 Na-isip ko, yung isang bagay na laging mabalik sa isip na interesting ay ang bahay ng lolo ng pinsan ko dun sa Kotabato City. Ito yung tinatawag na White House. Ang White House daw kasi na sabi nila, pinakamagandang bahay noon sa Kotabato ng 70s nung panawan ng Marshal Law. Ang mayari nito ay si Dato Zicky Sinswatt. At si Dato Zicky Sinswatt ay strong man, isa sa mga strong man ni Marcos dun sa Kotabato City that time. Dato Zicky was a very much feared personality and he owned the most beautiful house in Kotabato City. Sabe pa na yung mga tao kumiki lang yung bahay na yun White House. Yung magandang bahay na yun, madadaanan mo dun sa Sinswatt Highway ay in ruins na. Wala na. Dato Zicky went out of power nung nawala rin yung Marshal Law. So, sabi ko maganda siyang kuento at hindi siya may recreate ng fiction film. Magandang, marinig yung mismo yung kuento mula sa mga tao kasi buhay pa silang lahat na dating nakitira dun sa bahay na yun. So, yung kuento ay naging tungkol dun sa bahay, magikita mo visual sa nung bahay. Pumasa ko, umikot ako, bumili yung tatay ko ng camera para sa aking yun yung unang labas na mga HD cameras na mura. Medyo mura, compared sa kumagraren ka. Dabak kasi pagdokyo kasi dapat ay babad ka. Pagmagraren ka per day, bumili ka nala ng camera. So, yung A1 yun, Sony A1. Pumasa ko dun sa bahay na paalam ako. Sabi nang lahat na mga kapamilya ko. Wag kang pumasok dyan, ang daming mga adik dyan. Ganun na yung kanang lugar, yung kanyang pinaka reputation. Nakatakot siya. Pumasa ko, inikot ko yung bahay, magikita nyo na sira-sira yung mga ding-ding. May mga bullet holes dahil, datay sa galit ng iba mga tao, dumadaan sila pinapa, ulanan nila ng bala yung bahay. Dahil si Dato Siki ay maraming napatay, dahil sa, he had too much power. He had too much power. When you have too much power, you tend to abuse it. At yun yung kwento ni Dato Siki. Pero, hindi siya ang nag-kwento ng kwento ng White House, kundi yung mga babae. Nanyi niwala kasi ako na yung bosses ng babae, yung kwento ng babae, yun nandood yung mga detaliye, na hindi nasasama sa mga official history. Ito yung siya sabi nga nating subaltern. Ininterview ko yung unang asawa ni Dato Siki. Ininterview ko yung asawa nung bunso na anak ni Dato Siki na pinatay sa harap ng kanyang apat na anak. Ininterview ko yung mga pinsan kong babae. Yung tatay nila, nakita nila nang binarill sa harap nila. Ininterview ko yung asawa ni Dato Siki na pangalawa, si Bai Puti. Sa dulo, nandito na kasi nakatira yung sa Kesson City sila Dato Siki at that time. Ininterview ko rin sa Dato Siki, pinuntaan ko siya dito. Pagpunta namin sa bahay nila dito sa Kesson City. Naman ako kasi yung bahay nila dun sa Kotabato City na iniwan at yung bahay nila dito sa Kesson City halos magkamuka malaki at dilapidated. Pagbabaan namin sa taxi na dun si Dato Siki nakaupo, hawak-hawak yung kanyang puting baril. Hanggang all the time, ganun pa rin si Dato Siki. He's much feared because he always holds a gun. He will spour through that force, through that gun. Pumasok kami sa kanilang bahay at nakita kong ganun din yung estado ng bahay, sira-sira. At nandun yung kanyang asawa at nandun yung kanyang nangisang anak dun sa asawa. Dun ko nakita na may pababagun nangyari dito sa dating kinakatakutan na lalaki. Sinabi niya in his twilight years na pinagsisisihan niya nila at nang kanyang ginawa. At hinohont siya na mga mukha ng lahat na mga tao na ginawan niya na hindi magandang bagay. Na-aro-aro na siyang nagsisimba. So it was a very good wrap-up pero ang what was telling was when he went out of the house he went out ang natira dun sa loob ng bahay habang nagsishoot kami nong pinsan ko sinamahan niya ako ay yung kanyang anak at asawa at paglabas na paglabas ng Datasiki ay nagsimula sa lang magwento. Nagsimula sa lang magwento siyung anak niya garit na garit na sinasabing wala akong napuntahan dahil gusto na nantatay ko na dito ako sa loob ng bahay hindi niya ako pinaharal dahil ang sabi niya ay mag-asawa lang din ako. Yung asawa niya ay ganoon din yung sentiment. And it ended there yung wala ay it's a compilation of the voices of women and juxtaposed against the ruins of a home that was guarded that was built on the patriarchal system that was Datasiki. So it ended there that story. I think after 3 years na matay na si Datasiki at yung mga pinsan ko lahat silay yung mga trabaho na sa iba-tibang lugar napunta siya sa Indonesia pinalabas dun sa film festival documentary at yun na lang yung kanyang buhay. So ganoon yung dokyo na realize ko kahit kahit na kawntiling screenings niya ah it also kalpalak sorry it also premiered di sa Pilipinas dun sa Human Rights Film Festival Contra Agus noong 2009 2008 kasama niyo yung mga ibang documentary then from Mindanao na under workshop ni Teng mga sakan. At that time akala ko ang manunood lang ng dokyo ko ay yung pamilya pero nung pinalabas siya dun sa Contra Agus Film Festival pag atapos na screening ay maraming lumapit sa akin at nakipagkwentuhan they were very much interested dito sa kwento ni Datoziki since what ang mga since what hanggang ngayon ay in power and how the story of Datoziki since what is very much like the story of the Ampatuans dahil yung Ampatuans ay 2009 the Ampatuans massacre happened in 2009 katulad yung yung blueprint ng pag-aabuso ng kapangyarihan so dun ko na realize yung kapangyarihan ng dokyo kapangyarihan ng telling, story via reality it can bridge really communication through interest ng mga tao dun sa mga issues sa kasalukuyan yung ginawa mo akala mo tapos na sa screen pero hindi maari siyang gawing maari siyang ikaw niya ibridge na sa mga nangyari ngayong buhay ngayon dahil nga ay ang premise ay representation nga siya ng realidad hindi na tatapos yung realidad na yung doon sa pagkatapos ng pelikula bilang filmmaker doky filmmaker ay ginawan ko lang ng start middle at end ang end na yun ay lagit laging limbo so habang ginagawa yun yung wala yun na yun yung wala yung pinikulang wala yun ang aking piapag-aralan talaga nung panawan na yun ay cinematography I took up cinematography and mobile fund and at that time I was also being hired by my batch mates and other students to shoot their films as the director of photography so that was my that was a tool that I had while shooting I already had this cinematography language so habang ginagawa yung pelikula ang pinakanaging challenge ay yung maovercome yung naging yung mga bias na regarding sa mga e-interview ng mga tao dahil ito mga tao na to ay personalities na na nilipasa na ng panahon pero even if years went by na takot na takot pa rin ang lahat na mga tao sa kanila kay Datosiki kay Baiputi dun sa unang asawa ni Datosiki takot yung mga tao pa tayong pamilya ko sa side na mga arrumpak siya sabihin ako na huwag mo nang gawin yung pelikulang yan why are you digging up history why are you digging up the past that was the challenge and strangely enough and I knew nga, tama nga di naman toto pag kinakausap mo kasi yung mga tao kakausapin mo sila bilang tao at hindi sila bilang stereotype o composite na mga kung anong pagkakilala sa kanila ng iban tao kaya kagumagawa ng documentary ay para mapalabas mo yung pagiging human nung yung subject ng inyong story so habang ini-interview ko sila ay hindi sila na akatakot hindi sila kung sinuman yung sinabe na sila ay sila ay mga tao na nagmahal nasaktan and we're trying to survive live with the circumstances that they had they have hindi siya yung sit down interview lang at pading makaroon ng iba't ibang layers ng voices pading maging poetic dun ko nakuha yung idea na pwede palang yun na pwede lumabas na finally yung nag-ing isang pinag-aralan ko rin which is literature dun sa high school which is writing na pwede kung mapag big kiss yung lahat na mga alam ko na pinag-aralan ko writing, cinematography, storytelling so yung documentary other than that there was birth of um source or influence at that time so medyo hirap ako maghanap ng pwedeng may emulate na pelikula, na filmmaker na documentary dahil na ang documentary ay representation of reality at ang reality ay nagbabago per individual so napakaraming version ng reality at sinasabi ko dun sa mga students ko sila bilang fledgling filmmakers bilang ang artista ay dapat alamin yun alamin yun para makuha at matutunan at malaman ko ano talaga yung voices nila yung pagtingin nila yun dun lamang makakagawa ng pelikula ng artwork ng singing na sa tingin ko ay mag re-resound dahil yun yung aking definition ng reality reality ay sila kung ano yung humubog sa kanila kung ano yung sistema na ginagalawan nila and they have to be aware and informed of all of those elements for them to make something that is sinong pa ang bahay kasalanan niya ang maytayo sa gitna ng init ng bayan ang mapintahan ng puti upang mabilis kapita ng abot putik nabasa naman hula sa palad ng magagawa nasiya yung magtatayo ng bahay na may nakangangang alulod siyang lagusan ng uod palabasa at paloob nang masundan niya ang pasikot-sikot na mapa sa palad na taluntun niya ang lamat sa dingding kung saana wasak ang marahamin basot plato kung saan madala si pinupukol ang poot munit buhay ang bahay humihinga na amoy at nalalasaan ang alat ng luhang nawawasak sa pabagsak sa lapag nakikinig at na uulinigan ang mga lihim na ibinubulong sa hangin buhay ang bahay pilit itong binubuhay sa loob inaangkinman ito ng agiw ng pagkabulok at nagkabuhol-buhol ang mga relasyong hinahabi sa loob yung White House na yung nariniko na yung elementary pako kasi napapilor ng bahay kasi yun yung isa sa mga pinakamagandang bahay sa potabato city siguro yung mga kaidad ko na lumaki sa potabato city lahat kilala yung White House kasi yung White House noong panaw namin yun yung pinakamagandang bahay sa potabato city kaya tinawag na White House dahil sa kulay niyang pute na bihirang kulay noon ng isang bahay sa potabato at saka yung magmamayari noon isang royal family ng potabato city 1960s, 1970s, ganoon sila yung pinakamayaman dito sa potabato city the family was really powerful, influential and political leaders of the province isa pa siguro sa dahilan bakit na medyo tanyag yung White House ay dahilan sa mamamayari nito na si Dato Siki Sinswap kilala lang, kilala lang si Dato Siki kilala rin siya dahil sa magandan yung asawa magandan yung bahay magandan yung mga sasakiyan modernong armas considering that it was occupied by powerful people at bad day cannot be ignored looking at the house sobrang lahat na daw, lahat na daw ng lujo na sa White House na sabi nipapa ang dati yung White House masaya doyan masyado na pahay kasi alos araw-araw may party anytime ang gusto nilang mag-party mag-party sila toing birthday yan ang mga anak inya nung mahalma niya masyado yung apat na mag-kapatid mag-gating birthday na yung alma kinukawa niya yung combo na playmates yan tapos magtug-tug na yan sila nag-ayos-ayos na napag-gain si Alma kaibigan niya lahat tapos sayawan sila ng sayawan ganun din yung mga kapatid niya mag-gating na yung birthday niy Muhammad si Nabi si Amid kuni naman nila to siya yung playmates wala akong wala na happy memories kung di kukapiling ang aking anak kung kapiling ko sila masaya akong pero kung wala manongkut, lalo na ngayon una si Bay Alma pangalawa si Muhammad pangatlo si Nabi bat si Amid yun lang ang nakakapat lang ako si Anisa Arupak si Yaswad ang asawa nang matay na si Datu Amid si Yaswad meron kami, apat na anak at lang babae at isang nalaki 1982 nung nakita kami ni Datu Amid tapos naging magkasintang kami o 1985 kinasal kami tapos nung taon niy na yun pinanganap yung panganay nila Arupak Obligal Eds I'm 72 years old tatay ni Anisa Arupak si Yaswad na asawa ni Datu Amid si Yaswad Well, at first I was not very happy about it because Datu Amid also was like his father who did not have any high formal education but later on I noticed that Datu Amid was although he was not possessed of a high formal education he was really working for the good of the family his family kinasal kami na kami tumira sa bahay nila tinatawad nila na White House ako si Aaron Arupak kapatid ni Anisa asawa naman yung maong si Datu Amid na anak na mayare tinatawad na White House nung makintala kong kilala na ayong si Datu ang pagkakalam ko sa kanya baka si lang sa mga naririniko at makikita at panggul sa kanya yung naririniko si nasabing kaya maana niya nakikita na naman niyan dahil sa mga gamit niya mayro na siya nung Nissan Nissan Patrol na hindi pa nakikita ang kait saan yung mga bodyguard niya may mga armalight na wala pang armalight na kahit na sa mga sundalo ng Pilipino nakikita mong dumadaan niyan sa kanyong maganda sa sakin katabi yung maganda niya asawa doon namin nakilala si Datu Sikit Dipamele Iklan Australia Influential and Powerful So tavo nga kay Datu Sikit Hindi pwede hindi pwede yung tao makikita na ganit sa kanya o yung lumalaban kasi talaga nung nagiging kawawa So yung first wife niya si Bailili yun ang mother ng asawa ko kasi Bailili nagkaroon si ka ng anak may apat siyong anak naging isang babae si Bay Alma tapos ito si Bay Alma lumaki sila lahat sa lumaki silang mayaman talaga laking mayaman nakatira sila sa five star hotel na ilang taon sila halos lumaki nilang gawalan nila parating parating na sa labas Dati kuna yung kakilala mga mga wata kami sa rasa man siya kami sa kainimi tapos nag-aaral ako dito sa polytechnic noon yung kami na naging nagkita naging malapit ba kami sa isap isa di ko hin matanda na nung taon yung lo kami mo nagkagkilali tapos niligawa niya kung nabusto ang kuri naman ayaw nang nana ko ayaw rin ang magulang kaya magpinsang mo kami hindi na kami makaya basta yung kagustuhan kami nang sinunod namin kaya kami nagkatuloyan kinakawasap ako ng magulang kung nawag mo sabi niya parang ayaw nila kaya datu sige kaya kuandao siya kamag anak at saka mahirap sabi nila magasawa ng isang dato kaya wala kang gagustuhan kaso naman ako minahal ko rin si Datu sige kaya tanong sabi ng magulang kong di na ako maniwala hanggang sa magkatuloyan na kami ito si Datu si Bery possessive yung sina taon hindi pwede ng mating na nang asawa niya hindi pwede ng lumabas na basang asawa niya na wala siya sa tabi lahat may security yan kung may tumitingin masasawa niya hindi pwede tingnan yung asawa niya kahit na sa loob na sa sakin kailangan may belo yan yung tinatapan haro siya muka meron daw yung mga may mga kuwento ng mga taon na meron siya binabaril na tao at lumitingin sa asawa niya kung hindi niya barilin sa palin niya saktan niya basta nang garabi talong ginagawa niya yung ginagawa niya Datu sige masyalo matapan ba tumiting man siya nung nung hindi pa siya ng babay babay siya sakin lahat nang gusto ko ibigin niya lahat nang sabihin ko sa kanya ibigin niya lahat tanong gusto ko ibigin niya wala kung masabi sa kanya para man siya nung ano lahat na sakin yun lang hindi ka pwede maglakad kunti-kunti sinasaktanga kong kung ginsan din ako magkates maglaban na rin ako mabuti man ang pag-ikisama ni Datu sige pero nung nagasaawa siya ulit iban ng tratong nung babay sa magakapatid at saka si Datu sige habang tumatagal iban ng tratong ni sa mga anak niya tapos nang hindi walay sila dahil nagasaawa siya ulit si Datu sige ng another first casin niya since what we know of the addos bi puti maganda ito maganda si bi puti arang nga nga pag-aganda pag-agapa parang artista ba masyadu maputi maputi makini sumichura yung kinakasaman ni Datu sige si puti di kinuan yang nakabamin kunin sananya tapos sabi ko sa mga batigay dunya kunin muna sabi ko yung mga anak ni Datu sige hindi ma nila makuakay alam nila na magagulok kami mga batigad niya hiramin dun yung Datu sige yung mga bata sabi ko kunin ay ninyo pero hawa kawak ko na rin yung mayroon din na mga ganoon na kung kunin nila talagang magalita ko tabi nila pagbuti mo man sabi niya bayang isipan mo kaya ginahiram lang ni Datu sige sabi ko hindi pa sabi ko kunin ay ninyo ganun lang ang buhay namin kumalala ni Datu sige yung mga bata ipakawa niya sa batigad pasunduk niya minsan ang dunya siya minsan pawi-uwi siya dito kasi yung mga anak niya kuso niya rin makita may time pangadaw na nag-grand siya ng bahay sa arap ng White House para nang kaya panganjanda mga anak niya sa White House na sisilip niya sa bintana ganun, sempre mother ganun talaga gawa talaga ng paraan inausap ako ng nana kusabi niya sabi ko muna lang yung mga anak ni Datu sige sa kanya kaya magiging mabuti ang buhay nila sa tatay nila kaysa sa iyo hindi mo kaya buhay ng anak mo sabi niya ganun di ko yung gaya di ko sabi ko yung ibigay kaya bahilap sabi ko mapayawala yung mga bata sa akin sabi ko ganya kaya di ko makaya hiwala yan hanggan sa ang mamin ni Datu sige nakipagusap sa akin na ibigay mo lang yung mga bata kaya siki kaya kahit sabi niya kano ka tagal kilala ka na nila sa iyo rin mapunta ng mga anak mo tuto rin naman kaya umalisang tatay nila tapos ang mga bata nagsilaki saki hindi magsak nila pero yun lang ibay na iban ang mga ugali nilang mabait lang sakin siya min sa kanimu yung mabait siya naki ako si Alma Sinswat anak ni Datu Amid at Anisa nag-grand daughter ni Baili and um Datu si K. Sinswat tumira ako sa White House elementary pa ako noon so nags-tay ako dun for 2 years so, sobrang dalil lang hindi na ganun kaganda yung bahay ng tumira ako dun hindi naman ding ganung kasaya hindi naman ding ganung kasaya nang tumiran ako dun dahil hindi na sila ganun ka karich kong bagahar kaya ka-powerful hindi gano ako si Amidah anak ni Anisa at kani Amid Sinswat matagal na akong tumira sa White House elementary pa ako noon pero hindi kami nag-tagal dun ilimang taon na hindi ako nakakabalik sa White House hangga ngayon hindi pa kasi yung si Mama mas gusto niya dito kami sa Kailolo Ali tumira pero yung dalawang kapatid namin siniming at siya kasi Amiko na iiwan sa kanila si Papa naman yung inaasahan ng lahat kasi siya yung may trabao siya yung may pera si Papa lahat may hawak ng buong bahay siya lahat sa gastusin sa pagmenting ng bahay lahat siya yung tipong tinatakbuhan ng lahat pag magka kaproblema si Lolo lahat si Nalola mga kapatid niya mga pamangkin niya lahat kontek-kontek lang magkasakit kami parang tarantang-tarantan na siya yung hindi siya mapakalik siya siya dalaw sa aming kasi dito man kami nakatira sa bahay ni Lolo akumalang sakitin ang ginagawa niya nagsuset-up siya ng i-com kasi hawakan ko lang daw tapos kung hindi daw kung makahinga tatawag dawks kanya paray takbu ko daw siya ay takbu niya dawks sa hospital ganun siya ka ano mahilig siya magbigay ng laruan mahilig siya magbigay ng laruan siguro ganun sila dati laruan-laruan kasi lang di ka masado mag-enjoy kasi mas masaya pa rin yung kumunta sa beach kasama na mga kaibigan mo wala nga kasing strict yung sabrah kahit yung pagtawid namin hindi siya magpayag na wala maghatid wala nga magsama gusto niya masunod siya lahat hindi ka talaga paring lumabas na wala siya wala nga kasama ganun parang tatay niya hangkat maari kasama siya kung saan ka magpunta hindi kaya papasama si mama ganyan tapos minsan nga hindi na kami nakakalabas kasi ayo niya mas gusto niyang maglarukan sa mabinili niyang laruan kaysa sa lumabas ka kahit kasama mga pinsan mo hindi pwede hindi pwede parang si Lolo strict siya shadow strict hindi pwede magkamali ang anak niya inapagalit ang kagat hindi pwede sa aking sobrang strict kaya umalis ako at dito ako tumira sa bahay ni Lolo sa bahay ng papa ni mama kaya dito ako tumira dahil nakakasakal nakakasakal at gusto kung lumabas mas masaya kaya yun masaya man din gawin ang mga bata kay kapeiling ko hindi ba sabi ko siya yung basta kapeiling ko ang mga anak kung masaya ko na matay si Alma 17 mag 8 kung hindi siya na matay mag 18 siya magbibun na sana siya na matay si Ati Alma kung saan ko pinuhakan ang pangalan ko ang kapangalan ko dahil nga sa bomba sa may young theater dito sa katabato tungsi by Alma na matay dito kasi koan yung sabugan ng Granada sa isang sinihane yung panahon na yung maraming naging kalaban atas si Datu Sike dahil nga marami atas siyang naging kalaban marami siyang nasaktan marami siyang sabi nila marami siyang marami siyang nasaktan at tao kasi nga hindi nga hindi nga pede sa kanya yung lumay-lumalaban kasi sabi nila marami na rin siyang napatay hindi ko alam kung panuh siyang na ano bakit siyang natamaan ng Granada nakababa pa siyang nga sinihane anggang sa kalsada tapos nakita siyang nga badigan ni Datu Puti sabi niya kaya Datu Puti nagbalik satas datu datu sabi niya natamaan sabi niya si Bayang sabi niya ng Granada bomba naman si Puti din na lang nila sa Nosredim Hospital ginamut nila si Alma nakakapansalitapa si Alma sabi niya tulungan inyo ko sabi niya kaya ayaw kung mamatay hindi ko panakausap sabi niyang Daddy ko kaya nasa may nilaman si Ratu Siki tulungan inyo ko hindi ko na alaman nung ginawan ni laki pinuntampa ko sa bahay sekretulong yung pag-sabi nila sa akin na akala nila malo ko nila ako pero hindi man sabi nila sa akin ko an pag nalala ko magbantay kaya sila na daw ang magbantay yung mga kasamaan namin nung sabi ko hindi kaya anak ko yan akong dapat magbantay kaya wata ko yung palawala na kaya patay na ang mading mo nila nang mother ang reaction ng mother nang matay ng anak halos mabuwan din daw siya ay mga gamit ng anak niya talagang gikip niya halos hanggat sa pinakamalit na hanggat sa pinakamalit na bagay na paraari ng mga matay ng anak nakakikip hindi anong yung talagay inipun niya nakakikip hindi ko rin alam anong usapan nila ni Puti pinabayan yung mga anak niya wala siyang gasto ang gan ngayon wala mamatay ng anak niya wala na siyang pakialang ako nagatis na lang ako kanong lang yun ang kapalarang ko na mangyari sakin ganoon din sa mga anak wala silang syuerte sa tatay nila parang pansin ko kaya ayon niya kuyulayan kailang kaya may mga lupa rin kabi sa kinimi na dapat kung asikasuin yun ang dahilan na kaya kami nakakayualay na maguwi ako ng kinimi inakaustap niya ako na mamay maguwi ka sabi niya sa maggel ko kaya bantay ang ko rong yung mga sasakiyang niya yung mamiko sabi ko sa kanya nang sabi ko yung kabuwa yung ko sa kinimi wala mag-asikas ko din na rin siya na gamit dwing konta ko dito ko sapi niya ako na dundo ako sa maggel ko sa bahay niya ron di ma nakumagpayag siguro kuan ba yung din din magtagalang pagsasama namin na kaya gusto niya ko kumin ayo kuman mayyaman din ako sa asawa niya na pagpabuhay ako kaya amin every day may routine na kami kung sa kami po punta sa umaga na sa bahay pagdating ng mga 5.30 5 o'clock nag-prepare na kami para maglabas nag-stroll kami minasasasakiyang kami tapos mag-stay kami dung sa video house ng pamanking ko kami sa video house kasi meron kasing barbecue dung kami nag-standby dung kami kumakain ng pasting dung barbecue dung kami ang g-standby tapos araw-araw ganunang traba ako namin tapos yung time na yun hindi ako sumama sa kanya November 5 2000 around 8.45 na gabi nasa pan sakala street kami doon banda along the highway din sya galing kami sa white house ihatid niya na kami dito sa Oregon kasi may classy kami pag kabukasan sunday kasi yun e nag-stay kami, nag-duman kami sa tetox sa disc shop nagpapabildo ng barbecue gusto nang bumili kailang ubus na tapos yun, nag-stay kami ng konte paalis na kami na nadatnam kami dunong pinsa niya at sya kayong kaibigan niya tapos yun naka-oneng engine ng sasakiyan paalis na talaga kami gusto na namin umuwe anggang sa nag-uusap-uusap lang sila sa harap namin dasa yung biglang may nag-stop na van venet andun kasi ako sa ano kasi alam at kasi ako na sa lab na ako na sa labas hindi ako na takot nun kasi gusto tinignan ko talaga hindi ako nagpanit pagkakita ako nun kasi alam kung may mga nyanyari may bumabana lalaki doon sa van nakabonet sya kataki pang mukka niya tapos para nakabuts tapos nakakakamaw flood syang kanyang pants nakikita ko binariliya si papa maraming beses tapos hiniilan ako nung kasama ko kasi talaga, ayakong malist doon apat kami magkakapatin nasa harap nasa harap niya nung pinapatay sya nung binabaril sya hiniilan ako tapos sabi nila kasi yung unulil lalaki ang hawak yung isyong handgun lang, so yung sumunod yung mahabang baril nanya talagang purohan nila si papa bang tumatakbu kami nung kasama ko nila niya, kasi hindi talagang kung malis kubang naranig ko yung malakas sa puto sabi ko wala na talaga sya so after nun malis na yung pagbalik namin doon sa sin toga sya angyang man ako kasalo ko yung sa bahay tinitig na namin yung video niya nung magkanduri sya sa kinimi tapos na tapos namin panorin yung video niya sabi ko mag-akaket na ako kailangan ako sa tas sabi niya kailangan kasi sabi niya mami mag-uwi sabi ko Tuesday wala di umaket na ako pag-aket ko ng bahay kontrol niya si Indak Baman King Kureen tapos sabi niya babu-babu sabi niya dinimba sabi niya si Datu Amid hindi kung narin na lang manong gawin ko di lahat nag sitakbuan na papunta na sa kanya naiwan ako doon sa bahay tapos sabi nung isang driver niya ba, isabin niya lika punta tayo doon sabi ko saan tayo magpunta punta tayo sabi niya kay Datu pumbunta kami kailangan ang driver sa hospital doon ko dinat na si Datu Amid na wala ng buka buka minatay buhay dinan na namin siya sa White House yun lang maraming tao, wala si Amid Jagin nang bakit kung bakit siya pinatay ang daming story ya he was supposed to run for mayor sa coastal area yun ayaw na namin magsalita akong bakit hindi na sop ang crime hindi nabigyan ng justice si Amid ang ngayon umalis ako doon nung matay na si Papa tapos lumipat kami dito sa bahay ng Papa ni Mama kasi magulod doon hindi hindi ganun ka practical kumira pa doon, kaya kami umales wala na talaga nahiwala na kami sa kanila, totaly totong naman hindi magandaong galing ni Lola kaya lang sa akit malapit kasi ako sa kanya kahit nanong sabi nila inalagaan niya pa yun ako madalas ma na kumakalimut hindi kumatandaan na atang arao ganyan magtanong ako ganyan na manada, wala ba ako sa isipan mga mong tumatagalam at toa ko rin mamu matanda na rin ako dalo na kumagpasok sa isipang ko si Amid bakit niya ako iniwan yan parang mawala na ako sa isip ko magiak na ako ng magiak bakit siya pinatay ng tao ano naging kasalanan niya sa tao na yun na pinataysia kung namatay lang sana siya sa sakit di sana masyaro magsamang loob ko sa sakit pero masama lang doon tao manang may kagawa na hindi na nating kilala pero bala ng ala sa kanya kasi umalisman sila noong noong after ilang taon na na matayang yung anak na panganay na si Ate Alma mali sila nilipat sila ng ano bahay asa Manila Manila na sila ang kadilang residence alam mo nang mga muslim mag-asawa marami masaya man sana kung hindi hiniwala yan nidato ang mga bata masaya sana kung hindi na pinabayan ng mga anak namin pero ang kaso nag-asawa na siya hindi na bali ako kung ako hiniwala yan pero ang anak niyang hindi sana hiniwala pinabayan niya hanggang nga yung pinabayan niya maubos-ubos na nga nakumamatay parang bali wala sa ganyan andon din siya sa bago niyang asawa nang nag-iwalay sila sila wala pumunta sa kinimi sa coastal area doon na siya nag-trabaho na yung sa mga sa copras sa similia yun nag-trabaho siya doon sa tingin ko yung di rin siya nag-tagal doon sa kinimi pabalik-balik siya yung kwento nga nag-steado siya sa apartment, sa harap ng bahay para makita niyang mga anak niya kasi pinagbawalan siyang bumalik doon sa White House kaya yun ang ginawa niya di ko na inisip na mag-asawa ulit kasi dahil sa mga anak ko na baka alimba ako mag-asawa ko hindi niya mali lang mga anak ko gulo lang saka laro kung laro maro ko ang inaku kahit na sinula lang sempre toon na yung anak ang mag-mahal din sa anak ay nang pag-mahal ng isang mga uwan sa toon na yung anak mag-teis na lang ako nag-hanap buhay kasi si Lolo hanggang ayun hindi ko matanda na nang pet sayo kaya wala niya itung bengari sa aking tumatanda na rin isang taon na parang di iban ang isip ko mga dalilang makalino kawa na yung toon ang araw yung pag-uwi ko kasi hindi nasama nila siya sila nang asawa niya pati yung nilisa yung anak kaya ba'y puti sa manila sila nila sa bahay ni Lola Siki nung umulay sila nang katabato city dito na sila tumira dito na pinalaki sita slo white yung isang kapatib ng papa ko nandam din si tita puti yung kanyang balaved beautiful wala nasa october na dung ko talaga kaya nga wasal tapo dito na kakala ko kasi hindi na maari ni may isang proper taste, mabute sa mga sabi hindi ko na sabi sayo white house gusto biyaro bumili ng white house wala lang paper hindi naman po na mimi sa white house ganda yung dati at diba hindi ko na naki hindi ko na naki ganda ang babae ganda ang babae mga si tita mo mga sabi na ganda ay nulala mga sabi na mga sabi mga naringig na maging bagyo sabi na sabi sabi na mga nanglolo ngayon ano nabang nangyari ngayon sa bahay ngayon si Rana? si Rana? mga sabi mo lang bobok? panaman ulang iskeliton? ano ba ay ating isyong ba? ang parang bakit puse-brild kaho yun ay cemento yun cemento cemento at bubong sobrang naman nakaanay niyan yung mga ibang rooms na ano na siya na alis na saka binabaha na talaga siya na taas ransack lang si Rana yung White House silang si Rana ginibalahat basa silang si Rana mula nung mali sila na puto na yung electric yan ang ginagawa na lang alaf niya nakiki kabit na lang ng korenta sa kabila, sa kabit bahay nang parang madilim na siya pinabaha tapos hindi na maputi yung bahay hindi na siya kumikinang dati kumikinang yan si Rana yung White House dahil hindi na nga namininteng I have to know nang makalimunta ng buhay mayaman saka mayrap na mayaman yun I cannot anymore return to old glory Bilo, bakit ka naggingking before sa patabato bakit ikaw yung naggingking before sa patabato? siya kumawa akong nang pangalang kura akong dapat maggingking hindi ka magginging ganito lang pal, mano mas gikao papado kang nagawa yung parang board studio na tulay sa ten yung nai-combos parang daron nandilaw ako rin kung nga rin ako dali matiyas mas gaya yung wala kung kaya utamapin yung isunong pa ang bahay kasala nanya ang maytayo sa gitna ng init ng bayan ang mapintahan ng puti upang mabilis kapita ng abot puti nabasa nang mong hula sa palad ng manggagawa nasiya yung magtatayo ng bahay na may nakangangang alulod siyang lagusa ng uod palabasa paloob nang masundan niya ang pasikot-sikot na mapasa palad na taluntun niya ang lamat sa ding din kung saan nawasak yung maraming basot lato kung saan madalas ipinukpukol ang poot munik buhay ang bahay umihinga na amoy at nalalasahan ang alat ng luhang nawawasak sa pabagsak sa lapag at na uulinigan ang mga lihim na ibinubulong sa hamin buhay ang bahay pilit itong binubuhay sa loob inaangkinman ito ng agiw ng pagkabulok at nagkabuhul-buhol ang mga relasyong hinahabi sa loob paril ka daw niya sa ganyan ko bakit pinapagintang palayo kati naman nagtatago ito kasi nga kaming ito hulu niya kayong ginagawang pang-ontra sa hamin is not right? mental? nang nagalob siya, magpalam kasi po ito titi I love you Anything, Georgia ninyat ninyang hindi ninyasana hindi niya kung siya nulong sa bahay unyari siya protected sa ibang tao pero siya niyang anak pula siyang mapatapos sa hamin kaya wag siya masabing concern siya kaya po siya sabi nga hindi daw kailangan pusing ko studies ko, sinabi nga pa nungun sa lahat namin magkakapadit I don't need to finish my studies don't need to finish any degree ko I'm not the one who's going to feed the guy hindi daw pwede na librin ng lalaki sa pookit librin pa sa pakain yun ang goal niya yun ang moto niya sa buhay niya kaya wala rin natapos sa hamin lahat sa hamin, hindi na kapatapos sa hatingo lahat, anong ginawa? lahat masirambu ay ako lang hindi nag-addig why dahil sa kanya nung hindi paaddig si ko yung nabi mo kaya sabi niya addig ka addig ka yung mabarkadang hula kaya hindi ko akong niyo ng addig kasi sa mouth niya negative reaction ng hinano niya as I expect niya hindi tayo maghini tanghulu niya pinapasukong niya sa usapan kong anong nadi gusto mga yung pastos maggunter dito uli siya hindi ko lubasan apos ikaw nabi mag-explain ha kong bakit manila akong magalaga mas bakit mo kami pinagawa yung making decisions na hindi niya alam sa loob-loob ko lang, why does he have to know everything kahit na nang nandadi mo sweet when man was alive he was not asking every detail sa yung magtatanong ba siya? oh, bigin lang siya support na siya ng pera anong gusto mo kaya pwede siya na tatanong anong ginawa mo ng araw naghugas ka ba ng pek pek mo mga niya magkano ba nakisdat alma gano ha kaya tumas ka hindi ka niya mahal gano niya niya kayo na ginawa niya sa aming kahit nang isasan ko na siya pinagawa mabuti lang ang subscribe kami ginawa niya utak namin mo di aniliterate, kagaya niya dito nagaralok sa net kagami nang alipatutuga ko kasi nais kong surround ko asa naman siya kasi tulog na yung mga tao kaya namin dahil pan-tulog na kami hingey-hingey di nila ang tamaganyang kapasarap ko I want answer kasi wala kang principio hindi lang kasi ang daming kuwento na sabra sabra dung yaman ganun tapo ng pel dito tapo doon ganun kasi simple nagagawa na hat ng gusto ng gawin nabibili ang gusto ng bilhin nagiging yun lang para mas para sa mga anak niya hindi nga dumahan sa hirap kaya nga hihirapan nasa tutung mundo na sila kung baga alam na nila yung ano talagang buhay na hindi lahat alak, hindi lahat pera hindi lahat sa sakiyan, hindi lahat bahay hindi lahat travels si Papa marami siyang natutunan doon pagbagsak ng parents ang akala nila hindi na sila maghirap kasi sobrang pera power lahat kaya nginagawa niya sa amin ayaw na kaming konteng nakikitaan niya kami ng konteng yabang kaagad kinokorek niya yun Ultimately gusto ko maging diplomat kapag diplomat ka na kapag biyay ka nabag nabag 2 wala lang ganun siya ka presty juice pag sinabig diplomat ka wow pero pinakag-goal kasi na kapag biyay ka dinray kung maging flight attendant actually na tangin in fact na tangga pa ko sa isang airline ang plan ko mag politician hindi nalang nilang mama gusto ko ako ang mag sunod kay papang pero hindi kaya ninaopen kasi ayaw ni mamang ng politics kasi nanyari kay papang na tatakot sila si papang kasi gusto niyang maging leader doon sa upi kasi malapit siya sa mga till rye magtinotulungan niya gusto ko ang maging ganun gusto ko ako ang magsunod sa kanya gusto kong pumunta dito dahil gusto ko maging back up going back up ng pamily ako kasi hindi naman wala ganun kami kamahal ni mama so hindi namin kailangan magpaka magpaka antaway siya magpaka kiraap or something yakin na dito dahil choice ko din naman choice ko na in case na walang matakwan mga kapatid ko at least na dito ko choice ko yun choice ko maghanap ng trabaho dahil ayaw kong maging limited lang yung alam ko sa buhay alam mo yun gusto ko pang makita gano kalawak na mas malami pa akong dapat matutunan but good thing malami naman masaya ba dito natin? masaya ito hari doon before ito nato ako talaga hindi lang doon ito bun ko tomato ito hari you're the king bun ko tomato doon pero ayaw kong maala yung guba yung but ayaw nila ayaw ang fish mas malapid doon siya ngayong sa kayaala kasi sabi niya matanda na doon siya at saka yung mga nangyari sa pamilya niya nag-reform na nga daw siya hindi na siya katulad nung dati na kilala siya astero ang touchable kotabato city pero sabi niya grapid doon ang pagbago niya pinagsisian niya rin yung mga ginawa niya nung nagsandao para nagakaroon siya ng nightmare nagpapakita doon sa kanyo yung mga tao na mga namatay nagkaroon na siya ng takut ngayon sabi niya duto di niya habi niya yung mga karma lumarating talaga yan pag anong ginawa muna masama sa ibang tao gumabalikting sa iyo ngayon sabi niya nagdatasal doon siya parati parati siya rin kabasa ng Quran para daw yung makaroon na mando siya ng peace sa sarili niya kasi daw puro guilt na lang doon yung nararamdamad niya so para daw ma lesson yun every time e parati daw ang kuwanya every time na nagkakaroon siya ng problema yung mga depression nababasa doon siya ng Quran to kalal ngayon sabi niya parati doon siya may sakit sa feeling doon niya hindi na siya magtagal yung mga ganun so may fear na siya kahit minsan ayaw ko pumunta na mosque para magsambayang magsambayang ako yung hangkat kaya ko gusto ko maging maputi ako sa tao magsambayang ako every friday pero hindi ko nagagawa yung five times a day hindi ko kaya yung pero gusto ko rin yun sana may darating din na araw na kaya ko yung gawin yun ngayon naman gusto ko yung subukan yung five times prayer hindi na rin ako na mga yung mga books para sa prayers bihira bihira ko magsambayang pero pa lang siya na sa puso ko ang kala nagatasala na ako ng akulang nagayang isa kanya ng awa ganda nagpipreya ko sa mosque kaitini sa mosque every time na nagpipreya ko si papang lahat niningi ko ng kawad papang niningi ko rin na sana wala na manyari na masama sa amin