 Azərbaycan tarixən qədim suvarma əkinçiliyi mədəniyyətlə malik bir ölkü olub. Ölkənin çay şəbəkəsi ZF-70 ərazilərdə böyük migdarda mümbüt torqbaqlar olduğundan, quların suvarma suyuyla təmin olunması yalnız kehrizlər hesabına ödəmlirdi. Kehrizlər qədim suvarma mədəniyyətinin abdələridi. Oların qazılma tarixi çox qədimlərə gedibşikir. Azərbaycanda ilk kehrizlər üç miniləb bəl qazlı. Savitə hikmət illərin də Azərbaycanda kehriz sistemləri kühnəliyin nişanesi kimi, uzun illər diqqətdən kenara saxlanılır. Bu da bir sıra kehrizlərin sıradan çıxmasına gətirib çıxarır. Qədim və tarixi su mənbələr olan kehrizlərin bərpasına son vaxtlar diqqət artır. Benə qalq migrasiya təşkilatı, müxtəlif donor təşkilatlarla birgə, Azərbaycanda ki kehrizlərin bərpası ilə bağlı laya həyata keçirir. Kəhrizlərin bərpası ilə həsi nə, Kareya reynəlxak əməktaşlıq agendliyi maliyyədəsdək göstərir. Kareya reynəlxak əməktaşlıq agendliyi, Kareya də grant və əməktaşlıq proqramlarını həyata keçirən bir təşkilatı. Qoyqa hər bir ülkədə grant yardımını həyata keçirdikdə, əsas yardıma ehtiyac olun sahələri araşdırır və daha sonra layələri həyata keçirir. Azərbaycanda əsasən su, bərpullan enerji, informasiya, teknologiyaların sahəsi əsas əməktaşlıq sahəsi olaraq seçilmişdir. Qoyqa yardımın səməri alleyini yüksəltmək məqsədi ilə bir sıra bənaxak təşkilatlarla əməktaşlıq edir. Bucur, təşkilatlardan biri bənaxak migrasiyaya təşkilatıdır. Bucur, bənaxak qurumla əməktaşlıq etməyin səbəbi və müsibət tərəfi budur ki, Qoyqa bücəni təminidir. Bənaxak migrasiyaya təşkilatı isə hər bir ülkədə malik olduq şəbəkə və yığdıq təcrübələri birləşdirərik daha keyfiyyətli və səməriəli layələri həyata keçirir. Buna nümunə olaraq Qoyqa ilə bənaxak migrasiyaya təşkilatının birgə həyata keçirdiyi, kəhrizlərin bərpası lahəsini göstərmək olar. Bənaxak migrasiyaya təşkilatı 1996-ci ildən Azərbaycanis bülüqəsində fəaliyyət göstərir və Azərbaycanis bülüqəsi ərasində bənaxak migrasiyaya təşkilatının əsas gördüğü laihə və həyata keçirdiyi laihələr. Migrasiyanın qeyri qananı, migrasiyanın tənzimləməsi səhəsində hökümətin həyata keçirdiyi müxtəlif tədbirlərə yardımçı işlər görməkdir. Bələ bildiniz kimi migrasiyanın səhəbələri müxtəlif olur və bir səhəbidə onun kənd ərazlarında su varma və içməli suyun olmamasıdır ki, bu da həalinin ənənə və kənd təsərifatı fəaliyyət ilə məşğul olmasına mənişli türədir. Və belələkə de o insanların gücarağını zəifliyir və onlar məcburen yaşadığı ərazları tərk edir. Belə bir problemin həl olunma sözcün, bələkə migrasiyanın təşkilatı kəhriz bərpasıllə ihəsə həyatə keçirmək başlamışdır. Kəhrizlər ənənəvi hidrat texniki bir qurgu olaraq, Azərbaycan ərasında tariqən mühimrol oynamışdır insanların suyuyla təminatında. Və bu kəhrizlərin bir qurgu olaraq, dayanəqlı qalmasında sözü insanlar var ki, peşə sahəbləri var, onları kəmkən deyilmək. Kəhriz sistemlərinin bərpasında çalışan peşə adamlarının kəmkənlərin işinə önəm verilməməsi kəhriz qazma sənətinin unutulmasıyla nəticələnir. Kəmkənlərin hazırlanması üçün beynəlxalq migrasiyat təşkilatının mingəci bir ofisi, Qarya ya beynəlxalq əməktaşlıq agentliyini maliyyə dəstəyilə simlar və təlim kursları təşkil eləyir. Kənkənlıq sənət üzrəmvəyən təcrübəyə malik, müxtəlib bölgələrdən olan kənkənlar bir araya gelərək bilik və təcrübə mübadə səfarıqlar. Ofis tərəfindən indiyədəki yüzdən artıq kənkən hazırlanırq, kəhrizlərin bərpasına cəlb edilir. Anaya görə kəhrizlər əsas ehtibarilə meyilli Qatəyi ərazilərdə sulu çay məcralarında qazılır. Kəhrizin əsas su mənbəyi başquydu. Fəmirt kiind işləri zamanı tunilə düşmək, oradan qurunq çıqarma və tunili habalandırmaq üçün əlavə quyular qazılır. Yeraldı suyu öz aqari ilə yer sətinə çıqarmaq üçün nisbi muail olan tunillərdən istifadə olunur. Kəhri suyu bölnərək gürlər, arxlar şəbəkəsi və borular vasitəsi ilə istifadəsilərə çəktirilir. Qədim tarixi abidələrimiz olan kəhrizlərin bərpası yerli mütəfəsislərin ictrakiləq varılır. Kəhrizlə işlətmək üçün bərpa eləmək üçün həmin bu uzun saplı birlərdən istifadə edirik. Bizim burada polat materiallardan hazırlanmış üçün üçlərimiz var. Həm yüncül, həm qısa, üçün tüneldə iştəyərkən əl verişli materiallardan verir. Qareya beynataf əməktaşlıf agentliynin maliyyə dəstə ilə beynataf migrasiya təşkilatının həyata keşirdiyi bərpa üçlərində kən dicumaları yakınlanışıdakilində. Dicumalar üçün müngeçə bir ofisi tərəfindən bacaraqlarım inkişaf yettirilməsi təlimləri təşkil olunur. Şəmkəl ayonu irmaşlı kendimdə iki kəhriz bərpa olun istifadəyə verilmişdir. Bu kəhrizlərdən biri baş kəhriz, biri orta kəhriz adlanır. Baş kəhriz hansı ki, bu hal hazırda dayandığımız kəhriz baş kəhrizdir. Atababalarımızın dediğində görə bu kəhrizin hardasa dört yüz yildən çox yaşa vardır. Sonu vaxtlar həmən bu kəhriz çox bərbat vəcətə düşmüşdü. Yəni, suyu xuydu, quyuları çox dağılınmışdı, tam sıradan çıxmışdı. Huzunluğu mümmetirdən çox olan baş kəhrizin suyu bərpa olunduktan sonra üç münəyə xınkən sakinə sudan körlə çəkmir. Kəhrizin suyundan həm içməy, həm də əkin sahələrinin suvarılmasında istifad edilir. Bərpadan sonra su serfi saniyədə 80 litrə çatan bu kəhrizin suyuyla yüz iqdər pay turbaqları suvarılır. Həmin bu kəhrizin layasından sonra biz yenidən qavilab bağladık, bir növəm qəsət təşkilatından kəndin orta istesində yerləşən orta kəhriz adlanın kəhrizin bərpasına başladık. Həmin kəhriz də eynilə, həmin vəziyyətə düşmüşdü. Bərpadan sonra həmin kəhriz deməli 1-3 artdı. Orta kəhrizdən 300 ailə istifad edilir. Uzunluğu 1192 m çatan kəhrizin su serfi saniyədə 25 litr idi. İçilməy və torbaqların suvarılması üçün ısıfad edilir. Kəhrizin tunil və quyularında aparılan bərfa işləri nəticəsində oların istismar müddəti uzadılım. Kəhrizin su aparıcı arxı lil və töküntülərdən təmizlənib bir qat saybən divar örülü. Suyun kəhrizin çıxışından əhalinin daha səmərəli istifadə suyuy üçün yararlı etmək sədiyilir. Laya hər çərçibəsində su bölgüsü infrastrukturu yaradılması da nəzərdə tutulub hər bir kəhrizdən çarılan su bir başı kəhriz çıxışından kəndin hər hansı bir mərkez nökləsində boru vasitəsi ilə gətirilir və burada məqsət sudan istifadəşlərin və xüsusən də qadınların və uşağların sudan istifadəşlə asanlaşdırmalıdır. Bura isə Şəmkir rayonunun şiştəfə kəndidi. Burada kən də halisinin köməyilə uzunluğu 601 metre olan yekə kəhrizi bərfa olunub. Nəticədə 700 aylə işiməli və suvarma suyuyla təmin olunub. Fərfa'dan əvvəl burada su serfi saniyədə 10 nifiri dəsə indi saniyədə 35 litrə çatıl. Şurada kən dənin 3.600 yektar torpa sahası var. Həmin torpa sahasının 180 yeklinəri həyatiyanı torpa sahasıdır. Ahalinin istifadələdiyi həyatiyanı torpağıdır. 1.000 yektarı fay torpaqlarıdır. Həmin torpaqları biz suvarmanı həmin bu kəhrizdərdən istifadə edirik. Süzdərədən allaha şükür, bu ilə bir su çıxardır, bu camatın kömənlə. Bu çəntə məşəv, şiştəpəkəndir, çəttik, ədimi çəttik. Sudan da çorruq çəkir, 11 ilə kəhrizdə olsa kən azdır. Şiştəpəkəmdində bərfa olunan bala kəhrizin uzunluğu 752 metredir. 625 aylənin istifadə eddiyi kəhrizdə su serfi saniyədə 35 litrdir. Bərfa zamanı kəhrizin çıxşında yeni istinan divarlar örlük bulaq yaradılır. Çəttə böyük təşir illər oluf. Məsəl, qapsında suyudur, hamam nadır, əlimi məynadır, qapsını sulamaqadır. Nəyən yaramır ki, hər şəyə yarir. Unanda çəmati rahatlaşır, rahatlıq tapıf. Biz bir vaxtı uzağa o bulaqlara uzunqulakla qadınlar, kızlar, danqara belində uzunqulakla gedirdi. Ündü allaha şiqir, qapsında qırant su ambab bəsiləmir, cənə deyəti yaşı var suyu. Ona görə də biz çalışacaq ki, bəri nəxəm qırası təşkilatının köməyindən, biz yenidən yeni kəhrizlərin vurulma su üçün, onlardan yenidən məqallilər bağlıyaq və yeni kəhrizlər içməl suya çahamatın olan təlabatını ödəyək. Şəmki şəhərinin cənubunda, əhalinin sıx yaşadığı istədə, əsənaqa kəhrizi yerləşir. Kəhrizin Bədilbəylə əsənaqa Məhəmə Doğu tərəfindən vurulduğu bildirilir. Baxımsızlığı ucbaatından quyu və tunillər uçsan kəhriz, beynalxalq migrasiyyə təşkilatının müngeci bir ofsi tərəfindən bərpa olunur. Yəzəl qayıcanda, mürcid olan kəhrizlərin bir çoxu yaşı tarixi bir neçə əsir keçmişə qaydır. Və bu kəhrizlər qədim səmanlarda o ərazlərdə yaşamış imkanlı soydaşlarımız tərəfindən vurulmuşdur. Və bu məqsəd üçün, o vaxt Azərbaycanda mütəxəssis olmadığı üçün, onlar İrandan kənkənlər, yəni ki, o peşə sahəblərinin dəvət etdirilmiş və dedilər nə görə, o vaxtı qızıl pul ilə hesablaşmışlar. Və bu səvəbdən də Azərbaycanda hal xazırda də məvcid olan bir çox kəhrizlərin adı və o vaxtı, o dəvərdə yaşamış soydaşlarımızın adında şəyir. Bu torfaq mənim olu babalar məhəmədə qanın. Məhəmədə qanın. Demək, o oğlu böyü oğlu Hasanəqə ailədən ayrılıb, deyif deyib mən gedib orda o yerimize sahib olum, həm də orada kəhri çıxartmaq istəyir. Tə bu təxminən olub min 840-ci illərin sonları, 50-ci illərin əvvələrin də olup. Bundan parilə çayın qırağından də bir gedir harcəfəl kəhrizlərin. O keçikti, onun bir başa yaxın suyu var. Amma bunun yeri orda kebaş, kebaş yaxırma qədər suyu olub. Bu 5-dənə deyirman işlədir. Son vaxta demək, o pis işləməyin heysamına bir kəhrizlə su çəkil deyil qalmadı. Demək, deyirman deyirsan, hiçbir başa yaxın suyu çıxmır. Naftalan şəhərində uzunluğu 1020-metrə çatan çəkil kəhrizindən 1527-di aylə işmələ su kimi istifadə edilir. Qaşa altı qaraqoyunlu kəntlərində pala və üç qulaq kəhrizləri yirlə əhalinin işmələsiya olan təlabatını ödəməklə yanaşı əkin sahələrinin su varılmasına xidmət edilir. Naftalan şəhər ərazisində biz 4 kəhriz bərpaşı ilə məşğul olmuşuq. Bu 4 kəhrizin bərpasından üçünü yekinlaşdırmışıq. Birində isə hal hazırda bərpa işləri gedir. Ümumi toplam su naftalan kəhrizlərindən əldə etdiyimizin suyum məqdarı 100 litir saniyə bərabərdir. 4. kəhrizinin bərpasından sonra isə 120 litir saniyə, yəni toplam 4 kəhrizdən əldə etdiyimiz suyum məqdarı 120 litir saniyə bərabər olacaqdır. Bundan başqa naftalan şəhər ərazisində həyətə kesildiğimiz lahiyyələri biz naftalan şəhər icra həkimiyyətində sıx əlaqalı həyətə kesildik və onlar naftalan şəhər icra həkimiyyəti biz ki, bərpa etdiyimiz kəhrizlərdən boruq hətləri çəkərək, yəni suvarlan ərazləri və əhalinin işməli suyunun tələbatını ödəmək üçün 18 kilometir boruq hətləri çəkmişləri. Şirinbulax kəndi Şəkirhaviyo mərkəzindən 38 kilometir canub qərpdə Dağatə-i ərazisində yerləşir. 200 aylənin yaşadığı kənddə əhalinin işməli suya olan tələbatının çox səsi Şirinbulax kəhrizinin suyu hesabına ödənilir. Uzun illər baxımsızlı ucbahtınlan işmək üçün istifadə edilən bu kəhrizin suyu tamamilə azalıb. Şirinbulax kəndinin şimalanda dərə boyunca yerləşən kəhriz yenidən bərpa olunara kəndə halisinin ixtiyarına birli. Uzun müddət ki, bizim kəndimiz işməli sudan həyat yənin sahələri su varmaktan oldu ki, bu əziyyəslə çək evdə. Biz öyrəndik belə bir təşkilatı var, belə qaq bir qırası təşkilatı var. Bu təşkilatla müqabələ bağladıq, sağ olsunlar. Biz onların işindən çox razı yıq, kəhriz də bərpa işləri başa çatmaq üzrədəyi və hovuzun yeri müəyyənləşəyib, bu yaxınlarda hovuzun tikintisi nə başlanırcaq və bu hovuzdan göründüyü ki, bu kəndin işmalı suya olan təlabatı ödənləcəkdir. Çiçikdəhnə kəndi şəkir ayunun cənub qərbinlə yerləşir. Kənddə 1792 ilə yaşayır. Kəndə halisinin əksəriyyəti əkinçilih və maldarlıqla məşhullu. Çiçikdəhnədə yerləşən incilli, çoğur və nıxə kəhrizləri yararsız halda olduqlarından kəhrizlər əhalinin işmalı suya olan təlabatını ödəmir. Nəçillərdə əzəb əziyyət çehtəyimizə yadımızdan çıxar. Güman eləyirəm ki, yaxşı günə çıxarı, suyumuz olar. Gələr işimize rahatlığa çıxar. Bize əziyyət çehməri yerdə o uşaqlar, xırdalar da böyər yaxşolar gələcəyimizə. İncilli kəhrizi çiçikdəhnə kəndin işmalında dərə boyun da yerləşir. Kəhriz dağ yamaclarından qidalanır. İncilli kəhrizi beynavxox migrasiya təşkilatı tərəfindən bərpa umur. İncilli kəhrizi haqqında ümumiyyətlə 20. əsirdə demək olar ki, heç bir incilli kəhrizi haqqında məlumat olmayıb və çiçikdəhnə əhalisi bu kəhrizdən, batmış vəziyyətdə olan bu kəhrizdən çiçik migdarda gələn suya bir bulaq kimi, bir qaynama kimi qeymət vermişlər. Yalnız bir bura bakış kəsirdiğimiz zaman, incilli kəhrizində bakış kəsirdiğimiz zaman qəna etə gəldik ki, bu həl harda bulaq olması mümkün deyil və kəhriz kəşviyyət işləri apardıq, ki, görək doğrudan da burada kəhriz var yosu yox və kəhriz tunirlərini rəskəldik. İncilli kəhrizi bərpasının yekunlaşdıktan sonra, incilli kəhrizindən dəhnə kəndinə 1 km, 400 m məsafədə boruqətli şəkiləcəkdir. Dəhnə kəndirin seviyəcə yoxarı hissəsində, kisi dəhnə kəndirin seviyəcə yoxarı hissəsində sambarı etikiləcəkdir. Və bu sambarı vasitəsi ilə kəndə harisi həmən bu incilli kəhrizinin suyuyla təmin olunacaqdır. Bu kəhriz bərpası layihəsi çərçibəsində 20 kəhrizin bərpası nəzərdə tutulmuşdur. Və layihə çərçibəsində artıq bu günə kimi 15 kəhriz bərpa olunmuşdur və 5-nin bərpası yekunlaşmaq üzrədir. Indiya kimi bu bərpa olunmuş kəhrizlər Azərbaycan ispublikasının muxtelif bölgələrində yerləşir. Lirik, Şəki, Şəmkir, Göl, Göl, Göran, Boy, Naftalan kimi ərazlərdə yerləşir və əhalinin suyuyla təminatı sahəsində çox bir əhəmətli bir rol oynarılır. Bu layihə zamanı hər bir kəndə eyanı olaraq baxış keçirilmiş, hər bir kəndin əhalisi ilahəyə cəlbulmuşdur. Eyni zamanda əhali də bu layihənin həyata keçirilməsində yaxınan iştirak etmişdir. Gələcəkdə də benaxaq migrasiya təşkilatının şəbəkəsindən, Nuhavlarından yararlanaraq bu cür layələrin təkçi Azərbaycanda deyil, bir çox başqa ölkələrdə də davamlı olaraq həyata keçiriləcəyi nəzərdə tutulur. Kəhrizlər ekoloji baxımdan təmiz və ətibarlısı mənbələri, eksadi cəhətdən səmərəl bir hidrotihniqi qurbu olmaqdan yanaşı tariximizin bir parçasıdır. Oları qurumuax yaşatmaq da tarixi bir işdir.