 Dit is college 12. In dit college gaan we praten over de donkere kant van de mens. Onze neiging om andere pijn te doen, kwaten te doen. We gaan praten over agressief gedrag. En in dit eerste gedeelte van het college gaan we praten over de verschillende theorieën die er zijn... ...die ons kunnen helpen om agressief gedrag te verklaren. Maar voordat we dat gaan doen, laten we eerst gaan kijken naar een definitie van agressie. Ik denk dat we allemaal wel een soort van idee hebben wat hoe agressie eruit ziet. Zoals je ziet hier op dit plaatje. Maar de definitie is als volgt, agressie is bewust gedrag. Dus bewust gedrag, je kiest ervoor om dit te doen met als doel om het ander te kwetsen. En dit kan zowel fysiek zijn, dus lichamelijk kwetsen of psychisch, emotioneel. Dus het is belangrijk dat er verschillende dingen zijn, het is bewust gedrag. Het heeft een doel, het doel is echt om iemand pijn te doen. En het is dus schadelijk, het doet iemand anders pijn, zowel of wel lichamelijk of geestelijk. In die zin is het dus ook belangrijk om te onderscheiden van iets als assertiviteit. Wat er ook soms agressief uit kan zien als iemand voor zichzelf opkomt en zijn stemverhef bijvoorbeeld... ...om voor zichzelf een blij doei te houden als iemand bijvoorbeeld onredelijk behandeld wordt. Dat is misschien ook wel gedrag wat agressief naar voren komt, maar dat heeft niet als doel... ...om iemand anders pijn te doen. Dat heeft als doel om voor jezelf op te komen. Dus zolang je niet als doel hebt om iemand anders pijn te doen, is het geen agressief gedrag. Nou, agressief gedrag komt in heel veel smaken en vormen en soorten. We gaan nu verschillende soorten agressie bespreken. Ten eerste fysiek versus verbaal. Fysiek is natuurlijk heel simpel als iemand bijvoorbeeld een klap geeft of iemand schopt. Nou, dat is fysieke agressie. Verbaal is iemand uitschelden bijvoorbeeld. Heb je ook nog verschil tussen direct en indirect agressie en direct agressie is echt feest of feest. Dus je staat tegenover iemand en je gedraagt je agressief en indirect is achter iemand terug om. Bijvoorbeeld rondelen. Rondelen is ook een vorm van agressie. Het is niet direct gericht op een persoon, maar het is achter iemand terug om kwaad spreken... ...over iemand anders met de bedoeling om die ander dus pijn te doen. Dat is wel een belangrijke toevoeging hiervan. Dan heb je ook nog offensieve versus defensieve agressie. Offensief wil zeggen dat jij echt degene bent die de aanval inzet en defensief is agressie uit verdediging. Dus om jezelf te verdedigen. En tot slot is er nog een verschil tussen vijandige agressie en instrumentele agressie. Nou, daar ga ik even een slide aan wijden om dat uit te leggen. Nou, vijandige agressie is agressie waarbij agressief gedrag vertonen het enige doel is. Het is heel vaak komt vijandige agressie voort uit frustratie. Iemand die triggert jou, iemand professiert jou en je kan je gewoon niet inhouden. Je gaat gewoon gelijk agressief gedrag vertonen. Dus dat is echt heel impulsief. Het is vaak heel emotioneel. Je voelt van allerlei emoties ben je vaak heel boos. En ja, je hebt geen ander doel dan alleen maar ik wil diegene pijn doen. Dat is vijandige agressie. In tegenstelling tot instrumentele agressie. Instrumentele agressie daarbij wordt agressie eigenlijk gebruikt om een ander doel te bereiken. Dus bijvoorbeeld iemand die in bank gaat overvallen, die kan een vuurwapen meenemen. En ook mensen bedreigen of agressief gedrag vertonen. Maar dan is het doel niet pijn doen. Het doel is om de buitenbinder te halen en geld te stelen. Dus dan is het eigenlijk agressie als soort van middel om een hoger doel te bereiken. Dus het is belangrijk om dat verschillende z'n vijandige agressie en instrumentele agressie te kennen. Maar waarom zijn mensen nu agressief? Waarom kunnen ze agressief gedrag vertonen? Daar zijn verschillende theorieën over. Er zijn er vier die ik vandaag met jullie ga bespreken. De eerste verklaring is dat agressie essentieel is om te overleven. De tweede is dat agressie een biochemische reactie is. Het is gewoon onze reactie op iets wat in ons lichaam gebeurt. Een biochemische toestand. Agressie is aangeleerd sociaal gedrag of agressie is een reactie op frustratie. Nou, laten we eens beginnen met die eerste verklaring. Agressie is essentieel om te overleven. Wie zou dat nou bedacht hebben? Wie zou nou denken dat het belangrijk is voor de overleving? Nou, dat zijn natuurlijk evolutionair psychologen. Jullie kennen ze even als een beetje. En die evolutionair psychologen stelen dus eigenlijk dat wij alle gedragingen die wij vertonen, dat die het product zijn van jarenlange evolutie. En die evolutie heeft eigenlijk maar één doel. En dat is het overbrengen van onze genen. Dus we willen zelf overleven, we willen zelf doorleven, we willen onszelf beschermen. En we willen onze genen beschermen en daarom willen we ons voortplanten. En daarom willen we ook de mensen om ons heen met wie we genetische connectie hebben, met wie we een bloedband hebben, die willen we ook beschermen. En dit hebben we ook al in college 11 besproken toen we hadden het ook over verwandschap. En dat verwandschap ook het zo leidt dat mensen anderen gaan helpen. Dat we dus meer geneigd zijn om anderen te helpen als dat mensen zijn die genetisch aan ons gerelateerd zijn. En vooral onze kinderen die willen we inherent helpen, dat zit heel erg in onze aard. Op diezelfde manier willen we ook agressie vertonen op het moment dat die kinderen gevaar lopen. Dus op het moment dat andere mensen in jouw familie en vooral je kinderen bedreigd worden of gevaar lopen, dan kunnen we heel agressief worden omdat we die kinderen willen beschermen. Omdat het echt gaat over leving van onze genen. En volgens de evolutionaire theorie is het ook zo dat mannen, agressiever zijn dan vrouwen, fysiek agressiever zijn dan vrouwen en dat zijn ze voor twee redenen. Het is ten eerste om dominant te zijn over andere mannen. Net zoals dat we in het dierentuin zien met een Bokito-aap die heel agressief is om te zorgen dat hij de basis over andere aapen. Dat mensen hebben dat ook. In zekere zin volgens de evolutionaire psychologen dus we willen domineren over andere mannen. Omdat als je domineert over andere dan heb je natuurlijk meer keus tussen verschillende vrouwen die met waardoor je je dan weer beter kan voortplanten en je genen kan beschermen. En ten tweede zijn mannen ook fysiek agressiever om hun vaderschap veilig te stellen. Dus mannen zouden meer seksueel jaloers zijn dan vrouwen. Omdat er bij mannen toch altijd een risico is dat zij het kind van iemand anders gaan opvoeden als hun vrouw hen seksueel ontrouw is. Dat is ongeveer het ergste vanuit de evolutionaire psychologie wat je kan overkomen. Want stel je nou toch voor dat jij gaat investeren in een kind van iemand anders. Die genetisch niet van jou gerelateerd is dat is niet dat dat wel de evolutiontheorie niet. Dus ja dat is een idee van de evolutiontheorie mannen zijn agressiever dan vrouwen. Nou dat is ook een beetje een stereotyp beeld dat mannen agressiever zijn dan vrouwen. Net als dat vrouwen behulpzamer zouden zijn dan mannen iets wat we in college 11 besproken. Maar is dit nou waar zijn mannen nou agressiever dan vrouwen. Laten we eens gaan kijken naar extreme vormen van agressie en te beginnen met de meeste extreme vorm van agressie. Namelijk moord. Iemand vermoorden na vrij extreme vorm van agressie. Ik kan niet iets extreemers bedenken dan dat dus kijken we nou naar de daders en slachtoffers van moorden. Dan zien we een heel duidelijk beeld als je kijkt naar een moorden waarbij zowel de dader als het slachtoffer een man is. Is dat 65 procent van de gevallen 65 procent van alle moorden worden zowel gepleegd door een man. En daarbij wordt ook een man vermoord dan de twee na grootste groep is nog steeds de dader een man en het slachtoffer de vrouw. Dat is 22 procent. En dan zie je dus al dat in 87 procent van alle moorden is de dader een man. Dat is overweldigend. Dus verreweg de grootste kans als je vermoord wordt dat je vermoord gaat worden door een man. Vrouwen die kunnen ook wel moorden plegen en als ze dat doen doen ze dat het liefst op een man. Dus een dader een vrouw een slachtoffer een man 10 procent van de moorden en dat een vrouw een andere vrouw vermoord gebeurt. Echt bijna nooit. 2 procent van de moorden wordt gepleegd door een vrouw en is het slachtoffer ook een vrouw. Dus als het gaat om... En we zien dit ook bij andere extremen vormen van geweld en agressie. Bijvoorbeeld verkrachtingen of bruten mishandelingen. Verrewegd meest gepleegd door een man. Dus er zijn echt sterke aanwijzingen dat mannen fysiek veel agressiever zijn dan vrouwen. Maar als je gaat kijken naar andere vormen van agressie, want we hebben eerder gezien. Er zijn heel veel soorten smaken in agressie, dan is het plaatje wel wat gecompliceerder. Zo vertonen vrouwen wat meer relationele agressie, dus in de relatie kunnen ze agressiever gedrag vertonen. En vertonen ook meer indirecte agressie. Dus bijvoorbeeld rottelen, dat doen vrouwen weer vaker dan mannen. Dus het is niet zo dat ze in het algemeen mannen agressiever zijn, maar wel als het gaat over fysieke agressie. Waarom is dat nou zo? Waarom zijn mannen agressiever dan vrouwen? Misschien heeft het iets te maken met dit spulletje. Testosteron, jullie vaste allemaal wel eens van gehoord, testosteron is een hormoon. Wat zowel aangemaakt wordt door mannen als vrouwen, maar wel meer door mannen dan door vrouwen. En ja, er is een idee dat testosteron leidt tot meer agressief gedrag. En dat is niet alleen een idee, dat blijkt ook uit onderzoek. Zo is het zo dat als je kijkt naar de natuurlijke testosteronspiekels van gevangenen die veroordeeld zijn voor gewelddadige misdaden. Dus misdaden waar geweld, waar agressie mee gepaard gaat, dan hebben die een hoger niveau testosteron dan gevangenen die in de gevangening zitten voor iets wat niks met geweld te maken heeft. Met bijvoorbeeld vrouwen of iets anders niet gewelddadig. Dus er lijkt echt een verschil te zijn, ook als je bijvoorbeeld kijkt naar jeugdillinkwente. Die hebben ook een hoger testosteron niveau in vergelijking met studenten van dezelfde leeftijd. Dus er lijkt wel iets aan de hand te zijn, ook is het zo dat laboratoriumdieren. Als ze geïnjecteerd worden met testosteron, worden ze ook agressiever. Dus er lijkt een verband te zijn tussen testosteron en agressie, maar verreweg het meeste van dit onderzoek is wel correlationeel. Dus dan kijk je naar natuurlijke verschillen tussen testosteron en agressief gedrag. En dan is het natuurlijk lastig, zo niet onmogelijk, om te praten van oorzaak en gevolg. Dus het is belangrijk om dat in je oog achterhoofd te houden. Daarbij is het wel ook zo dat testosteron niet blindweg leidt tot meer agressie. Er zijn twee verschillende hypothezies die stellen dat testosteron alleen maar in bepaalde situaties leidt tot meer agressief gedrag. De eerste stelling is de uitdagingsypotheze en dat wil zeggen dat testosteron alleen leidt tot meer agressie als er mogelijkheden zijn voor voortplanting. Dus op het moment dat je je kan voortplanten, dan leidt testosteron tot meer agressie. Volgens de uitdagingsypotheze, ook echt weer duidelijk zo'n hypotheze uit de stal van de evolutionair psychologen. De volgende theorie is de duwale hormoonhypotheze en dat wil zeggen dat testosteron alleen maar samenhangt met dominant gedrag en agressief gedrag als cortisol het stresshormoon laag is. Dus alleen als jij niet gestrest bent, je voelt je relaxed, je voelt je in controle, dan leidt meer testosteron tot meer dominant gedrag. En beide van deze hypothezen stellen eigenlijk dat testosteron vooral samenhangt met instrumentele agressie. Dus als je een bepaalde doel kan bereiken, bijvoorbeeld jezelf voortplanten, of je dominante positie verstevingen, dan leidt testosteron tot meer agressie. Testosteron is ook meteen het eerste voorbeeld van een biochemische invloed. De hormonen die door ons bloedsuizen, dat zijn biochemische invloeden op ons gedrag. Testosteron hangt dus samen met agressie, er is in ieder geval een link tussen, maar wat kan nog meer een rol spelen? Een goedje wat ook een rol kan spelen is alcohol en alcohol leidt niet direct tot meer agressief gedrag, maar alcohol verlaagt wel je inhibietie. Dus je wordt impulsiever als je alcohol hebt gebruikt en vooral in een setting waarin er dan veel testosteron is, kan dat wel degelijk leiden tot meer agressief gedrag. Zo zien we dat ook als je kijkt naar geweld bij het uitgaan. Dat is heel vaak een combinatie tussen alcohol gebruik en mannen met veel testosteron. Dus verreweg de meeste geweldsincidenten, ook tijdens het uitgaan, wordt gepleegd onder mannen. Mannen zijn ook tijdens het uitgaan, overigens lopen de grootste kans om slachtoffer te worden van geweld, van andere mannen dan weer. Dus alcohol testosteron, geen hele goede combinatie, leidt tot veel agressief gedrag. Nou, is er dan ook een goedje wat je kan nemen wat je minder agressief maakt? Ja, dat is er zeker. Wat je eigenlijk nodig hebt, is veel serotonine. Serotonine is een ander hormoon, eigenlijk een neurotransmitter als je heel specifiek wil zijn. En serotonine wordt dus aangemaakt door je brijn, dat gebeurt automatisch. En serotonine wordt ook wel het gelukshormoon genoemd. Dus als je serotonine aanmaakt, word je super happy. Mensen doen dat van nature en soms doe je dat meer dan andere momenten. Dus een moment op de dag of een dag, bij je blijere dan andere dagen. Dus dat fluktuweert een beetje. Als je een hele goede dag hebt, zie je lekker in serotonine. Als je een beetje down voelt, zit je waarschijnlijk lager in serotonine. Maar die serotonine kan je ook beïnvloeden door dit goedje te gebruiken. Ecstasy of specifiek MDMA, dat is het werkzame bestanddeel van ecstasy. En als je MDMA gebruikt, dan gaat je serotonin niveau omhoog. Als je brijn gaat als een gek, serotonine loslaten. En dat gaat dan door je bloedzuizen en dan word je blij van je op. Kijk maar eens even mee. Hier zie je wat er gebeurt als wij ecstasy gebruiken. Onder normale omstandigheden zie je hier dat serotonine een beetje rondzwerft in ons bloed en in ons brijn. Als je ecstasy gebruikt, dan is dat echt veel hoger. En dan voel je je ook hartstikke lekker. Tenminste de meeste mensen voelen zich heerlijk als ze dat hebben gebruikt. Omdat je gewoon superblij bent. Ben je dus helemaal niet aggessief? Want dan ben je heel happy en dan denk je oh, iedereen is mijn vriend. Ik ben helemaal gelukkig. Maar na het gebruik van ecstasy, dan zie je dat die serotonine een soort van opgebruikt is. En zo lijkt het ook echt te werken. Dus ons brijn maakt, normaal gesproken, een bepaalde flow van serotonine aan. Maar als je dan ecstasy gebruikt of MDMA, dan wordt dat eigenlijk allemaal in één klap losgelaten. En dan ben je op dat moment wel heel blij. Maar daarna heeft je brijn moeite met het produceren van serotonine. En na het gebruik van ecstasy kan je dan ook depressieve gevoelens ervaren. Dan kan je echt neerslag te geworden. En ja, dat voelt helemaal niet lekker. En dat houdt dan een periode aan. Veel mensen die ecstasy gebruiken weten dit ook wel. Dat ze een beetje depressief zijn op dinsdag, normaal gesproken, na het gebruik van ecstasy in het weekend. Maar er zijn ook aanwijzingen, en dat is wat heel veel mensen niet weten, is dat het gebruik van MDMA ook op langer termijn je brijnstructuur kan veranderen. En dat is eigenlijk best wel beangstrend als je erover nadenkt. Dit is onderzoek wat is uitgevoerd bij apen. En die apen die kregen MDMA ecstasy toegediend, vier dagen lang, zullen vier fantastische dagen. En vier dagen lang kregen ze twee keer per dag ecstasy toegediend. En nou, die apen gingen die vier dagen hartstikke lekker. En daarna werd, na twee weken, een deel van die apen werd vermoord. Ja, ik klinkt een beetje zielig, maar dat is echt gebeurd. De brijnen van die apen werden bekeken. En je zag, dat is het middelste plaatje wat je ziet, twee weken na het gebruik van ecstasy, dat er bijna geen seratunine in de brijnstructuur aanwezig was. Dus dat was echt bijna helemaal opgebruikt. Zelfs twee weken na het gebruik, wel intensief gebruik van MDMA. Sommige van die apen die bleven leven, en die werden zeven jaar later alsnog vermoord. En de brijnen werden bekeken van die apen. En je ziet dat zeven jaar na het gebruik van ecstasy is er wel weer meer seratunine in de brijn aangemaakt, maar niet zoveel als in de controlegroep. Dus niet zoveel als in de groep apen die nooit seratunine, die nooit MDMA hebben gebruikt, die nooit ecstasy toegediend hadden gekregen. Dus dit is eigenlijk een best wel een sterke aanwijzing. En dit is natuurlijk onderzoek bij apen, niet bij mensen, maar toch, er is eigenlijk weinig teoretische reden om te bedenken dat dit bij mensen anders zou zijn. Dus er is een vrij groot kans dat als jij heel intensief MDMA gebruikt, heel veel ecstasy gebruikt, dat je op brijn eigenlijk opnieuw geprogrammeerd wordt en moeite krijgt met het produceren van seratunine. Dus dat je in het algemeen, als je geen drugs gebruikt, geen ecstasy gebruikt, minder blij bent, minder seratunine aanmaakt en dat dat dus ook niet meer herstelt. Dus dat is wel goed om in je achterhoofd te houden voor het geval als je binnenkort weer eens een feestje hebt. Nou, laten we dan doorgaan naar de volgende theorie die ons kan helpen om agressief gedrag te begrijpen. Dat is dus sociaal, cognitieve leertheorie. Die is opgesteld door Albert Pandura. Je ziet hem hier. En Albert Pandura stelde dat wij eigenlijk al ons sociale gedrag leren door te kijken naar anderen in onze omgeving. Hier hebben we het al eerder over gehad. We leren door imitatie. En vooral door het imiteren van onze ouders, van de mensen die ons opvoeden. Dus wat heb je geleerd toen je jong was? Hoe gedroegen jouw ouders zich? En als je ouders heel erg agressief waren of bijvoorbeeld in het verkeer, heel veel gingen schelden achter het stuur als ze weer een bumperklever hadden, dan leer je dat en dan neem je dat over. Dus als je bloot gesteld bent aan agressie, dan word je zelf ook groeien op tot een agressiever persoon. Dit is ook gebleken uit een onderzoekje naar agressief gedrag bij kinderen. En dit onderzoek is uitgevoerd door Pandura in 1961 aan Stanford University. En in dit onderzoekje werden kinderen blootgesteld aan een situatie waarin ze eerst gingen kijken naar een volwassenen die in een ruimte zat met een bobo-dol, een bobo-pop, dat is een soort van plastic oplaasbare pop. En sommige van die volwassenen die demonstreerden agressief gedrag naar die plastic-pop. Vervolgens werden die kinderen ook in een situatie geplaatst en ze werden gekeken naar hoe gaan die kinderen zich nou gedragen ten opzichte van die plastic-pop. Kijk maar eens even mee hoe het onderzoek in ze werk ging. En dit onderzoek van het onderzoek is heel sad, maar het is extreem gemakkelijk in de wereld. Mijn abusers waren abusd zelfs of groeien in een abusieve huishouden. Deze ideeën lijkt het uitgaans, maar in de midden-20e eeuw onderzoek dat deze ideeën gewoon begonnen zijn. Dus, wat is de bobo-dol-experiment? In 1961, Canadian-American psychologist Albert Bandura gingen dit onderzoek aan Stanford University. Hij stond een paar kinderen in een ruimte met een oudige. Een oudige. Toys en een 5-foot-tall bobo-dol. Als je niet weet wat dat is, een bobo-dol is grote inflatable klouden die zijn van een soort van bolingbalpin. Dus ze rollen altijd omhoog als ze gepunst zijn. Deze experiment maakte Albert Bandura een van de meest famose psychologisten in de wereld. Op dit dag is hij op de rank van Freud en B.F. Skinner. En in deze video ga ik uitleggen de bobo-dol-experimenten. Hoe ze de wereld van psychologie veranderen en hoe ze nog een impact hebben op ons vandaag. Let's get started by talking about Bandura's first bobo-dol experiment. It was in 1961. En hij conducted this experiment in three different parts. Modeling, aggression arousal, en a test for delayed imitation. So stage one was modeling and the study was separated into three groups, including a control group. Two of the groups were in a room with a model who was basically just an adult. One group witnessed the adult punching the bobo-dol repeatedly using harsh and aggressive language against the inflatable clown. And some of these models chose to hit the bobo-dol over the head with a mallet. Now the second group actually did not see this behavior. They simply observed the model playing with blocks or coloring or doing other non-aggressive childhood activities. The idea here is to separate the groups to see if they are actually watching the models and then if they imitate those behaviors. So stage two is aggression arousal. So after ten minutes of being in the room with the model, the child was then taken into another room. Now this room had all kinds of attractive toys and briefly the researchers let the children play with these toys. But once they were engaged in the middle of playing with them, the researchers came in and took the toys away. And then they brought the children into another room. Now it's easy to guess and that was actually the point that the children were frustrated. But the researchers wanted to see what these children would do and how they would release their frustration. This stage is called aggression arousal. Now stage three is actually the test for delayed imitation. So the third room contained a set of aggressive and non-aggressive toys. The room also had the bobo-dol. Researchers watched and recorded each child's behavior through a one-way mirror. You might be asking what happened. Well as you can probably guess, the children that observed the adults hitting the bobo-dol were actually more likely to take out their frustration by hitting the bobo-dol. They kicked, yelled at and even used the mallet to hit the doll on the head. I think one of the most important parts is that the children that observed the non-aggressive adults were more likely to stay away from the bobo-dol and take their frustration out without aggression or violence. And this means a lot. It means from an early age, sometimes and mostly too early to remember, how to cope with frustration and negative situations just by watching our parents. And the problem is, nobody picks their parents. Which means you could be modeling healthy behavior or really unhealthy behavior. Nou, dat brengt ons bij de laatste theorie die ons kan helpen om agressie te verklaren. Dat is de frustratie-agressietheorie. Misschien wel de meest simpele theorie die in deze hele cursus gaat horen. Het stelt namelijk simpelweg dat het moment dat wij gefrustreerd zijn dat er een grotere kans is dat we agressief worden. En de frustratie dat betekent eigenlijk dat wij gehinderd worden in het bereiken van onze doelen. En vooral als dat doel heel echt dichtbij is dus je was er bijna en als de frustratie heel onverwachts is dan kan je heel agressief worden ik heb dat laatst zelf gehad toen ik mijn college aan het maken was en ik had bijna af en ineens toen stopte mijn computer er mee en dat was heel onverwachts en ik snapte niet waarom ik deed niks en hij viel ineens uit en ik denk frustratie-agressietheorie klopt helemaal, ik ben gefrustreerd ik heb mijn doel niet bereikt, het was onverwachts agressieve neigingen dus ik heb nog net niet gedaan wat deze meneer hier op de fotodee maar ik kwam wel in de buurt nou die frustratie-agressietheorie die kan ons ook helpen te begrijpen waarom agressie vaker voorkomt in bepaalde gebieden in de wereld gebieden die er uitzien zoals je het hier ziet gebieden met relatieve situatie waarin mensen een verschil ervaren tussen wat ze zelf hebben en wat andere hebben en als ze dat verschil heel erg onheerlijk vinden dan ervaar je relatieve deprivatie en dat leid is ook heel erg frustrerend dus je kan je voorstellen dat als je net aan de verkeerde kant van de muur geboren bent dan is dat super frustrerend om te kijken hoe andere mensen die in dezelfde land geboren zijn maar net een stukje verder weg dat die alle mogelijkheden hebben, alle middelen die zien dan ook dat in gebieden waar heel veel inkomens ongelijkheid is dat er veel meer agressie is veel meer geweld meer moorden, meer verkrachtingen meer ruzies ook op basischolen zijn meer ruzies, meer conflicten tussen kinderen in gebieden met veel inkomens ongelijkheid dus het is belangrijk om dat ook te bestrijden en dat de wereld net wat gelijkmatiger is nou het is wel belangrijk om je te realiseren dat frustratie altijd tot agressie leidt dus er zijn momenten dat je gefrustreerd bent en dat je toch niet je computer uit het raam groeit en dat is dus belangrijk om je te begrijpen dat die situatie naar je verschillen cruciaal zijn, natuurlijk want daar hebben we het over in deze cursus en in deel 2 van dit college gaan we er uitgebreid verder op in