. Met name ook, omdat duidelijk is, dat dit gebeurt in een context waarin de economische groei er wel degelijk is. Waar ook de vraag zich stelt, hoe komt dit? Waarom overkomt mij dit? Waarom krijg ik het niet meer rond op een moment dat blijkbaar het met de economie zo goed gaat? Dit is niet mijn vakgebied, maar ik durf op gezag van mijn collega's uit de sociale wetenschappen te zeggen dat dit zich ook kan vertalen in een groeiende onvrede of wantrouwen tegenover de instituties binnen onze samenleving. De politiek, de rechtelijke macht en toch ook zich misschien vertaald om aansluiten op de actualiteit in een stem voor partijen die die onvrede vertolken en die zich recht tegen de internationale samenwerken die we met elkaar hebben opgebouwd. Die zich recht tegen de onafhankelijkheid van de rechtelijke macht. Die zich ook recht tegen de wetenschappen en de onafhankelijkheid van de wetenschap. Nu net, en zo komen we toch terug bij economische groei, ook de peilers zijn onder de economische groei en de welvaatsgroei die we in Nederland hebben gezien. De kwaliteit en de kracht van de wetenschap, de zekerheid, de recht zekerheid die ook ondernemers nodig hebben en de internationale samenwerking die mede ook aan het basis ligt van onze welvaart, die nu worden ondermeind. En hier ontstaat toch denk ik een gemeenschappelijk belang voor alle betrokkenen. Niet alleen voor degenen die de factor arbeidsvertegenwoordigen, maar juist ook voor degenen die de factor kapitaal vertegenwoordigen en de ondernemers om deze ontwikkelingen te stuiten. Voor de zekerheid, ik ben geen aarspessimist en ik weet heel goed dat het welvaartsniveau dat we nu in Nederland hebben nog steeds heel hoog is. Ook vergelijken met andere landen, dat wil ik wel benadrukken. Het gaat mij erom, dit is een ontwikkeling die we kunnen waarnemen die 40 jaar lang aan de gang is en op dit moment is er geen teken in zicht dat die ontwikkeling gestuid wordt. En daardoor dreigen wij, dat is wat ik u voorleg, die welvaart die we met elkaar hebben opgebouwd voor een deel te verliezen. En ik denk dat we toch al wel enkele tekenen daarvan op dit moment kunnen zien. Nu kom ik tot mijn afsluiting, want wat ik zou zeggen als een antwoord hierop want we moeten met elkaar een positief antwoord proberen te formuleren. Dat is, laten we kijken of het gaat niet om kleine simpele ingrepen, maar we moeten toch met elkaar over nadenken hoe we komen tot antwoorden die voor mijn gevoel niet vanuit de overheid geschafd moeten worden, maar door samenwerking tussen maatschappelijke partijen, tussen maatschappelijke partners. Waarbij we met elkaar nadenken over hoe kunnen we de flexibilisering op de arbeidsmarkt terugdringen. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat ZZP'ers beter kunnen samenwerken en zich organiseren en iets meer collectieve kracht kunnen ontwikkelen. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat de kartelletgeving niet wordt misbruikt, want het wordt hiernaar mijn gevoel om samenwerking te ontvrichten. Hoe kunnen we ervoor zorgen in een andere richting dat we kapitaal en arbeid op andere meer vruchtbare manieren bij elkaar brengen. Ik denk aan associaties en co-operaties. Of dat we ervoor zorgen dat binnen bedrijven, binnen ondernemingen, werknemers en andere belanghebben, de steekhouders, op een zinvolle manier worden betrokken bij besluitvorming. Niet als legitimatie, ook niet omdat de overheid het wil of probeert af te dwingen, maar omdat we het zelf willen. Ook uit de maatschappelijke verantwoordelijkheid van ondernemers en onderwerp dat met name de kopbehagen, de naamgever van deze bijeenkomst heel sterk onder de aandacht is gebracht. Ik denk dat vooral medaal, om dat te realiseren, in feite een soort van nieuw sociaal contract nodig hebben. Waarbij we samen gaan bekijken hoe wij de mogelijkheden die we in Nederland en het bijzonder denk ik in Brabant hebben, kunnen omzetten in mogelijkheden voor toekomstig ondernemerschap en brede welvaart. Waarbij voor mijn gevoel de ondernemers, de sterkste partij op dit moment, misschien zelfs het voortouw zouden moeten nemen. Dat is wat ik u wilde voorleggen. Bedankt voor uw aandacht.