 Saum, marağlı yazların səslendiği yazın çoxya qüvərişi efirdədir. 1920-in zil April-in 28-ində, Azərbaycan Halk Zümhuriyyəti müstəqilliyini itiridikdən sonra həmin dövlətin qurulmasında iştirak edən bir çox adam ölkəni tərk etməl oldu. Onların bir gismi ədam edildi. Hacıbəli qardaşlarından Ceyhun Hacıbəli de buna görə, Fransa da qaldı. Həm o, həm də mühazirətli olan digər Azərbaycanlılar müstəqilliyini 23 ay dəvam etdirə bilmiş Azərbaycan Halk Zümhuriyyəti haqqında mütəamadi olaraq yazılar yazıq, kitapcalar əsərlər nəşətdir bilər. Fransa da yaşayan və çəpəz nəşiri yadrın rəhbəri olan Nizak Cazımov, Ceyhun Hacıbəli'nin bu qəbildin olan yazlarından birini Azərbaycan zə tərcim edib. 28 May 1918-in zil Adlanan Məqalə ilk dəfədir ki, dərc olunur. Dinləyin və dinlədin. Azərbaycanın 28 May 1918-in zil tarixili Rusiyadan müstəqil eylan edilməsi bəyan naməsi, Azərbaycan halkının yaşayış şərtlərindən və tarixin təkənmülünən iləricələn məntiqi bir nətiz olaraq ortaya çıxıb. Rusiya imperyasında Azərbaycan halkının həc bir hüququ yox idi, Azərbaycan halkı fiziki varlığına inanzını, adət ənənələrini və dillik ormaqa müvəffəq olmuşdur. Bu imperya Bağışevik demagoglarının zərbələr altın dağıldı, ordusu xalqa zülün verdi və həyət imperya öz hüçmudarlarının hiilələrindən sonra müdafiəsiz qaldı. Azərbaycanlıların yecana müdafiəsi Türklərə müəyyən ərazi gücəşləri verən Bristitovus müqabiləsindən sonra Zagafqazi də yaranan Türk güvvələri idi. Bütün bunlar daha asan idi, çünki bu xarici hadisələrin təziqi ilə Zagafqazi qamisarlığı dağıldı və üç əsas xalqın numayəndələri müstəqilliklərini eilan ettilər. Gürcistan 26 May, Azərbaycan və Ermenistanisə 28 May. Azərbaycanın müstəqilliyi Gürcistanın paytaxtı Tifliste eilan edildi, çünki Bağışevı onun əyalətinin bir hissəsi ayrılığa qədər öz müqətdə rağıtını təyin etmətə rahtlarları tərəfindən işqal edilmişdi. Azərbaycan milli şurası Fətəli Khan Qoyiskinin kabinetinin formulaşmasına və tam salahiyyətlərinin olmasına inandığını bildirdi. Nazirlər kabneti 6 ayərzində təsiz yılınzağa çağırmalı idi. Lakin hər şeydən əvvəl Azərbaycan ərazisini və əhalisini Quduz Bağışevik qoşunlarından ağıza etmək lazım idi. Azərbaycan hökuməti gənzəyə köşdü, tənbirlər gördü və bəyazı Türk çönürlü dəstələrinin çöməyi ilə paytaxtı baçını geri alabildi. Lakin baçının aldığı zərbələr o qədər güclü idi ki, bu sanayi şəhərindəki normal həyat ritimini bərpə etmək uzun müddət səkti. Təsiz yılınzağının çağırılmasına qədər ölkəni hüquqi institutlarsız qoymamak üçün, hökumət 16 Noyabr tarixində millətlər savətinin çağırılması və bir araya gələrək deputatların saynı 120-ya çatdırmaq barədə qərar verildi. Yenizə qurulmuş Azərbaycan hüqumeti İstanbul vasəsi ilə Londona, Parisi, Roma-ya, Bellinə, Viyanaya, Mosqva-ya, Washington-a, Sofia-ya, Bukharest-i, Madrid-i, Hague-ya, Stockholm-a, Oslo-ya, Tehran-ı və Kiev-i, aşağıdaki teleqramı gəndərmişdir. Xarici işlərin azirliyi, Zəqafqaziya Federal Respublikası çözüstan ayrılması ilə dalıldı. Azərbaycan milli şurası 28 Mayda şərqdən və cənuqdan Zəqafqaziya-dan ibarət olan Azərbaycanın müstəqilliyini eilan etdi və Azərbaycan cumhuriyyətini yarattı. Bu xəbəri eilan edərkən, zat-i alinizdən hüqumetinizə məlumat verməkinizi xaşa edirəm. İmzalayan Fətəli Khan Qoyski, Azərbaycan cumhuriyyətinin nazirlər savətinin prezidenti. 1918-ci ilyn Noyabrın əvvəlində milli şuranın izlasından əvvəl Azərbaycan Demokratik Respublikasının il çöküməti Amerika Birləşmiş Tatlılarının prezidenti Vudra Gilsona xalqların öz müqət dəraatını həllətmə hüquqları haqqında 14 mahtədən ibarət bəyan nəuməni gündərdi. Azərbaycan cumhuriyyəti ispat etmişdir ki, o da başqa mədəli müstəqir millətlər kimi yaşamağa müstəq qadir və qabildir. Ansaq rəsmiyyət üçün onun istiqlalının və hüququnun qeyri müəllətlər tərəfindən qəbulub arz olunur və qeyri millətlərlə mədəni alaqa düzəldib yaşayacaqdır. Zümlə müəlləzəm Avropu ölçələrinə riza etməkdən əvvəl, cənz Azərbaycan cumhuriyyəsi əvvəlzə sizin alizənaq şəxsiyyətinizə miracət vidib sizdən onun istiqlaliyyətini təstik etdirməyi və bütün millətlər üçün ətiraf etmiş olduğunuz müstəqil yaşayış hüququndan istifadə etdikdə qarşımıza çıxıq maniyələri rəfbətdəf etməkdə millətimiz sizdən ali müzahirət gözləyir. Munros müqaviləsini uyğun olaraq, Türk birlikləri Azərbaycan ərazısını boşaltılar və 17 Noyabr 1918-ci ildə İngiliz kənral Tomsun əmri ilə müddəfik qoşumları bakiya daxil oldular. Tomsun hüququmətlə alaqa yaradaraq bəyan etmişdir. Nə indi, nə də gələcəkdə daxili işlərinizə qarışmaq niyyətimiz yoxdur. Biraz sonra, həmin elin dekabırın 1928-ində müddəfik güvvələr aşağıda ki, bəyanətlə çıxış ettilər. Fətəli Khan Qoyiski nin başsılıqı ilə Azərbaycan hüququmətinin konstitusiyasını nəzər alaraq bəyan edirəm ki, müddəfik qoşumları Azərbaycan sərhərdəri daxilində yəcana hüquqü güvvvəyə maliç olan bu hüququmətə tam də stək verəcəktir. İnciltirə hüququmətinin qafqazda və balkanılarda nümayəndəsi və hərbi kəmandiri general millinin də en ruqda bəyan nəməsi vardı. Yətdi dekabır 1918-ci ildə Azərbaycan parlamenti bütün siyasi partiyaların komunistlərdən başqa. Hətta milli azlıqların nümayəndələrinin də qatıldığı zilası təntənən şəkildi açıldı. Azərbaycan hüququmətinin və halkının barşəviklərdən qasaraq bu, Türk misalman ölçəsində sığınan Rus qaskınlarına olan yüksək müasibəti qeyd edilməyə dəyər. Bu müasibət təmcirli, mərhəmətli və hərmətli idi. Azərbaycan parlamentindəki Rus əhalisinin deputatı Vinaqradovun parlamentin tribunasında eilaniqdi sözləri stat qətirilmiş. Yalnız, inteligen sia dəsbatizmin zənzirlərini qırabilər və böyüş Rus halkını azad edə bilər. O fədəfi olan bu ziyalılar, Azərbaycan ərazısına sığındılar. Biz unutabilmərik ki, bu ərazıda Hristiyan kilsəsi əvvəl çimi qalməqdadır və bu kinsələ Rusya nın bir hissəsidir. Cənziyə psikopu, tevhulaktın Azərbaycan hüququmətinin başısına açıq mürazəti beləydi. Zat-i aliləri, çox hərmətli, fətəlixan. İcazı verin pravaslav kilsəsinin və ruhanilərinin ehdiyazlarını göstəyədiyiniz diqqətə görə, size və hüququmətinizə səmiyimi və dərin təşək görmü bilərim. Şəxsi səmiyimi hərmətimi size izah etmək, çox sətindir və bu zövbdən məhrum olduqma qöyrə çox təsüflənirəm. Tanrı sizi qustasın, zat-i alilinizin ən dəvazı çərqulu olmaktan qürur duyuram. Tevhulakt, cənziyə psikopu, 21 yan var, 1919-un zi il. Azərbaycan hüququməti Rus kilsəsinin ehdiyazları üçün xüsusi tədbirlər görürdü. Qısa müddət olmasına baxmayaraq, Azərbaycan milli hüququməti öz birliklərini mükəmmələşdirmək üçün 100 tələbənin Avropu ölçələrə gəndənilməsi, paçda bir universitetin yaradılması çimi bir sıra sosial mədəni və iktisadi təşəbbüsləri həyata keçilməyə vaxtdafabildi. Bir çox şəhər və çəndərdə məktəvlər, qızlar üçün pəşə məktəvləri dövlət bankı və sarat sunuşdır. 15 teqabır 1918-ci il və 1919-ci il tarixlər arasında Azərbaycan parlamentinə 138 qanum layhası hazırlandı və onlardan 75-i qəbul edildi.