 Salam hər vaxtınızı qəyir kanabalı çiziləyiciləri mən və fəfərə civar müzakirə satının növbəyənti yayımından sizi salamlayıram. Hər zaman olduğu kimi gündəm yeni Azerbaycan və ətraf bölgələrdə yerləşən qonşularımızla münasibətlərdə, həmçinin Türkiye, Azerbaycan, Pakistan, əlaqələri və özelliklə də qışdırt günü vətəm haribəsirin başlanmasından keçən ötən il bililərzində nələr dəyişib Azerbaycan üçün müsbət və ya mən fi ulan dəyişibləri müzakirədəci konağımız, bugünkü konağımız isə Türkiyəli mütəxəssiz Avrasya üzrə eksperd Ferid bəy, Temurdo, Ferid bəy, hoş gördük sizi. Mərha balar və faanım, öncəliklə nazik davetiniz üçün, təşəkürədərim, hoş bulduk, deyərim. Biz təşəkürədəris, hər zaman olduğu kimi, bizə vaxt ayrıb canlı yayma qoşuldunuz. Sizin də duyduğunuz kimi gündəm çox yoğundu. Yəni bölgə için, həm Avrasya məkanı üçün, həm də Canubu Qafqaz üçün cərəyə nədən hadisələr Türkiyəli mütəxəssiz olaraq, yəni bir Türkiyə olaraq həm sizi, həm də bizi və ya xüsusi ilə də bu məsələlə üzrə eksperd olduğun üçün hər zaman təgib ediyirsiz bu mövzuları. Və özəlliklə də istiyərdik ki, bunları sizdən danışaq, çünki və eləşimiz məsə Erdoğanın, Rəcəb Bəyə Erdoğanın Türkiyəni rezidentinin Rusiyada, Sochi'da Putinlən görüşünlən soraya təsadı eləyir. Və istiyərdik ki, məsələdən başlayaq ki, Sochi görüşünü bir ekspert kimi necə dəyələndirirsiniz? Əvət, öncəliklə, olaraq Erdoğanın son gərçəkləşdirdiği Rusya-Sochi ziyareti təbii ki, Saca-Türkürs ilişkiləri açısından deyil. Bölgəsəl və küresəl, və bazı başqlar açısından da önə marz etməkdir idi. Bu anlanda, həm ikili ilişkilərin gündəmə gəldiyini həm də belirli bölgəsəl, küresəl konuların iki lider arasında konuşulduğunu tahmin ediyoq. Tahmin ediyoq zifadəsini kullanıyoruz. Çünki biliyosunuz, liderlər düzeni də yapılan bir görüşmək idi, həyətlər arası deyildi. Dolayısıyla iki taraftan resmi açıklama gəlmədiyi süreci ancaq uzmanlar, qazidəcilər, basım yayın dünyası bir təkim tahminlərdə bulunabileciklər. Dolayısıyla bizdə bu çərçəvədə tahminlərimizi yürütüyoruz. Təbii ki, görüşmə öncəsində gündəmə gəlməsini bəklədiyimiz belirli konuları vardı. Bunlar öncəliklə olaraq ana-gündə maddesi olaraq Suriye İdlibdeki kriz sorundu. Burada həbimizin malumu olduğu üzərə, Türkiye və Rusya'nın pozisyon-farklıqları söz konusu və yine Erdoğan Sochiyi ziyaret gərçəkləşdirmədən öncədə bölgədə sıcaq çatışma anlamında lokal düzeyli gerilimlər və sahne olmuşdu. Dolayısıyla ana-gündəmlərdən bir tanesinin iqdə bu olduğu konusunda kimsəni şüphesiyo. Diğer konu yine Türk-Rus ilişkilərin də önəmli bir başlığı oluşduran doğalqas ticareti, işbirliydi. Bu konuda da liderlərin karşılıklı görüş alışverişində bulunduğunu tahmin ediyoruz. Aynı şəkəlidə yine görüşmə sorası liderlərin yaptığı, görüşmə öncəsində liderlərin yaptığı açıklamallardan da Libya konusunda gündəmə gəldiğini tahmin edə biliyoruz. Libya konusunda da yine Türkiyə və Rusya arasında görüş farklıqları sorunun çıklından baya da devam ediyordu. Aynı şəkəlidə Güney Kafqasya məsələsinin özelliklə də Azərbaycan və Ermenistan arasında süre giden ihtilaflı konularında yine iki lider arasında gündəmə gəldiğini tahmin ediyoruz. Bunun yanı sıra, tabii ki, iki lider arasında alışq olduğumuz bir format deyibirliriz. Özelliklə, 2000-in yıllardan boyana liderlər düzeyində sık görüşən iki siyasə çıdan bahsediyoruz. Ancaq görüşmə saatini yaklaşık iki buçuk üç saat sürdü kamı oyuna açıklandı. Yinə də bir ulusarası işgilər dış politika uzmanı olaraq ortalama iki buçuk üç saatdeki sürenin liderlər düzeyində görüşməyə çin uzun olmadığını, tahmin çox da uzun olmadığını önə süre biliriz. Muhtemələn, belirli konular liderlər arasında ana hatlarıyla elalındığını və dətaylandırılmak üzərə ilgili kurum kuruluşlara, bakanlıqlara, teknik görüşmələrə havali edildiğini düşünüyorum. Bu anlamda, bu görüşmələrdə elalınan ana hatların önümüzəki günlərdə gələk ilgili konular nəzinda yapılacak takviye edici, teknik müzakərələr gələksə, taraqların bu konular çərçəvəsində sahada alacağı pozisyonlarla daha nəd anlaşılacağı qanətindeyim. Ancaq başta minosuri edib olmak üzərə ciddi görüş haricəklarının olduğu bir gerçək. Teşekkürlər fikiriniz üçün. Fəlum bəy, maraqlı bir məsələ oldu. Məsə Erdoğan Putin görüşündən sonra mən elə bizim telegram kanalarında izləyirəm. Belə bir xəbərə rəst gəldim bu səhər ki, də məli, Qamışlı ərazisində, Suriyanın Qamışlı şəhərin ərazisində Türk bayraqları ilə PKK-nın önəmli isimlərindən biri olan engin, qara aslan ihma edilmişdir. Yəni, bunların, mith, Türkiye mithi bu həbəri yayınlanmış ki, belə bir isim PKK-nın önəmli, yəni komitə rəhvələrindən olan önəmli isimlərindən biri məsə Qamışlı da ihma edilmişdir bayraqlar tərəfindən, əhat da onun hareket etdiyi otomobilində fotoğrafları paylaşmışdır. Yəni, bu sizcə Erdoğan Putin görüşünlər həmən sonra olmazsa, bu həbərin yayılması sizcə hansı allama gəlir? Bildiniz üzərə özəlliklə, Iğraq və Suriyə gibi iki komşu ülkemizin kuzey bölgələrində, yəni, Türkiye geografiyanlamda sınırdaş olan alanlarda bölgələrdə, ABD-nin 2003 yılında Iğraq-ı askeriyi işqali girişimindən sonra, və daha sonra 2010-lu yıllardan itibaren Suriyədə Arap bağrı olaraq adlandırılan, amma, mələsəf, orta doğu, kuzey Afrika və orta doğu geografiyasına istikrarsızlık getirən halk ayaklanmaları, gelişmələr birlikdə, özəllik də Iğraq və Suriyənin kuzeyində ciddi otoritə boşluğuna dayalı olaraq güvenlik risikləri Türkiye için mədəna gəldi. Geçmişdə də bu risiklər özəllik də Iğraq bağlamında vardı. Amma bahsətdiyimiz 2003 yılındaki ABD-nin Iğraq-ı Işqal girişimi, ardından daha Suriyədə mədəna gələn iç savaş çatışmalar nədəni ilə, Türkiye-nin mərə də isə baştan sona güney hattında, sınır hattında güvenlik risikləri artdı. O anlamda həm silahlı quvetlərimiz, həm də diğer güvenlik bilimlərimizin zaman-zaman Türkiye-yi terör və diğer təhdiklər arzədən yasalışı oluşum, grub və kişiləri yönelik bir takım nokta atışları, nokta operasyonları olmaktadır. Bu anlamda bu operasyonu da yine bu politikanın bir davamla olaraq görmək də fayda vardır. Özəliklə, Rusya-nın Suriyənin kuzeyindəki silahlı quvetlərinin temsilciləyilə, Moskova-da açık bir çəkirli görüşmələr yaptığını həpimiz biliyoruz. Və son dönəmdə bu görüşmələrin boyutu bir az daha yoğunlaşmış durumdaydı. O anlamda Rusya ABDI'ye alternativ bir güç olaraq kendini bölgedeki diğer quruplar nezindədə, saca ışam yönetimi deyil, diğer quruplar nezindədə ön bilənə çıxarmaya çalışmaktadır və Suriyənin yenidən siyasal istikrara qavuş durumundasında anayunca olaraq bir rol oynamaya çalışmaktadır. O anlamda Moskova yönetimi tarafından çəşitli qurt qurupların temsilciləyilə yapılan görüşmələrin içeriyi və alınan pozisyon itibaylə zaman-zaman Türkiye ilə pozisyon uğuşmazlığı da bulunmaktadır. O anlamda Türkiye'nin böyle bir operasional müdahalədə bulunarak həm bölge içerisindəki bir taqim silahlı yasalışı quruplara, həm də bu qurupların dış uğuzantılarına və ölümdəki süreçdə girdikləri politik sənaryolara yönelik kendinci bir məsəlc vermə çabası olaraq dələndirilə bilir. Burada önəmli olan özəlliklə Rusya və Türkiye'nin, gərçəkləni ki, ülkədə Suriyenin toprak bütünlüğünü istiyorsa ki, Türkiye'nin uğuzal şiqarları gerəyi Suriyenin toprak bütünlüğü büyük önəm arz etməkdə, bu anlamda yapıcı diolog və ortak tutum içerisində olması bəklənir və bəklənməlidir. Dolayısıyla Suriyenin toprak bütünlüğünü pəkişdirəcək, hamlələrdə təraf tüm tərafların bulunması və yenidən bu ülkənin bir istiqara qavuşturulması həm bölgemiz için, həm də ikili ilişkiləri yansıması bakımından Türk ilişkilərində bir sorun başlığının çözünməsi ortadan çıkarılması adına faydalı olacaktır. Dolayısıyla bu yönü ilə dələndirməyə çalışıyorum və iki ülkə arasındaki tutunfartılıqlarının, zaman-zaman bu gibi lokal düzeyli operasyonlarla karşılıklı məsaca dönüşə bildini də görüyoruz. O anlamda son dönəmdə Mosko yönətimi tarafından artan kürt quruplarla görüşmə trafiği ilə də də bağlantısı olduğunu düşünmək mümkün. Yorumunuzun özətləyərək belə bir şey söyleyecəm ki, rüsyə-türkə ilişkilərinin Suriya məsələsində ortak bir razılığa gəlməsi, həmçinin rüsyə-türkə əməkdaşlığının canubu qəfqazda da davam etməsi, yəni burada da bilirsiniz ki, rüsyə-türkə maraqları qarşıqlaşdır, yəni kəlləkələyə gəlir. Çünki rüsyənin türkənin canubu qəfqazda söz sahibi olması, burada nüfuzunun artması, işte onun işinə gəlmir. Ona görə demək ki, həm Suriya məsələsində, elə bürkələrin də anlaşacaqları məsələlər bizi də etkiləyəcək. Yəni, məsələ keçi dalmaq istəyirdim, buna ki bilirsiniz ki, son zamanlar belə bir fikirlər səsləndirir. Türkə Cumhurbaşkanı Rəcəvbəydə Paşıniyanla Məz Qarabax Muharibəsi, yəni 2. Qarabax Muharibəsi, 44 günü vətəm Muharibəsi nən sonra, Irmenistan eər Azərbaycanın şəhdərini qəbul edərsə, qurfaq bütünlüğünü tanıyarsa, olumlu yəkvaşırsa, Irmenistanla ilişkiləri vərpa etməkimi bir açıklamalarda bulunurdu. Və son açıklaması da Paşıniyanla görüşə bilərik, yəni mümkündür. Amma bu sədəcə sıradan bir görüş deyildə belə bir konuları elə alacaq, belə bir sonuca varacaq. Sadece görüş için görüşmək istəmiyoruz mesajını vərdi Erdoğan. Yəni sizcə Paşıniyanla, Erdoğanın görüşü, mes, Cennubu Qafqazdaki duruma, yəni bölgəsəl vəziyyətə necə təhsir edəcək? Yəni, Türkiye açısından Günaya Qafqazya'daki dənkləmdə Azərbaycanın ulusal güvenli və topraq bütünlüğü birinci dərəcədən önəmli bir konudur. Alınamda Azərbaycanın ulusal güvenliyini pəkiştirəcək, toprak bütünlüğünə zəva getirmeyecək, hər türlü bölgəsəl girişimdə Türkiye, Ankara yönətimi Bakünün təbii ki, yanında yer alacaqdır. İkinci Karabağ Savaşından sonra bölgədəki güç dəngələri açısından Azərbaycan önəmli bir atılım gərçəkləşdirdir Əlmenistanə qarşı bir üstünlük sahada əldə edindim. Bu anlamda Türkiye Azərbaycan yönətimi ilə eşqüdüm halində birlikdə ortak bir politik tutun belirliyəri, bölgəsəl barışın sağlanması adına qərikli olan adımları atmaya hazır olacaqlardır, bu anlamda Türkiye tarafının son dönəmdə Əlmenistanla olası ilişkiləri kurulması və normalləştirilməsi yönündəki açıklamaları tonunq qayet maqul buluyorum. Əlmenistan yönətimi İkinci Karabağ Savaşından sonra oluşan sahar gerçəklərini qabullinir, Azərbaycanın topaq bütünlüğünü qabull edər və bu anlamda da barışın təhsisi yönündə ciddi və qalıcı bir tutun geliştirə bilirse, Türkiye, Azərbaycan, Əlmenistan arasında yenidən diplomatik ilişkilərin kurulması və iyi komşulluğa dəyarı, qarşıqlı yarara dəyalı ilişkilərin kurulması gündəmə gələ bilir. Təbii ki, güney kafqası sədiyyətləminin ən ənəmda aktörlərindən bir tanesidir, Kuzeydə Rusya, güneydə də İran malumunuz olduğu üzərə, Rusya və İranı da dəntləmin içerisində dahil edicək şəkildə geniş bir bölgəsən politik planlama yapmaq daha faydə var ki, yapılacaq diplomatik ilişkilərin sadece Türkiye, Əlmenistanı, Azərbaycan arasında qalmasın, həm Kuzeydə Rusya, həm güneydə də İranında bölgəsəl, barışın tesisi və dəmanlılığı açısından dəstəyi sağlasın. O anlamda Rusya, Əlmenistanın, Türkiye ilə diplomatik ilişkilər kurub geliştirilməsini nə qədər razı gəldiini və bu konuya nə qədər sıcaq baktığında da yiyir dələmək qeritiyor. Kisəl düşüncən Rusya nın Əlmenistanın və doğal olaraq, güney Kafqasya'da ki mevcud toprak ihtilafına dayalı sorunun, olabildiyincə dəmanlılığından yana olduğu yönündə açıq konuşmaq gələkirsən, o isə ilə bölgəsəl dəngləmdə kontrol edilə bilir və soğuk savaş tabiri ilə donmuş ihtilafların kriz bölgələrinin varlığı. Bölgə üzərində güc projektsiyonuna sahip olan bir ülkənin yeri gəldəyində çıqarları doğodsunda müdail olmasını nə zemin hazırlıyor. Alanda Rusya nın Əlmenistan-Türkiye-Azərbaycan normalləşməsini nə qədər hazır olduğunu da iyi yırda iləyərik bir analiz yapmaqda faydə var. O alanda Türkiye və Azərbaycan həm bölgəsəl, həmda quluslarası kamuoyuna qayet meşru çağrı və taləklər önə sürərik, olası bir barış görüşmələrini və bölgəsəl barışın təhistini açıq olduğu məsajını vərməklələr. Doğru bir yoldalar, doğru bir tutum içerisindələr. Təbii ki, Gönül Arzuədər ki, bölgemizdə ihtilafları qərşəkdən gidirə biləlim. Yapıcı, uzun vadiliyi, qarşıqlı yarara dayalı, iqomşuluk ilişkisini dayalı bir formatda yeni bir dönemin həbələri kapılarına arayalım. Çünki, bölgə ölkələri olaraq, hiç birimizin askeri ihtilaflar dahil olmaq üzərə çatışma ortamına ihtiyacı bulunmamak da tariqdən və qətmişdən gəlçək bir dərsər çıqartalaraq önümüze, gələcəyə və qarşıqlı qalqınmaya, ekonomik ilişkilərin geliştirilməsi yönelik somut projələrə, ənərcimizi harcamaya həpimizin ihtiyacı var. Biz buna Türkçək bilirsiniz, Aklı Selim diyoruz. Gönül arzu edər ki, Aklı Selim bölgədəki başlı Ermenistan olmaq üzərə diğer qomşularımızda da keşə qalip gəlse və hət bərabər yeni bir dönemin kapısını aralayabilisək. Henüz Ermenistan yönətiminin kəndi iç qurpsal, çıqar, farklılıklarından da kainətli olaraq bu konuda nət bir tutun, geliştiremədiyi de görüyoruz. Kəndi iç ulusal uzlaşısını sağlarsa Ermenistan yönətimi, Erivan yönətimi və bu anlamda somut adımlar atarsa Türkiye, Azərbaycan Eşküdüm halində bu adımlara maqul bir şərçəvədə qarşılık verməyə hazır olduğunu zələtən göstərir. Bunun sinyalləri verir. Hocam, o zaman baxilə siz mənim vericəm suala bir növü toxundunuz. Məs, regionda Ermenistan bilirsiniz ki, Dağlıq-Karabakh münakşəsi artıq, Azərbaycan Cumhurbaşkanının sözləri ilə ifadə etsək azıq Dağlıq-Karabakh adlı bölgə yoxduk, Karabakh var. Yəni, bu münak işənin həlli olunmasında Rusiyanın hər zaman olduğu kimi şeytan parmağı vardı, çünki həm işqaldı, həm işqaldan sonra Ermenistanə böyük dəstəh verən Rusiyaydı. Eyni zamanda da bizim qonşumuz, yaxın qonşumuz olan İran da heç bir zaman Azərbaycana yaxlaşımını göstərməndi. Hər zaman işxalçı dövlətlə ilişkilərinə daha da pekişdirdi. Bu tren yolu olmazsadır, eləktrik, məsəlçün enerji sektorunda ilişkilərin yürütülməsidir. Həzada da bilirsiniz ki, məsəlçün, mən niye bu sualı verirəm? Türkiye lə Ermenistan ilişkiləri, eəb normalə girərsə, bölgəsəl, siz nə qeyd elədiyiniz ki, ektikların, ondan sonra bəl qərar olması üçün, Rusiyyələ İranı təbii ki, narad edəcək və narad etməkdədir. Çünki İran bilirsiniz Azərbaycandan icazi almadan Ermenistan'a tırlarla yanacaq və s. dəstək göndərir. Azərbaycan orda bilirsiniz kontrol məntəqələri qorubdur, foslar, polisi və diyər askeri kontrol mevkiləri. Şuan da İran biraz sinir bozucu bir durumdada, hətta ötən günlərdə prezidentil haməliyəbdə heç olmadığı qədər daha öncələr, çünki buna yer verməmişdir. İranla bağlı fikirlərin də söylədi ki, İran 30 ilə yaxın sürən işxalçı Ermenistan'a heç bir zaman bu qədər təpki verməyib, amma son zamanlar Azərbaycana qarşı açıqlamalar verirlər, fərqli-fərqli kişilər, yani İran adından. Və istəyərim məhz bu məsələyə toxunum ki, İran hazırda bilirsiniz ki, Azərbaycanla sərhədə qoşun da yürütmək dədir. Amma albu ki, işxal dönəmində heç bir zaman o işxal olmuş Azərbaycan torfaqlarıyla sərhəd olan bölgələdə qoşunu yer etməmişdir. Yəni, orada askeri bulundurmamışdır. Yəni, Türkiye ilə Ermenistan'ın münasibətlərinin yaxşı olması artıq Rusiya ilə süsülədə İranın arhat etmək dədir. Yəni, bu, gələcəkdə bölgədə barışa deyildə daha da gəlilmə səbəb olacaq deyil mi sizcə? Yəni, istəyərdik bunu da bir də sizin fikirinizcə izləyicilərimize çatıraq və sizə söz verilməzən öncəz izləyicilərində bilən xayş edərdik ki, yayımızı vəyənsinlər və paylaşsınlar, dəyərlə bonağımızın hər belimizi maraqlandıran məsələlərə fikirləri daha geniş izləyicə auditoriyasına çatdırılması üçün. Buyrun, söz sizlədir. Məlumunuz olduğu üzrə, 1991 yılında Sovyetləyə bilinin dağılmasından sonra Qafqasya və orta su ülkələrinin kəndi bamsızınla əldə etməsi üzərinə Afrasya içerisində bir dəngi oluştu ülkələr arasında. Bu allamda Günaya Qafqasya dəki bu dəlimgə daha çox Moskova-Elinvan-Tahran hattı qarşısında Ankara-Tiflis Bakü olaraq şəkirləndi pratiklə, həm bölgesel qaqqatma projələri, həm askeri güvenlik dəlimkləmi Büyük ölçüdə bu əksən üzərində ortaya çıktım. İran, o tarihlərdən bugünə qadar nə edəsi deyişməyən bir politik anlayış içerisində olduğunu görüyoruz. Nedir? Özəllikləyə kəndi İran sınırları içerisində Həmni oranda bir Azerbaycan-Türkün ufusu mevcud həbimizin bildi üzərə və anladığımız qadarı ilə buna qatıldığımızı söyləmək çox mümkün deyil. Azərbaycanın ekonomik iktisadi anlamda qalqınması gelişiməsinin uzun vadədə bəlki kəndi toprak bütünlüğünə, kəndi içi şiləri açısından və ya kəndi ülkəsəl bütünlüğü açısından bir qabət doğurabilecəyini və ya sorun çıqara bilecəyini düşünüyor. Bu yöndə endişəli və qaygılı bir tutum içerisində oğlun dış politikada yaklaşık 30 yıldan bu yana gözləmliyoruz. Bu hesaplamayla görə haqqət etdiğini görüyoruz. Açıq və nət bir şəkildə İran her zaman Azərbaycanın karşısında və Ermenistan yanında ola gənmişdir. Bölgəsəl politikalarında və daima Ermenistanı dəstəkləmişdir. Bugün dəliyi ki, gəçənlərdə bəndə basında Azərbaycan devlət başkanı İlham Aliyevinin açıklamalarını okudum. Narcizane bölgeyi takibədən bir uzman olarak daha önce tutunda və bu açıklıqda İlham Aliyev, İran'a hədəf alan ya da İran'a doğrudan isim təlafuz edərək Göndərmələrdə bulunmamışdı, yəni, gündərmələrdə bulunmamışdı. Burada da təbii ki, artıq Azərbaycan yönetimin də ikinci Karabal Savaşından sonra deyişən saha-gərçəkləri karşısında İranın eski tutumunu dəam etdirməsindən duyduu rahasızlığı ifadəti və anlıyoruz. Dolayısə ilə bu dəmin deyişməsi, təbii ki, qollay deyil, eğer Ermenistan yönetimi Azərbaycan və Türkiye ilə tamamen saha-gərçəklərini dəyanaraq və özəliklə Azərbaycanın toprak bütünlığını kabul edip, kabul etmə ön şartı üzərindən bir diplomatik ilişik kurması durumunda. Təbii ki, bu orta və uzun vaadədə, həm Moskova, həm də Tahran açısından, aruzu kəndi kurduqları siyalsal baxımından çox da arzu edilən bir durum ortaya çıxarmaya bilir. Həm ki, iki ülkədən daha çox bunu bölgenin tırnaq içerisində kəndi kontrollerindən çıxması və uluslararası sistəmə dünyaya daha fazla entegro olması, anlamına gəldi yorumunu yapmaktır, düşüncəsində sahiblə. Dolayısə ilə mevcut statükuyu deyiştirmək çox olay deyil. O nədənlə bizim gibi uzmanlar bölgədə qərçətdən uzun vaadəli bir barış ortamının təhislis edilməsi isteniliyorsa, nüplak suretlə tüm tarafları bir araya gəldəyi və asgari anlamda uzlaşı sərgilədiyi bir çözüm formülündə buluşulmasının daha kalıcı olduğunu savunmaktalar. Həbimizin uzun vaadəli çıxarlarından hitabədən bir formülasyon üzərində artıq diplomatik və fiili normalləşmeyi sağlamak qəriq. Bu anlamda da əlmenistan və azərbeni olasında da kalıcı barışın inksin süredə terisində edilməsinin hər kəzdən və həbimizdən öncə kəsindəklə əlmenistanın ihtiyacı oldu və burada da ekonomik koşulları nədəni ilə və burada Rusya nın və Iranın da dəsteyini alarak yeni bir müzakəri süreci bir girişin başlatılabilir. Bu da təbii ki, muhataqlarımızın çəkincələrini də iyi analiz etmək lazım və muhataqlarımızın uzun vaadədə kəndi ulusal güvenlikləri toprak bütünlüklərinə risk oluşturuduğunu və ya oluşturabileceğini ön gördüğü olası təhdidləri də baştan güvencə verəcək formülər geliştirmək lazım. Təbii ki, tüm paraqların uzaşaqsısı sağlansın və ancaq bu şəkildə bölgedi yeni bir dönəmin kapıları aralanabilirsiniz. Teşəkkür edilən, fəzbəfə, yüksün üçün və Söyhbətimizin davamında, siyərdin növbəti sualımız məz və leşimizin dələ başlığıqında, sizinlə Söyhbətimizin başlığıqında da qeyd elədiyimiz kimi baki ilə yerivan arasında imzalanacaq sülh müqabiləsi. Yəni, bunun bu imzalanacaq sülh müqabiləsi hazırda nam müəyyən, yəni, Ermenistan üçün nam müəyyən Azərbaycan çünki vəziyyətimi ənləşdirib torfaqları işxaldan azad olunup, amma gəri qalan bilirsiz ki, dağlıqlara bağda hələ də Ermenistanın silahlı bir iləşmələri var. Azərbaycan şəhb qoyub ki, onlar qətiye çarılmalıdır. Orada yaşayan yerlə hali Azərbaycanın vətəndaşıdır. Əgər vətəndaşıq qəbul edip qalarlarsa, eni ilə Azərbaycan vətəndaşlarının sahib olduğu haqlara sahib olacaqlar. Yox istəməyən, buyursun, Ermenistanı köçük orada, Ermenistan vətəndaşı kimi yaşamını davam ettirə bilər. Yənsizcə, Azərbaycanla, Ermenistan arasında imzalanacaq, sül müqabüləsi, məs, regiondaki geo-siyasi vəziyyəti necə dəyişəcək? Yəni az öncə dediklərimizin təbii ki, biraz biz Rusiya, Ermenistan, İran üçlüsü və eyni zamanda da, Azərbaycan-Gürcistan-Türkiyə müstəvəsində aparılan danışıqlarla biraz paralel olacaq. Yəni, istəyərim ki, xüsusilə imzalanacaq, sül müqabüləsinin, Abrasiyan məkânı üçün, Canubu Qafqaz bölgesi için ne qədər önəmli və hansı irəlləməyə inkişafa səbəbək olacaqdır. Bir uzman kimi istəyərdim, bunu da sizin dirinizdən eşidək. Yəni, G-Politik dəngələr açısından, Ermenistanın Türkiye və Azərbaycanla diplomatik normalləşməyə gitməsi ilişkiləri qurmasının devamında, həli hazırda qərçəklən zor durumda bulunan Ermenistan ekonomisinin ulusarası ekonomik sistəmə açılmasında və entegro olmasında daha önüyü kapıları açıq olacaqdır. Dolayısıyla, Büyük ölçüdə Rusiya bağımlı konumda bulunan Ermenistan ekonomisinin alternativ qalqınma projələri və imkanlarına erişimi olacaqdır. Çünki, böyləliklə pəq çox bölgəsəl enerji projesi başda olmaq üzərə bölgəsəl projələrdən dışlanan Ermenistanın önümüzəki süreçdə dönəmdə yeni bölgəsəl və ulusarası projələrin içerisində daha rahat bir şəkildə yer alabilməsində imkan tanıyacaqdır. Bu anlamda, uzun vadədə Rusiyadan, tamamen Rusiyanın ufuzundan çıqacağını ön görmək biraz zor və bu açıdan Rusiyanın da çox endişələnməsini qəriktirəcək bir ülkeyi çil, Ermenistan içi bir durumda bən çox görəməyəm. Çünki, böylə ya da böylə bölgəsəl güvenlik açısından əriman yönətimin Rusiya ilə ilişkilərinin belirli bir düzədə devam etməsin istəyəcəklərdir. Kəndilərini güvəndə hissətmək adına, maaləsəf tarihsəl ön yarqılara dayalı psikoloji faktöründən ötürü bir şəkirdə Rusya ilə iəşkilərinin sürdürülməsinin kəndi ulusal güvenlikləri açısından faydalı olacağını düşününəcəklərdir, bu anlanda Rusya dən tamamen uzaklaşması və ya büyük ölçüdə uzaklaşmasını bəkləməmək lazım. Ancaq bugünkü statüknün əriman yönətimin Rusiya ilə ilə ilişkilərin də də müzakəri masasından oturdun da elbət də ili biraz daha güçlü olacaktır. Bazı konularda daha rağat hareqət edə biləcəktir. Pazarlıq gücün artdırdı üçün daha fazla kazanç əldə edəcəktir. İkili ilişkilərin ticarətdən askeri boyutuna varana qadar. Dolayısıyla, əriman insan açısından iyi komşulluğa, komşulluğa, dayalı yeni bir dönemin başlaması, məvcud sıkıntılarının özəliklə ülke içi sorunlarının belirli ölçüdə gidər ilməsində, Rusiya ilə olan ilişkilərinin nisbətən daha eşitlikçi bir zəmiyyinə taşınmasında, keza İran olan ilişkilərində də yine daha nisbətən eşitlikçi bir boyutda taşınmasında faydasını görəcəktir, ərivan yönətimi. Bu anlamda əriman insan açısından ihtiyaçdır və olumlu gelişmələrin kapısını aralıyacaktır. Ötəyəndən, Rusya və İran açısından təməl əndişə bölgəyə, türkiyə üzəmdən ərimanistanın batı dünyasıyla əntəqrasiyonu və ilişkilərin artması durumunda uzun vadədə, belki batılı aktörlərin, bölgədışı aktörlərin bölgədəki pozisyonlarının artması, konumlarının güçlənməsi yönündə bir əndişə olacaktır. Bu əndişənin ən baştan az öncə söylədim gibi giderilməsi, bu ün yöndə bir güvencə verilməsi, belki çox tartışılmıyor. Sadece Azərbaycan, ərimanistan arasında gibi gözükən bu itilafın, aslında bölgəsəl bir boyutu olan, dənkləmi olan bu itilafın çözülməsində çox taraflı diplomasi imkanları da tanıyan Şangayış Birli örgütünün də pək hala kullanılabilecəyi, dəələndirilə biləcəyini düşünənlərdərim açıkçası. Çünki gələk bölgəsəl formatda Rusya, Türkiye, Azərbaycan, ərimanistan, İran və Gürcistan arasında qurululacak bir dayanışma platformu ilə. Gərək sə burada ortak uzlaşıya dayalı alınacaq kararların uluslararası aranada savunulması, uluslararası aranada dəstək bulunmasında Şangayış Birli örgütü gibi bir uluslararası örgütün çox taraflı diplomasi açısından da ciddi imkanları sunabilecəyini düşünənlərdənin. O nədənlə, zaten Azərbaycan və ərimanistan daha ilə hazırda Türkiye gibi diyolog partneri bu uluslararası örgüttə. Yine İran da son özür və itibaylə tam üyelikə kabul edildi. Niyi duyurdular? Dolayısıyla bölge dışı batılı aktörlərin olası bir Türkiye, Azərbaycan, ərimanistan normallişməsi durumunda bölgedə gücünün və etkinlinin nüfuzunun artaca yönündəki, bəlki, İran və Rusya da olan qaygıları da bu suretlə, yəni Şangayış Birli örgütün ön plana çıqartaraq gidərə bilmək mümkün olabilir. Bir az daha işin bu boyutunu da perspektif olaraq göz önündə bulunduraraq, bəlki orta vadeli planlamada, ortak planlamada Türkiye, Azərbaycan tarafı Rusya və İran və diğer Rusya və İran nəzindədə gündəmi getirə bilir. Bu da belirləyə bir güvenci sunabilir. Yəni, çox boyutlu və çox taraflı düşünmət gələkiyo. Çünki konu sədəcə Azərbaycan və ərimanistan arasındakı bir basit sınır iktilafı deyil. Tələmələ, geostrijik dərinliyə olan, tarihsəl arqapləninə olan və sorunun təməlində də açıq konuşmak yərikirse Rusya faktörünün yattığı bir durum var. O nədənlə Rusya rağmen bölgədə adım atılması durumunda bölgətəki gərginliyin sürecəyini tahmin etmək bəq ala mümkün. Zətən, bakyoyu yönətiminin də bugünə qadar izləmiş olduğu gələk Rusya nəzində, gələk sə Batın nəzindəki politikalar da dəngiyi gözətdiyini və Rusya ilə də belil böyük ölçüdə eşbüdüm halində olduğunu görüyoruz. Bu da doğru olan bir yöntəmdir. Və o anlamda eirivan yönətiminə kıyasla bu ikinci Karabal Savaşının həm öncəsində, həm də savaş süresi boyuncada bakyoyu yönətiminin eirivan və Moskova arasındaki ciddiyi görüş, xaqlılıklarını da iyi kullanarak dələndirərək, bölgəsəl pozisyonunu belirli ölçüdə artdırdığını səyləyə biliriz. Burada konjöktürü iyi dələndirən bakyoyu yönətiminin aynı tutumunu ortaya və uzun vadidə sürdürərək, bağımsızlığını və qazanılmış haqlarını qurmasını bəkləyiyoruz. Hocam, elə sizin dediniz kimi, məhz şan xay işbirliyi örgütü ilə ilgili fikirləriniz təbii ki, də önəmlidir. Çünki, Abrasya mekanında bulunan ölkələrin əksərəyətdir, məhz o örgütün üyesidir. Amma məhz 10 qasım 2020-ci ildə imzalanan bəyan namə, yəni üç ölkə arasında Erməstan, Rusya və Azərbaycan arasında imzalanan bəyan namədə bilirsiz bir sıra şərtdər var. Və bu şərtdədən biri də telekomunikasiyaların açılması və süsilə də zəngəzur kari dorunun açılmasıdır ki, bunu da Abrasya mekanı üçün yeni imkanlar və perspektivlər oluşturacağı fikirdədir uzmanlar. Amma sizin məhz Abrasya üzrə mütəxasist olduğunuzu üçün mən bu kari dorunun Abrasya üçün hansı imkanlar açacağını, yəni ne gibi fırsatda və perspektivlər oluşturulacağına dair fikirlərinizi bizimlə bölüşmənizi rica edəcəkdir. Və sizin fikiriniz almadan öncə belə bir yorumlara bakırdım ki, və bu zəngəzur kari dorunun açılması da bütün region Abrasya mekanında canı bir qafqazı və də bir-birinə bağlıdır bilirsiz. Mərkəzi, əmi ota asiya ölkələri, Türkiye, yəni bu yenik fırsatlar açılacaq və bu fırsatlar istəyəri sizin dininizdən işidəki nə kimi fırsatlar olacaq? Yəni, bu fırsatlar nədən ibarətdir? Yəni, avantajı və dezavantajı nə olacaq? Təbii güncəl gelişmələri dələndirir kəni, və faanım, tarihsəl arqatləni hər zaman göz önündə bulundurmaq, takdir edərsiniz ki, gərəklidir. Bölgəsəl, bu sorunun ortaya çıxışında az öncə açık bir şəkəli ifadə ettim gibi Rus faktörü vardır və Moskova nın geostirijik yaklaşımına görə buradaki təməl hədəf, ən başında 90-anlı yıllarda bu itilaf ortaya çıqarken və əlmenistan tarafını Moskova yönetimi dəstəklərkən Azərbaycan, Türkiye arasında olası sorunsuz bir karasal yakınlaşmanın etkiliçimin ulaşım ilətişimsən və s. anlamında. Olmasının belirli ölçüdə əngələnməsi və doğal olaraq Türkiye və Azərbaycan arasındaki bu karşılıklı altyapının ulaşımsal və karasal sorunsuz altyapının işlə-ifsərlik qazanması durumunda ortaxsa ülkələrinin də zamanla buraya dahil olmasını belirli ölçüdə əngələnməsin. Çünki özəllik də 90-an bir sonrası ciddiyi iç sorunlarla qarşı qarşıya qalan Rusya Moskova yönetimi açısından ikinci kəs CE-poldik çöküş yaşanmaması adına daha fazla toprak qaybedilməməsi adına ciddi bir mücadələ verildi və belirli ölçüdə Putin yönetimi ilə birlikdə kəndi ulusal bütünlüklərini sağladılar. Ama uzun vadə də bənzər risiklərlə qarşılaşmamak adına sovetlər birlikin ardılı sovetlər birlikindən sonra qalan coğrafyada yinə bu coğrafyanın özəllik də NATO, BATI, BLOna ən təqəl olmaması kəndilər açısından çox önəmdir. Bunu biz belirli ölçüdə anlayabiliyoruz Rusya'nın qaygılarını, amma ötə yandan da kafqası və artıq ortası ülkələri də ekonomik anlamda kəndi qalqınmalarını sağlamak durumundalar, kəndi gelişimlərini sağlamak durumundalar və olabildiyinci həm kafqası ülkələri, həm də ortası ülkələri kəndi ulusal imkanları ölçüsündə dış politikada Rusya ilə ilişkiləri bozmadan, amma alternativ ülkələrlə də bölgəsəl və kürisəl aktörlələ də ilişkilərini geliştirməyə çalışıyorlar, ki, bu da son dərəci doğaldır. Burada yine Rusya'nın özəllikli askeri, güvenlik dəngləmi açısında bölgi dışı bir aktörün nato olabilir və ya ülkəsəl bazda üçüncü bir ülkə olabilir. Kafqası və ortası ülkələrində fiili bulunuşu nüfursunun olmadan bu əngəllənərik haxarikət edilməsi nə sıcaq bakıcaqdır. O nədənlə Karaba bölgesindəki həm bahsettiniz koridorun iştəkselliyinin qazanılması, həm də gənən anlamıyla bu sorunun barış içerisində belirli bir çözümə qavuşturulmasında Rusya faktörünü gözardı edəməyiz, ətməmək yərikiyə. Əgər Rusya arka plandan gelişmələrin bölgedikin nüfursunu orta və uzun vadədə zayıflatacağı yönün də qanaat getirirsə, burada bu gelişmələrin iştəvsləlik qazanmasını önleyici bir təkim arka plandan sahaya dönük, sahada faaliyyətlərdə bulunabilir ki, biliyosunuz, Karabasa Başından sonra bölgəsəl barışı sağlama adı altında askeri anlamda qovuşlanmasını artdıran Rusya nın hali hazırda bu imkanında mevcut. Gelişmələri çox yəkindən təkib ediyolar, özəlliklə Türkiyə, Azərbaycan, Pakistan gibi ülkədərin askeri tatbiqatları, askeri ifadiyyətlərinin olmasını dahi kendiləri açısından əndi şeylə karşılıyorlar. O nədənlə, tansiyon belirli ölçüdə yüksətkən və Rusya tarafı acaba gelişmələr bizim kontrolümüzdən çıqar və uzun vadədə bölgədə ki, ətkə bizi nüfuzu kaybədərmiyiz? Doğal olaraq, kəndi yumuşak karnı, tırnaq içerisində kullanıyor, yumuşak karnı olaraq gördü, günək hafqasiyada ya sıçrama olur mu, günək hafqasiyada ki, etki və kontrolü də zayıflatacaq gelişmələr məydana gelir mi? Diye əndi şey etməkdə. Dediğim gibi, bölge içerisində çözüm bulunması durumunda Rusya nın belirli klublarda iktah edilməsi mümkün olabilecegi kanatindeyim. Bölgədışı aktörlərin sürəcə dəhil olmasın, şuyada bu şəkildə barış və istikrar müzak elərinə gölgə düşürür, provokatif sonuçlara yol açar və bölgədəki tansiyonun maaləsif məvcud hali ilə devam etməsinə yol açar ki, o nədən də bölgəsəl formatda çəkirdək bir qəbinin, bu çək kurulacaq bir çəkirdək qəbinin də umuslarız ilişkilər anlamında da şangə işbirli örgütü gibi bir örgütdə paralel bir şəkildə faaliyyətlərinə sürdürməsi, bölge ülkeləri açısından Rusya açısından daha qabul edilə biləcəyini və desteklənə biləcəyini keolüq olaraq önə süre biliriz. Hocam, belə bir sualar yəni həmzə davam edək. Siz nə qeyd elədiyiniz kimi? Yəni, burda biz ABD faktorunda gözərdə edemeyiz. Çünki Agit-i Mins Group-u üyeti olan, həmsədir olan Amerika Birləşmiş devlətləri, bu aralar biraz sanki kölgədə qalmış kimi görsənir. Həmzədir amma əsrində nəcə edələr, kənardan izləyip regiondaki, bölgedəki vəziyyəti kənardan gözləmləyib həmlilərə hazırlaşır. Və Türkiyənin bir NATO üyesi olan ölkü olaraq, vəziyyəti də Rusya ilə müminasibətləri yaxşı tutsa Amerika nın qıcıqlanmasına səbəb olması kimi seçimlərdədir. Vəziyyəti daha da gərginləşdirməmək adına. Amma belə bir istiyərdin məsələyədə sizin də fikirinizi alaq, Canav Recep Tayyberdoğanın Amerika Səfərində, belirsiz ki, Türkiyəvə açdı, New York-da, BNP-də çıxışında. Ukrayna nın qırım ihlarkı ilə barışmayacağını söylədi ki, tanımmayacaq və Ukrayna nın torfaq bütünlüğünü dəstəhləyirik. Bu da Rusya nın yenə hər zaman olduğu kimi xoşuna gəlməmişdir. Yəni, sizcə bu bölgədə Rusya nın faktoru işhal olunmuş süsülə, gürcistanın, Abkhaziya, Osyetiyyə, Canav Osyetiyyə kimi problemi həllə də davam elətmiklədir. Ukrayna-da belirsiz bir çox problemlər var, süsülə, kırımın ihlarkı, Moldova-da, Həmçinin, şükürlər olsun Azərbaycan Qarabakh məsələsini, %90-80-lə həllədə bildi, yəni tam olmayaraqda. Çünki həllə də sizin də qeyd elədiyiniz ki, Rusya nın barış gücləri orada olduğu sürecə biz nəzərətə tamələ alab bilmirik. İki cə Türkiyə məsə, Ukrayna, gürcistan, Azərbaycan və Rusya nın yürükdüyü siyasət nəticəsində zərəl görən topaqının bir hissəsinin, nəzərətindən çıxan ölkələrlə bir koalisyon və ya bir qruplaşma halində Rusya qarası cf alarsa, yanında da ABD-ini və Avropa birliğini götürərsə, bunun nəticəsi nə kimi müsbət olaraq sonuşlanacak adını çəkdiyim ölkələrlə bir qə Azərbaycan üçündə? Dış politikada strateji və politika belirlenirkən uzun vadeli ulusal çıqarlar biliyosunuz, göz önündə bulundurur. Dolayısıyla Türkiyə özəlində konuşacak olursak, eər Türkiyə uzun vadedə bölgəsəl istikrarın sağlanması, barışın və istikrarın sağlanması yönündə bir hədəfi varsa Türkiyənin, Ankara yönetiminin, bu anlanda mevcut statükonun bölgəsəl aktörlərin dəstəyini dəyəli olaraq deşdirilməsi, yəni, əlmenistanı, Azərbaycan və Türkiyə arasında diplomatik ilişkilərinin normallişməsi gələkir. Bu anlamalə, Türkiyə bölgəsəl statükonun olumlu yöndə, müsbət yöndə deşirməsin istiyorsu, uzun vadeli ulusal çikarlarının da burada yattığını düşünüyorsam, o zaman bölgəsəl gerçəklikləri də gözarlə etmədən bir strateji geliştirməsi lazım. Bölgəsəl gerçəkliklərinə edir, yəinimiz boyunca birkaç kere ısrarla vurguladığım üzere Rusya faktörüdür. Rusya yərəlmən, Rusya yərəlmən bölgədə kalıcı, uzun vadeli bir politika gerçəkləştirmək pək olası deyil. Özəliklə, bölga dışı aktörləri ABD gibi bir ülkeyi ki, son 15-20 yıllık dış politika servününə bakdığımızda ABD'nin ulusarası ilişkilərdəki gücünün ağırlığının gidərəq azaldı. Dış politika hamnələrinin sahada karşılık bulmadığı, Büyük ölçüdə diplomasi və dış politika vizyonu itibari ilə bölgəsəl və ülkələrin içtindəmitlərindən qopiq bir hütum sərgilədiyi dolayısıyla da çox da başarılı olmadığını görüyoruz. Bölə bir aktörlə, günək hafqasya dənkləmində ortak strateji qeristirməyə çalışılırsa, şurada bu şəkildə ABD-yi bu dənkləmin içərsində bu masaya dahil edilmək isəndirsə, burada Rusya və İranın o masada kalıcı onların uğzlaşı və rızasına dayalı bir sonu çəldə etmək çox dərçəkçi bir bəktəntə olmaz. Dolayısıyla bölgəsəl formatda bir strateji qeristirmək lazım və bu qeristirilecək bölgəsəl formatdaki strateji ilə birlikdə bunun öncəlikli uluslararası ayağını şangay işbirli örgütü gibi İran və Rusya nın dahil olduğu bir üçüncü uluslararası örgütlə dəstəkləmək görür. Yəni, şangay işbirli örgütü bunların arasında İran və Rusya nın dahil olduğu uluslararası örgütlər baxımında en ideali olduğu üçün bugün itibaylə bunu örəniq veriyorum. Yoxsa, başqa nədənlərdən dolayı deyil. O anlamda Türkiye zaten NATO üyesi, bölgəsəl istikrar, barış və istikrarı sağlayıcaq bir sürecin içerisində böylesində aktiv bir tutun qelişdirir. Bölgəsəl aktörlərində dəstəyi sağlanırsa, Türkiye kurulucaq olan bu yeni dəkləmin doğal olaraq NATO Bülio açısından da qabul edilməsi və işlə ifsələyinin sağlanmasında köprü roli pəklə oynayabilir. Burada Ankara'nın uzun vadeli stratejik vizyonu çox onəmdir. Dediğim gibi, Ankara uzun vadeli stratejik vizyon oluşduruq, özəlliklə oluşturacağı bu vizyonun təməllərini bölgəsəl qərçətliklərə dəyandırırsa, yapacağı girişimlərdən sonuç alması daha mümkün olur. Aksi haldə nə Türkiye'nin, nə Azərbaycanla biliklə ikili ülkənin Rusya və Iran'a rağmə ısrarla bölge dışı aktörlərin, burada custom özəlliklə ABD NATO Bülio bölgəyədəki barış və istikrar müzakəri sürecini dail edilməsi durmunda bu müzakəri sürecində sonuç alımlasını bətləminin çox doğru olmayacağını düşünənlərdir. O anlamda Türkiye və Azərbaycan uzun vadeli ortaklaşa eşkülü malində sorunun çözülməzi üçün bir strateji gelişdirə bilir. Bu, geliştirdikləri stratejiyi başta Mosko o yönetimi olmak üzərə muhatapların əzində, bölgəsəl aktörlər nəzində işləyərək həp bələrabər yeni bir sürecin təməlləri atılabilir. Zor, hassas dəngələrin olduğu, çox dikkat edilməsi gəlikən, amma pək həlalda tüm tarafların yapıcı və karşılıq üniyyətinə dəyalı bir başlangıç üzərində kurulursa, bunun sonuçlarının olumlu olabileceğini düşünənlərdir. Teşekkür ediriz Ferit beyn. Yəni, sizin söylədiklərinizdə apandığımız bir sahtıq müzakirədən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, bütün bu hadisələr Putin, Erdoğan görüşü, ötəyəmdən İranın bu çıxışması, Azərbaycan prezidentinin İranla bağlı verdiyi açıklamalar və ümumiyyətlə Ermenistanla, Türkiye'nin münasibətlərinin biraz daha iyiləşməsi, həm bölgə üçün, həm də hər maraqlı tərəflər üçün yaxın zamanda bir sürpriz gelişmələrlə sonuçlandığı kanatına varıyoruz. Yanılıyor muyuz? Hayır, yanılmıyorsunuz. Burada önəmli olan Azərbaycanın topak bütünlüğünün peşindən qabul edilməsi, həməl şartına dayalı oğlu üçün, mevcut əriman yönətimi kəndi iç kargaşalarını bir kenara bırakaraq, bu konuda yönətimsən anlamda bir uzlaşı sağlar və barış görüşmələrini bu şəkildə qatılırsa və bu yazılı və sözlü tavaqlərinin fiiliyatda uygulama açısından somut bir çəkildə göstərəbilecek bir irade ortaya puyarsa elbət də orta və uzun vadədə bölgəsəl gelişmələr açısından yeni başlıqlar, yeni konular, hart da ortaklaşa projələrdə gündəmə gələ bilir. Ancaq son kez yine bir kədə daha uğrqılamış olayım. Burada Moskova yönətiminin tutumu belirlicə olacaktır. Moskova yönətiminin planlaması, stratejik hədəvləri doğaltısında, iki ülkə arasında bir uzlaşının və ya uzlaşmamanın sağlanması tüm imkanları Rusya yönətimi səhvər bər edicəktir. Bu anlamda Rusya yönətimi orta və uzun vadədə kəndi bölgəsəl çıqarlar açısından risk hələdə görüyorsa, taraqlar arasındaki itilafın sürməsini istəyəcəklir və bu yöndə aleni və kəpalı girişimlərdə bulunacaktır. Çünki Rusya nün bölgədə bu dənkləmi kuracak və ya sürdürücək politiqa asətləri ekonomik anlamda, askeri anlamda mevcutdur. O anlamda Rusya yönətiminin də uzlaşının sının sağlanacağı yeni bir bölgəsər formata ihtiyaç var. Baku yönətiminin Rusya qarşısında təq kalmaması adına, təq kalmaması adına, Türkiye gibi son dərəcə stratejik önəmdə bir partnerinin yanında olması və buradan edineceği güçlə masaya daha güçlü bir pozisyonda oturabilməsi adına gelişmələrin kəndilindən şəkillənməsindən ziyadə, belki biraz daha insiyatifı alarak, böylə bir türküləyilə işgülü malində, böylə bir bölgəsər dənklə formülasyonu üzərində çalışmaları başlatması daha yararlı olabilir. Aksi haldə, önümüzdəki dönəmdə gərək barış anlaşması, əlmenistanla imzalanacak gərək barış anlaşması, gərək səhb bölgəsəl gelişmələr bakmında daha çox kəndi dışındakı aktörlərin çalışdığı kəhat üzerində planladığı bir yol aritasına tabi tutulmaq istənə bilir. O nədənlə baku yönətiminin zamanıda i idələləndirərik Ankara ilə işgülü malində biraz daha insiyatif alarak, bu barış sürecində bölgesəl bir məkik diplomasisinin başlatması, bunun yararlı olacağını düşünür. Təşəkür ediriz. Fikirlərimiz üçün ümid edir ki, Azərbaycan-Türkiye də məs əlverişli vəziyyətdən, yəni qıqsır günləyibətə muharibəsindən sonra bölgədə yaranmış, Azərbaycanın xeyrini, Azərbaycanın artıq şərt qəbul eləyən tərəf deyil, ortaya şərt qoyan bir ölkə konumuna da olması bizim üçün daha müsbət dəşiklərə rəvac verəcək. Bir daha təşəkür edirik, yayınımıza qoşulduğunuz üçün, əziz kanal onu çizləyəcilərim, zəkirlə satınizləyəciləri bugünkü qonağımız, Türkiye-dən Ankara-dan canı yayınımıza qoşulan, Abrasiyasurə mütəxəssiz, Ferid-bəy, Temür-u mevzu da hər zaman olduğu kimi, regionda vəziyyət, Azərbaycanın gələcəyi və qonşularla münasibəti, təbii ki, də ən ümdəməsələ də olan qarabağda sürünbər qaraq olmasıdır. Həm dəyərli qonağımıza, həm də dəyəli izləcilərimizə bizim ilə canın yayımda qaldıqları üçün, təşəkür edirik, sağ olun, gələn görüşlərə qədər. Ən təşəkür edirim, sağlayacak da qalınız, Ankara-dan selamlarımı ilətəyərim. Ələküm salamız, gözəl xəbərlər ümidi ilə gələn görüşlərə qədər.