 Hoogstuk 28, van Om de Schatten van Iltigretto. Deze liep je volksopname behoort het publieke domein, opname door Anna Simon. Om de Schatten van Iltigretto, door Johan Been. Hoogstuk 28. Durven sterven of durven leven. Er waren enige jaren verlopen en werken ik niet zeer gelukkige jaren voor ons volk. Want de oorlog met Engeland, die door ons wel roemrijk, maar over het algemeen niet voortuinlijk gevoerd werd, bracht grote armoede in het land, niet het minst in de vissersplaatsen. De meeste vissers hadden daarom dienst genomen op de vloot, en in het ouderlijk huis van paddeltje zag mijn enkel vrouwlui, en nog een paar kleine jongens. En omdat het in de meeste vissersgezinnen precies één naartoe ging, kan men begrijpen welk een spanning ertelken zijn de zeeplaatsen heerste wanneer mijn vermoede of wist dat er wederom een zeeslag op handen was, of een gedeelte van de vloot na de vijandelijke kust was uitgevaren. Tot de vrouwelijke leden in het ouderlijk huis van paddeltje behoorde zus niet meer, en dat was als volgt gekomen. Toen, gelijk weer weten, Babette erachtig gekomen was, waar het meisje een onderdak gevonden had, rustte zij niet, vroeg en alheer zij met kindje in aanraking was gekomen, en het zou niet te zeggen zijn wie van de twee wel het pleitst was. Zeker, zus hield van de familie van paddeltje, maar eigenlijk het meest van grote jongen zelfe. Haar hartje ging dik was uit naar het verleden, en iet één van die leden wist daarvan. Of wel, men begon haar er zelf naar te vragen, en dan bleef zij trouw aan haar belofte om daarover het zwijgend te bewaren. En nu ineens kwam Babette uit het verleden opduiken, niet als een simpele herinnering, maar als een wezen van vlees en bloed, vol uitbundigheid, dat zij haar lieveling teruggevonden had. En toen u de tijden er zo bedenkelijk ging uitzien, de ruiter eigenlijk geen huisgezemer had, en paddeltje zo lang wegbleef, durfden zijn ouders het verzoek van Babette met vele vleiende woortjes en smeekbeden ondersteund door zus zelfe niet afslaan om kindje bij haar in huis te nemen. Eerst was de weduwe palsen nog geraadplicht, en die verklaarde zich ervoor, in de eerste plaats, omdat nu de tijden er bedenkelijk ging uitzien, het meisje veiliger in vlissingen dan op het platteland woonde, en in de tweede plaats, omdat ze Babette kende, en zeer dat zij door die metro's opgelicht was van de tweede kokig, dik was met haar daarover praten, want beiden hadden door dit geval het onbehagelijke gevoel over zich, dat er om haar een complot gesmetert, en ze wisten niet welk. Als zus niet wijzer geweest was, zou zij weer net als het prinsesje van vroeger behandeld zijn. Daarvoor had ze bij de familie van paddeltje gelukkig een te praktische school doorlopen, en de handen uit de mouw leer steken. Toch was ze in het geheel niet verboerd, er was over haar wezen iets voornaams gebleven, zoals een flink meisje geworden, slank en met iets sierlijks in al haar bewegingen. En het was het juist van Babette dat zij vernemen moest, hoe zij toch eigenlijk maar het kind van een zeerover was. Niemand had het op eigenaardigig en minder pijnlijke wijzen kunnen mededelen dan juist Babette. Natuurlijk was er tussen beiden veel overvaartje gesproken, maar eindelijk wilde zus weten wat die toch eigenlijk geweest was. Babette had altijd van hem als van een soort vorst gesproken, die onderdanen bij honderden bezat. Toch, hoe raad ze achter voor de Hollandse jeugd al die rijken en gebieden ver over de zee ook mochten zijn, uit werd het meisje op den duur wel wat krass dat zulk een machtig persoon een vorst zonder naam, zonder land geweest zou zijn. Nu ja, een eigenlijk vorst was hij niet geweest, maar een voornaam zeeoverste van een die vele E-meers of Bees of Sands uit een niet minder geheimzinnige staten van de Noordkust van Afrika. Dat ging al een beetje naar het zeeroverachtige toe, want daar stonden jitterlanden die donkerkleurige signeurs voor bekend. Heel bedenkelijk begon zuster te vinden, maar Babette had te lang in die omgeving verkeerd om dit met haar eens te zijn. Met hetzelfde recht waarmee de wij die Afrikaanse vorsten zeerovers noemden, konden, volgens Babette, de Afrikaanse vorsten, de Hollanders en de Engelsen op de naam van zeerover tracteren. Zij grepen van de Christenvolken wat zij vangen en grijpen konden, die Christenvolken delen hetzelfde ten opzichte van hen. En toen zus, meer dan zij dat kon uitdrukken, gevoelden dat die vergelijking niet geheel opging, omdat de Europese staten gewoonlijk eerst de oorlog verklaarden en dan pas buitdachten te halen, terwijl de Afrikaanse dat ook zonder voorafgaande waarschuwing deden, kwam Babette met de kapers aanzetten, waarvan het zo nu en dan vooral in Zeeland kon wemenen. Kaper was wel een woord waarvan een bestje in een armhuis kon rillen en beven, als hij tenminste zelf geen jongens op de kaapvaart had, maar het was alweer de vraag uit welk oogpunt men die bar op basen bekeek. Wonden zij in duinkerkend, dan waren geen scheldwoorden en veroordelingen in aantal genoeg om hun laagheid en onbarmhartigheid aan de kaak te stellen. Wonden zij daarin tegen in Zeeland, dan vertelden men daarvans avonds als de wind om het huis loeide en het haardvuur alle lefonken afgaf. De jongens zaten met open mond er naar te luisteren en als ze eindelijk naar bed gejaagd waren, dan vielen zij onder het geheim zinnig gezucht van de storm in slaap, om te dromen dat zij uitvoeren met een kaperschip en de spannendste zeeavonturen beleefden. Zo kwam ze van stukje tot peetje tot de waarheid en daardoor verpletterde die haar niet. Wel voelde en begreep ze dat wanneer het algemeen bekend was, zij een voorwerp van afschuw zou worden voor de noble mensen die zo graag op een kind vreken wat de ouders misdaan hebben. Maar zij zelf bleef haar vaartje van de zeerovers scheiden en al had men haar het hart uit het lichaam gescheurd, zij kon niet anders dan met weemoed en toewijding terugdenken aan een man die zoveel van haar gehouden had. Toch, een voldoening mocht zij zich gunnen. Babette had haar van het vermoeden gesproken dat er voor haar nog vele rijkdomen veilig weggeborgen lagen, kindig aan de kust der barbarische staten. Toen had ze dus heilig en plechtig verklaard liever droog brood te willen eten, ja zelfs te gaan bedelen dan het geringste geldstuk daarvan te aanvaarden. Babette daar tegenin, die vond dat als men het zelf niet nam, een ander ervan mooi weer zou spelen. Het baten alles niet, dus bleef bij haar gevoelen, en toen zij het geval van de gestolen kokers vanaam, drukten zij daarover haar grote blijdschap uit, hopende dat die kokers de plannen en tekeningen van de bergplaats die schattend mochten inhouden, en dat men niet vinden mocht. Graag had zij daarom gewild dat de wederhoek Paulsen de derde koker tegelijkmaar meegegeven had, en het speed haar erg dat die bewaard moest blijven tot de ruiter thuis kwam. En nu gevoelt men met welke voldoening zij en van de ruiter, en nog uitgebreider van paddeltje, de ondergang die schattend vanaam. Het deed de ruiter goed toen hij ervoer hoe zus erover gedacht had. In de ogen van paddeltje leek ze nog volmaaktig. Ten slotte werd bij het algemeen goed vinden de derde koker ongeopend in het vuur geworpen, daarin mocht het lood weg smelten en de percamenten verkolen. Het meest pijn deed het paddeltje toen hij ging beseffen hoe zus, die nu alles van haar verleden wist, er tegenover hem stil onderleed dat haar vader een zeerover was geweest, en hoe paddeltje toen nog maar eenvoudige scheepsjongen zedelig hoger had gestaan dan haar vader. Juist daarom kom paddeltje haar niet goed troosten. Hij beproefde het wel, maar zij gevoelde het dat eraan die troost en die opbeuring iets innerlijks ontbrak. Evenwel, de tijden werden te duistig en de bekomenis te algemeen om veel overeigen leed te kunnen pijnzen. Zoals bij elke volksramp ging de persoon in de massa op. Ook de Ruitig had eigen begeren voor het verlangen dat naar hem uitging ten achter moeten stellen. De heren staat hem van Zeeland, al dus staat van hem beschreven, weerpunt oog op hem, die daarover van enige heren werd aangesproken, met het verzoek dat hij het vaderland in deze gelegenheid zou ten dienst staan. Doch hij tonen zich gans ongenegen en gaf hun zijn voornemen van voortaan niet meer in zee te gaan en gerust aan land te leven te kennen. De heren hielden echter aan en beweren dat hij, die zo grote bekwaamheid had om z'n landsdienst te doen, zich als een goedburger en liefhebber des vaderlands nu hij daartoe werd aangesocht, niet behoorde te zoek te maken. Ook gaf men voor dat het maar om één docht zou te doen zijn. Eindelijk liet hij zich, na enig berat en overleg, door het hart aanstaan der heren bewegen, maar met grote tegenheid en bekommernessen, want hij zag in deze oorlog vele zwaarigheden tegemoet van buiten en van binnen. Al dus geschieden het dat de Ruitig onder de titel van commandeur met een vloot uitzuilde en gelijk ieder bekend is, toonde hij al heel spoedig dat men zich niet in hem vergist had. Want reeds de 26e augustus 1652 behaalde hij in het kanaal op de hoogte van Plymouth een overwinning op de Engelsen. En een overwinning in onze zijds was deze oorlog niet al te rijk. Wat heus niet aan de moed en de bekwaamheid onze zeelieden lag, waren de uitrusting, waaraan vooral door de toenmalige inwendige staatstusten veel ontbrak. Eindelijk toch, het was in het jaar 1653, stelden de heren van het land alles in het werk om in zijn flinke vloot uit te rusten, en toen viel de Hedennaatie hen bij. Verschimmende aanzienlijke personen boden zichzelf aan en brachten op eigen kosten de nodige zeelieden mee. Ja, zelfs meisjes verkleden zich en namen als jonge rappen matrozen dienst. Zo bijvoorbeeld Anna Jans van Tessel, die als marsklimmer in dienst zat, en Adriana de Nooye, van wie, toen het uitkwam, de kapitein heeft moeten getuigen dat zij op tochten en wachten zich had gedragen, vroom en eerlijk, zoals een matroos schuldig was te doen. Het spreekt vanzelf dat dergelijke verkleden matrozen dadelijk van boord verwijderd werden zodra het uitkom. Doch dit laatste had meestal enkel plaats in geval van verwonding, wanneer zij dus verpleegd moesten worden. In deze dagen nu geschieden het dat een zeels oorlogsschip na een scherp gevecht met de Engelsen, de haven van Vlistingen was binnen gelopen. Toen de gewonden aan wal waren gebracht, kwam een verpleegig een naar Luiternans roepen, met het verzoek om alsjeblieft dadelijk bij een jong matroos te komen, die gekwetst was, en er zeer naar verlangde hem te spreken. Die Luiternans was paddeltje. Onmiddellijk liet hij zich naar Walroeën, en begaf zich naar die plaats waaruit hem reeds dadelijk een gekerm en gesteund tegemoet kwam. Een oppassig geleide hem naar een bed, waarop een jong matroos lag uitgestrekt, de handen over de borst gekruist en de ogen gesloten. Paddeltje begreep niet wat dat jonge ventje dat er zo bleek en leidend uitzag hem mede te delen zou hebben, want wel meende hij dat het gezicht hem niet onbekend voorkwam, en hij pijnste al waar hij het meer gezien mocht hebben, maar herkennen deed hij het niet. Wel arme jongen begon hij met medegevoel in zijn zware stem. Wat moet je van me hebben? Daar ging een schok door het lichaam van het jonge kereltje. Twee ogen werden met beleide glans opgeslagen en over de bleke lippen kwam het als een juich kreeg. Paddeltje! De ogen van Paddeltje werden al groter. Dat gelaat? Nee, maar dat kon niet. En toch, als die haren niet zo kort afgeknipt waren, al door kreken die ogen hem aan. Toen ineens kwam het als een sreeuw over zijn lippen. Zus! Ze knikten en toen hij zich over haar heen boog om haar vlak in het gelaten zien, streeelden zij zijn haren en sprak als in lang, lang verleden dagen. Grote jongen! O, kindje! Kindje! Wat heb je gedaan? Heel ernstig werd haar gelaat. Vaartje! Heeft iets gedaan. Dat niet goed was voor het vaderland. Zou dat nu goed worden, grote jongen? Als kindje voor het vaderland stierf? Sterven! Zus, sterven! Dat grote, heerlijke geluk uit zijn leven weg! Hij wilde daar niet aan denken, niet van horen. Hij sprak, hij redeneerde. Toen zag hij dat zijn moe werd, erg moe. Dadelijk nam hij zijn maatregelen. Eerst onderzocht hij of het gekwetste vervoerd kon worden, en toen het bleek van ja, liet hij ze met de meest mogelijke omzichtigheid overbrengen naar het huis van Babette, die het haast bestierf toen zij kindje dat ze dat enige tijd spoorloos verdwenen was, op deze wijze in haar huis zag terugbrengen. Maar geen beter, verzorgsterg kom paddeltje zich wensen dan juist Babette. Na ene gedagen bleek het gelukkig dat de verwonding niet dodelijk was. En daarover gevoelde kindje zelf leedwezen. Het offer is te vergeefs geweest, het is niet aangenomen, weeklaagde ze tegen paddeltje. Toen kniel de paddeltje naast haar bed neer. Kindje, sprak hij diep ontroerd. Zou het niet moediger zijn, voor het vaderland te durven leven? Wij, mannen, verdedigen het tegen de vijand, maar jullie, vrouwen, ho, jullie doen veel meer. Waar zou voor ons zwervelingen een thuis zijn, een goed woord, zonder de vrouw? Hach, we hebben dat toch zo nodig, kindje. Jij ook, paddeltje? Hij knikte. Ben het niet een zwerveling langs de zee? En wat ben ik nu, in deze bangen dagen, van altijd maar oorlog, altijd maar strijden? Oh, dan een goed woordje, kindje. Zij, de nu zeventien jagen, zag hem aan. Grote jongen, spak ze, waartoe zal ik leven, voor het vaderland. Hij zette zich nu, als in de dagen van oud, op de rand van haar bed, en even als toen, nam hij haar hoofdje met er nog zo korte haren in zijn arm. Kindje, kindje, het vaderland is van ons allen en vraagt daarom al onze krachten, waarom mens vraagt ook iets, een klein, een klein beetje geluk. Zou je dan voor mij willen leven, kindje? Zij verborgen haar hoofd aan zijn borst, verlaten vogeltje tot een schuilplaatssocht. Ja, knikte zij. Toen, met een schreeuw van geluk, hief hij haar hoofdje tot zich op, en kustde haar de treintjes uit de ogen. Wel, riep de ruiter uit, toen hij van zijn vrouw vernam, die het weer van de overgelukkige bebetten had, dat zo gauw de oorlog tot een eind gekomen was, paddeltje en zus een paar zouden worden. Wel, dat doepen we van harte genoegen. Zo het raar de gelegenheid zich voordeed, dat hij zijn vroegere kwekeling ontmoeten, ging hij met vooruitgestoken hand op hem toe. Dat doep me zoveel genoegen als een overwinning, sprak hij, hem warm de hand drukkende. Of eigenlijk nee, ging hij naar een ogenblik pijntens voort, want vijanden overwinnen is toch altijd droevig om de doden die er vallen. Maar het leven aandurven, zoals grote jongen en kindje dat zullen moeten doen, is toch heel wat mooier. Paddeltje, zul je strijden voor kindje, strijden zoals je het al menig keer voor het vaderland gedaan hebt. Toen sprak paddeltje dat kranige zeemanswoord uit de dagen van Michiel de Ruitig uit. Dat zal je gebeuren, meneer. En waar juist dat zeemanswoord zijn verbazende kracht aan ontleende, gehouden heeft hij het ook. 2009