 Deerde deel van Hoogstuk V, van de Delstse Wonde Rockter. Deze liepen volksopname boord tot pubieke domijn, opname door Anna Simon, de Delstse Wonde Rockter, door A.L.G. Boswom Tussin. Deerde deel van Hoogstuk V. Inderdaad, over de onderdeur geleund, stond, hing bij kans de luitenand, met doodsbleek gelaat en druip natte haren, terwijl de rand van zijn hoed slap over zijn voerhoofd neer hing, en de veer, wel een veeter, gelijk. Zonder nog binnen te treden, rib hij met een scherpe, van koude en aandoeling trillende stem? Nu ja, daar is hij. Wat wilt jij van hem? Waarom word ik ingehaald met zulk een getier dat niemand uurig mijn kloppen heeft gehoord? Ik kan die verweerde onderdeur niet open krijgen. Nog eer hij uitgesproken had, was de dienst verleend. Nu trouw hij binnen. In eigenlijke zin strompelde hij naar het vuur, dat hij met meest aantrok, en liet zich neer vannen op de kuip naast Bastiaan. Het bijgeloof, dat men over iemand sprekende, hem zal zien komen, was opnieuw door een voorbeeld versterkt. Toch was er niets bevriendends in. Sinds wij hem verlieten, had Julia minstens een uurig in de miste gelucht rondgelopen, terwijl dikke, vochtige sneeuwvlocken om hem heen dwalden, en hem de klederen doortrokken. Hoeveel haast hij ook had, om onderdak te komen, hij kon de natte leden nauwelijks meer reppen, en reeds bij het inslaan van de nauwe steeg, had hij het gejuw en gejuwbel gehoord in het welbekende verblijf van zijn soldaten. Dit wekte zijn bevreemding, zijn nieuwsgierigheid, en in plaats van zijn weg te nemen naar het huis van Bastiaan en zijn eigen kamertje binnen te sluiten, zoals hij ervoor genomen had, om vragen te ontgaan en uitleggingen te voorkomen, kon hij nu niet lalaaten, om door de reed van de half openstaande bovendeur heen te gluren, en te zien wat er onder het volk omging. Het geen hij zag, lockte hem uit om zich te tonen en binnen te treden. De edele jonkig, die in zijn jeugd als paage, vorstelijke edelvrouwen, de geparfermeerde handschoenen had gereikt, en die, in de zaden van de hoge adel aan de geur van wildpraat en edele wijn was gewend, dendste nu niet terug voor de funzumwalm en de verpestende dampen die zijn reuk zenuwen troffen, zoals hij het hoofd door de deur stak. In tegendeel, dat het hier walmde en smookte, was hem een gans niet onbehaagelijke verrassing. Hij had al kwaal zo lang met al de ijzen in een vervijnde wilde gebroken. Hij was verkleumd, doodmoede, aamechtig en het uitzicht op warmte en verkwikking overheerste alle verdere bijbedenkingen. De soldiniers, die de eerste behoefte van de zwervelingsgene te raden, haasten zich hem van een warme drank aan te bieden in een kleine tinnebekig, zien zij ter onderscheiding alleen voor zijn gebruik hielden, en dien hij met kennelijk welgevallen in één teug ledigde. — Wel, mannen, hoe vind ik u dus in vast een avonds vreugd? — Spak hij, nu wat bekomen en rondom zich zien de. — Ter drus, wie van u heeft zo goed gevoerageerd in mijn absentie? — Het is nog niet bijgeval mijn koezin van soms die hier tracteert. — Dat kun je denken, jonker. — Mijn graaf heeft al genoeg te doen om de brijlofskosten goed te maken voor die zwermvorsten en heren die hij genodigd heeft. Voor de armen en geringenlieden zal er wel niets op overschieten. — Zo wordt er ergig. — Mijn goede pastiaan, ga je ook hier, mijn waardehospes. — Nu zie ik dat we hier een festijn hebben in alle vormen. — Wij houden dan toch ook brijloft op onze wijze. — Eindigde hij met een mengeling van bitterheid en weemoed en zwegen ogenblik. — Nee, voor waar? Als ik een dochter van Echtmond trouwde, zou het mijn hartelust zijn, de arme soldaat, in welke conditie hij zich ook bevond, een vrolijke dag te schenken. — Ja, gij, dat is ook al heel wat anders. Soms is een vrekke, een soldatenbeul, sprak lange Michiel vleient. — Maar gij, zijt de nobelen helpt van ons lied. — Zwijg van dat lied, mij, peet Julianem toe, met korsen en blik, terwijl hij zijn hoeddriftig weg hier. — Begrijd gij liet er nog niet dat het een schimpliet is, een bespotting van onze eigen ellende. — Het kraste mij in de oren, reed toen ik het van verre hoorde. — In waarheid, het moest als pijnlijke ironiek linken, welke betere bedoeling voorheen ook, die van de vervaardigers waren geweest. — Als een soldatenkoor, enige honderden sterk, roemt van buitbehaden op de bloedige oorlogsakker en dreigt het scherpe slagswaard tot ploeg te nemen, dan heeft zo'n taal een schrikwekkende betekenis, want het is duidelijk dat de wilde hebsucht kan uitvoeren wat zij voornemt. — Maar als vijftien of zestien zwervelingen, die nauwelijks bruidpare wapens bezitten, te midden van een bevolkte stad, waarin zij als vogelvrije rofbende rond waren, zulke snoeverijen uitgehalmen in de roes van een drink gelach, waarvoor ze door afzetterij de middelen hadden verkregen, moest het als droever zelf bespotting klinken. — Ook hadden ze, al zingende, zelfde, het sreelcontrast opgemerkt, maar het had hun stof gegeven tot aardigheden. Juliaans geprikkelde zenuwen daarin tegen waren er smartelijk door aangedaan. — Eens vooral, ik verbied je luid dat lied aan te heffen, voordat er op z'n minst honderd man sterk zijn om er kracht en klem aan bij te zetten. — Hij praat altijd van verbieding of gebieden, of hij warachtig wat over ons te zeggen had, — fluisterde een der soldaten, die zich op de achtergrond hadden teruggetrokken, zijn makker in. — En het staat toch maar aan onze vrije wil, of wij hem gehoorzame zullen, al of niet, stemde deze toe. — Als de lieutenant dan maar zo goed wil zijn, de manschap aan te werven, viel nu een naar anderen in, — al lachende, en de brutaliteit met iets als schert vergoelijkend. — Denkelijk heeft de lieutenant zich daarmee de bezig gehouden, dat hij zo laat eerst huiswaarts keert, — spakpastiaan vraagende wijs — en Juliaans strak aanziende. — Deze manier om hem van zijn doon een later rekken's-Haap te vragen, en op die wijze zeker toezicht over hem te oefenen, — hoe goed ook gemeent van Bastiaan zeiden, was de prikkerbare Juliaan hoogst onwelkom. — Waarom hajt hij nou ook met zekere vierheid, veraise? — Hij haept het geraden, Bastiaan. — Daar is mij deze middag een compagnie aangeboden. — Hij een compagnie, klonken van alle kanten, op elke toon van die fans potend ongelooflijk, — enc Fraser de Di vorits. — terwijl Bastiaan hem tevoegde met iets als verwijd, verwijt? Hoe kunt hij toch zo roekeloos spotten, met uw eigen ongeluk? Dat aanbod is u immers niet gedaan. — Het is mij gedaan, maar ik heb het afgewezen, — hij nam jullie aan, lakkoeniek. — Afgewezen? Hij heeft een compagnie afgewezen, riep in allen verwaard dooreen, maar er sprak afkeuring en ergenis uit die schillen stemmen. — Als dat waar is, zou ik toch wel eens willen weten om welke reden, — voeg was hij aan, terwijl ingehouden toren uit zijn stem trilde. — Omdat de conditie in mij niet pasten, — zie daar alles wat ik u van zeggen kan, — hernam jullie aan, — nog meer droog en vier dan te voeren. — Maar waar willen weten waarom? — We willen die redenen kennen. — De heer Latternand wijst een compagnie af, — en wil niet zeggen waarom? — schreeuwden het soldiniers om hem heen, — en de kwaadwilligsten, — die zich meest op de achtergrond mokkend bijeen hielden, — drongen nu met dreigende gebaren naar voeren. — Maar jullie aanstoerden zich daar niet aan. — Hij heeft zich op en sprak met forsheid en gezag. — Dat zal ik u Lieden zeggen als het mij gelegen komt, — maar geen sinds als hij Lieden het mij met zo'n woestenaandang vraagt. — Ik ben hier niemand rekendschapsschuldig. — De soldiniers, — door blik en toon geimponeerd, — tijnsten terug. — Maar past-ie aan hervatten? — Gijfig is die jonker. — Het komt mij voor dat deze mannen die hun lot aan uw voortuin verbonden hebben, — wel degelijk recht hebben, — om van die zaak meer te weten, — en dat ik, — om anderen uw bekende redenen, — die zelf de aanspaak heb. — Ik voor mij zie dat anders. — In geen geval wil ik een verhoor ondergaan. — Toch zou ik er niets tegen hebben, — U Lieden allen, — een en ander van mijn wedervaren meterdelen. — Maar, — dit zijn langere laas, — nee, we hebben wee van vermoeienis en honger. — Wel, — uit een and — daar is remedie tegen, — zei Michiel, — terwijl hij van het brood, — de kaas en het gepraade spek voor hem neerzetten, — en andermaal zijn beker vol schonk. — Das gesproken en gehandeld als een wijsman Mich, — hernam jullie aan, — die met voldoening toetasten en de beker opnieuw in eentug ledigde. — Het blijkt dat de zwijnendraf hem toch nogal smaakt, — riep Valentijn past ze aan toe, — terwijl hij hem lachend aanstoot. — Deze had die opmerking niet nodig, — om zich te ergeren aan de onverstoerbare getigheid waarmee de juliaan spijs en drank naar binnenliet glijden, — zonder enig bezwaar te maken over de herkomst van deze overvloed. — Met koude, strakker gelaadstrekken, — zat hij daar, — en in steden van zich te verplaatsen in de toestand van de amechtige, — minst behoefte en voldoening eisten, — begon hij van innerlijke verontwaardiging te gluien over de diepte — waardoor de Edelman gezonken was, — dieen hij in betrekkelijke schitterende toestand had gekend. — Een verbittering, — nog gescherpt — door heimelijke ergenis over de losheid en vierheid, — waarmee — deze zich van zijn bestraffend onderzoek had afgemaakt, — een gloed die — hij zelf hield voor een heilige eivig, — waaraan hij moest botvieren, — opstaande — en zich een postuur zettende als een tweede motte, — die een strafzermoendag — te houden, — en de aanmerking van lange Michiel opvattende, — sprak hij, — ja, — voorwaar, — is een klagelijk gezicht, — dat de leeuw onder de zwijnen verkeert, — en zich aan hun draf verzadigt, — zonder dat enigszins de trekt — naar het vaderhuis zich in hem vertoont. — Zwijgbast, — en maal — mee aan de oren van vaderhuis en dergelijke, — gekend een deel van — mijn geschiedenis, — dat moest je voor goed de mond stoppen, — om over — zulke punten op mij te spreken, — riep jullie aan, — ook opstaande, — op — Norse toon. — Kom, Mich, — mijn beker is leeg, — ik voel dat — de hartverstärking mij goed doet. — Braaf gezegd, — luitenand, — zolang — me nog draf van deze gehalte hebben voort te zetten, — is er geen vrees, — dat jij grote lust zou krijgen, — om de tocht te ondernemen die Bastiaan aanraad, — — zij, Mich, — lachend, — terwijl hij opnieuw de dampende beker — in zijn hand gaf. — Dat is ook nog al heel ver, — en — ik zou de weg niet meer weten, — gaf jullie aan ten antwoord, — met pijnlijke — spot. — Rookelozen, — beelde de Bastiaan, — ga je lieden — weet niets en verstaat niets, — de natuurlijke mens onderscheidt niet — de dingen die des geestes zijn. — Ik bedoel, — het eeuwige vaderhuis, — waarin — plaats is, — voor elke verloren zoon, — ik wil u allen daarheen — de wegwijzen. — Jullie aan, — wie in de toelech van Bastiaan, — om zich tot zijn geestelijke leidsman op te werpen, — nooit heel welkom was, — verkeerde juist nu in een stemming, — waarin zulke aanmatiging — hem bijzonder onaangenaam moest zijn. — Hij bediende zich opnieuw van brood — en kaas, — terwijl hij Bastiaan — met tergende koelbloedigheid toevoegde. — Ik zou je raden, Bastiaan, — om je maar niet als gids op te dringen — bij lieden die zo besloten zijn, — hun eigen weg te gaan, — als ik en mijn — soldaten. — Gij moest ons met vrede laten op dit punt, — bovenal — op een vrolijke avond als deze. — Of er komt nog onmoeite van. — De luiterant heeft gelijk, — riep Michiel, — met hartelijke instemming. — Je noemt ons zwijnen. — Wel, bedankt — dan zal je wel een wijs doen, — je paren niet voor de zwijnen te werpen.— Als de geest mij drinkt, — moet ik spreken, — her naar Bastiaan, — met een gloed van geest Ift, — die mogelijk van minder zuivere oorsprong was dan — herwaandde. — Maar niet meens stem moet gij horen. — Nee, gehehnlich niet. Die is te zwak en krachteloos voor zulke, — verhaarde, soldaars, komen en laat je roepen, er is haast bij," kwam een jonge kuipersgezel zeggen, terwijl hij even het hoofd door de deur stak op de achtergrond. Bastiaan strikte op en bleef steken. Hij sloeg ze voor het hoofd als iemand wie niet onaangenaams invalt, keerde zich zwijgend af en ging schielig weg, begeleid door het woest en spottend gelach der soldaten benden. »Ziet daar wel de onweerstandelijke roeping« gierde Bernard op zarne toon. »En dat zou ik denken, als vrouw liefst zich hoeren laat, stemde een ander mee in. Julián zelf lachte niet mee, maar nam weer zijn plaats in bij het vuur terwijl hij met misnoog de blik rond zag en Michiel een wenk gaf om bij hem te komen. De lange soldanier zetten zich gemeenzaam naast hem op de kuip, en Julián schint zich aan die vrij postigheid niet te ergeren, want hij spak, terwijl hij hem de hand op de arm legte. »Het loopt hier mis, Mich. Bastiaan begint lastig te worden, en hij in de luiterand begint zijn geduld te verliezen, veelde Mich aan, en het volk word haar woest tegenin. — Niet vreemd, ze kennen Bastiaan al te goed om voor die verhoomheid respect te hebben. — Wist ik maar waarheen, geloof me, ik ga ver de brei van. — En de Luitenand begint zijn geduld te verliezen, veelde Mieke aan, en het volk wordt er woest tegenin. — Niet vreemd, ze kennen Bastiaan al te goed om voor die verhoomheid respect te hebben. — Wist ik maar waarheen, geloof me, ik ga ver de brei van. — Verschoon me, Luitenand, is dat dit mal iets waars aan dat zeggen van u, van die compagnie? — Ja, Mieke, die voorslag is me gedaan, dat is waar, maar ik kon het niet aannemen, wachtig niet. Bastiaan moet er niets van weten, en de land zijn ook niet, want er zijn onder hen onverlaten die in mijn plaat zouden aannemen het te doen. — Wat moest er gedaan worden, Luitenand? — Mij vertrouwt hij toch wel? — Ja, Mieke, luister, het was zoiets als… — Landverraad, vroeg deze, toen hij jullie aan gade sloeg, wins lippen ze, zitterde, toen hij het ging uitspreken. — Erger nog! — En Julian ving fluischend zijn mededeling aan, maar het volk om hem heen ging in tussen voert met zich vrolijk te maken over Bastiaan, waarbij Julian zelf ook wel eens een vier moest laten. — Zij echter, die zich dit voor oorloofden, bleef een wat op de achtergrond. — Het waren Bernhard, Valentijn, Christian, de laatste plompe Duitsig, die Bernhard met grote verbaaste ogen aanzag toen deze sprak. — Ik weet wel waarom de Luitenand altijd zo kwaad wordt als Bastiaan over het vaderhuis begint te wawelen. — Zeg op dan, waarom? — Dronk, Valentijn. — Welkomt er voor hem eigenlijk geen vaderhuis bestaat. — Wat meen je daarmee? — Is hij daar geen jonker van echtmond, volg, Valentijn, terwijl hij met zekere verwondering het oog op jullie aan vestigde, die daardoor opmerkzaam geworden in zijn vertrouwelijke mededelingen aan Michiel steken bleef en zonder van houding te veranderen scherp toeluisterde. — Hij is geen echtmond, dan door zijn moeder alleen. En zijn vader, die, zeggen ze, wil hij niet erkennen. — Ik heb het voorzeker horen vertellen. — Hij is niet dan een passtaart van de baron. — Lendeling, dat is voor je lastig. — En Juliaan, in woestgedrift opgevlogen, drukte Bernhard de gebalde vuist op de mond, met zulke een kracht dat in de tranen uit de ogen sprongen en het bloed uit neus en mond spatten. — Jonker Juliaan, Luitenand, Luitenand, om gods wil, wat begint je? Laten los, laat Bernhard los! — Riepen Valentijn, Christian en een paar anderen zich in postuur stellende om hun makker te verdedigen, terwijl de aangevallende zo versrikt en verblut was door de onverhoedse overval dat hij aan het eerst aan geen verweer dacht. Maar toen Juliaan van hem afhield en met een schrillen van aandoening trimmende stemzijden, verklaar voor deze allen dat hij een lastraar zijt, die praat van het geen hij niet weet. — Of ik zal je de mond snoeren voor eeuwig! Toen hielp Bernhard zich op en riep met vorste stem. — Ik zal niets terug nemen, vorige meis satisfactie geeft. — Gij zei het evengoed uit het vaandal gejaagd als ik. — Zo staan we gelijk, en als je weiger met mij te vechten, krijg je de melpeer weerom. — Ik versmat het niet voor de eer van mijn moeder, de degende trekken, tegen wie ook, hernam Juliaan. — De zijne was reeds uit de schede. — Wat dolheid is dat? Bernhard, Luitenand, weest al verstandigig. — Luister naar ons, leg het bij, leg het bij! — riepen de zolderniers, toeschietende, om hen te scheiden. — Maar beiden waren te zeer verbitterd om goede raad gehoord te geven, zijn vochten. — Bernhard was de sterkste, maar Juliaan won het hem af in behendigheid. Welhaast sloeg hij zijn tegenpartijden tegen uit de hand, en met een vaardigheid, een Engelse bokser waardig, kreeg hij de ontwapende op de grond en onder de knie. Toen, hen de punt van zijn wapen op de borst zettende, dreigde hij hem te doorsteken, zo hij niet ter stond, zijn gezichten herriep en voor snoed een laster verklaarde. — Wel, laat het een laster zijn! — Hij naam Bernhard, met een rauwe, heigende stem. — Ik kan alleen verklaren dat ik die niet heb uitgevonden. Ik heb het gehoord van een ladskinnet die bij het belegg van Groningen was, hen die in Spaanse Brabant had gediend. — Hij beweerde dat u hier vader. — Ook niets van mijn vader, viel Juliaan in, maar de degend terugtrekkend, en hem de handrijkend om op te staan. Wie vrienden met mij wil blijven, moet maar doen als ik zelf en niet achterom zie. — Ik ben ere, man. Ik heb een doop naam die jij kent. Dat is voor u allen genoeg. Mocht ik eenmaal die triomf beharen over mijn kwaadervoortuin die ik mij heb voorgesteld, dan zal ik u lieten geen zins verbieden van mijn afkomst te spreken, en dat zal niemand berouwen met trouw te zijn gebleven. — Dat is een noble belofte, luitenand. — Daar slag geluk toe, riep de omringende, terwijl Bernhard wat beschaamt en nog een stil te mokkend zijn plaats weer innaam. — Kond mannen, de kruis is eens gevuld, jonker. Werrd, we moeten dit al te samen aftrinken, riep Valentijn, terwijl lange mig in schonk en de grote tennebekig aan Juliaan rijkte, met een lachende vermaning. — De luitenand vergeet er niet dat hij moet rondgaan. — Zo gezegd, zo gedaan. Er werd een sainté ingesteld op de toekomstige voortuin van de luitenand, die nu beter gehuimeerd en zelfs wat opgewonden naar de herhaalde plengoffers, lachend voeg, van welke goud mijn zei ontdekt hadden om zo splendid te kunnen zijn. — Hoog, luitenand, om de waarheid te zeggen, we hebben dat eilskeukend geplukt, die vrije burger-pronkig wienkij zijn liefje hebt onschaakt. — Wat waar, wat gaan nu weer? — Ik heb niemand's liefje geschaakt, — hernaam Juliaan misnoegd. — Ik zit ook al mooi in de veren, om mij nog met de zorg voor een vrouw te belasten. — Word maar niet boos, jonker. Voor uw plezier, dat hij er in het gehuid toch moest en wij zorgen dat die pronkende pauw niet te haastig zijn meisje volgde. Voor het onze moest hij optokken te zijn er in vrijheidsstelling. — Elk wat wils, en ik verzeker u dat wij pret met hem hebben gehad. Eerst verloer hij zijn handschoen, vervolgens zijn hoed, ten laatste zou hij zeker zijn hoofd verloren hebben. — Aartsteug, niet de digijzijd, spakt Juliaan, onwillekeurig meelachend bij die voorstelling. Aartplotseling van toonwisselend, of een pijnlijke gedachte hem aangeheb, eindigde hij somber en vrevelig. — Zo is het van die afzetterij dat ik getacteerd worden. Ik, ten wat die andere, gins aanzit aan het prinselenpakket met vorst en en edelen. — Het lot is wel hard en wel onrechtvaardig. — Bah, als de luitenant zijn zwaar moedige buik krijgt, is al de aardigheid van ons feest af, — Gij vergist u, luitenant? De tractatie heeft een gans andere herkomst, spakt Valentijn, terwijl je de anderen toewenkte. — Ik ben het die de koord in mijn erbeurs hebt losgemaakt. — Zo, gij? — Ik wist niet eens dat gij een beurs in eigen dom had, antwoordde Juliaan, nog onder de indruk zijn er smarterlijke overwegingen. — Een wel gevulde, zie je zelf maar jonkig. Valentijn liet een beurs zien met blinkende guldens. — En ik kan meer krijgen, als ik wil. — Gij hebt aan de hoornes overloed aan fortune ontweldigd, of wel, hebt gij een verbond gemaakt met valse munter? — Dat is perkeleus, luitenant. Lever verkopen wij onze ziel aan Satan. — Niet waar, Pernert, viel Valentijn uit. — Maar het is veel aardig, en lang zo erg niet. — Het lukt me niet langer te forsen, zegt ineens uit, herdam Juliaan, met dat ongeduld. — Nu dan, we hebben een verbond gemaakt met een jezuït. — Dat zal een mooi verbond zijn. — En zei je dan zelf dat hij een jezuït was? — Volg Juliaan, met gevondste wenkbouw? — Voor waar, nee, zo wijs was hij wel, maar uit zijn redenaties bleek ons dat hij wat anders was dan hij voorgaf. — Wat gaf hij voor te zijn? — Hij gaf zich uit voor een wateringsse boer die met kippen ter markt kwam. — Maar dat maak je de kippenwijs, dachten wij. Boeren zijn zo hapig niet op de vriendschap met zolderniers, en boeren die ter markt gaan, hebben een duit te lief om vijftien gulden voor een grapje over te hebben. — Vijftien gulden? — Wel te verstaan voor ons vijven. — We kunnen meer krijgen als we met meerderen komen. — De man drie gulden voor de moeite, en nog een duceur toe als de klucht vertoond is. — Hoe zacht die gewaande boer eruit, veel Juliaan in, een schander sprekend gelaat, diep liggende zwarte ogen? — Wel nee, luisterdant, elke plomp boers voorkomen, een rood puistere gezicht en ronde groene ogen, precies een oude kater. — Zo, nu, dat is wat anders. — En wat voor klucht verlangde hij dat geliede zou uitspreven? — Weinigde Juliaan in zekere spanning. — Oh, wat heeft niet veel te beduiden, hernam Bernard Lachend. Morgen, als de spelen hervat worden, zouden we ons met zoveel kameraden, als er lust toe hadden, naar het Krijtveldbegeven en zo wat opschudding maken onder het volk. — Is dat alles, voeg Juliaan, hem sterk aanzienden? — Alles wat wij er voor eerst af van behoogde te weten, zei hij, toen hij ons het hand geld rijkte. Morgen, als we weer samen kwamen in de taveren, zouden wij er meer van horen. — Hans en ik hebben er geen zin in, zei Michiel, Juliaan toewenkende, en nu nog te minder. — Het zijn rare boer kluchten naar het mij voorkomt, voegde Hans erbij onder hoofdschudden. — Wel, zo denken wij er ook over, niet waar Valentijn, zei Bernard, daar schuilt wat achter. Die Jezewiet wilde de ene vander een trek spelen, en wij moeten een standje maken op dat hij in troebel water zou vissen. — We zien dat wel komen, maar we hielden ons van de mallen en beloofden prompt op het appel te zijn. — Ongelukkige, je weet niet wat gebeloofd hebt, — viel Juliaan uit. — Morgen bij gele vij, zullen we er meer van horen, en zo de zaak ons niet aanstaat, houden wij de handen thuis, — dat spreekt vanzelf. — Dan zal het niet meer aan uw wil staan om terug te treden. — Gelieden heb beloofd en het geld aangenomen, — spakt Juliaan in heftige onrust. — Ik zou eens willen we zien wie het niet zou hebben aangenomen, — klokert lachend uit aller mond, — 12 Valentijn vervolgde. — Vijf lansen die in niemand's soldeis staan, — die geen oort in de zak en voor geen brasspenning krediet hebben, — zouden vijftien blanke guldens afwijzen, — die in hun hand worden gedrukt. — Het blijft nu maar de vraag hoe we de rest zullen krijgen. — Die zal er niet ontgaan. — Het bloedgeld zal je wel worden uitbetaald, — als hij liefde morgen gepresst wordt, — om de prins neer te schieten. — Repuliaan, die onder het afgerijzen dat hem overmeesterde, — zijn geheim niet langer bewaren kon. — Op de prins schieten, prins Mauric vermoorden, — klonk het nu van alle kanten, — dus de verbazing en verontwaardiging. — Hoe komt de luitenant op dat denkbeeld? — Daar heeft de field ons niets van laten blijken, — hervat de Valentijn, — jullie aan ongelooflijk aanzienden. — Heet bijna zeker van, — dat de opschurring die men uw lieden wil doen verwekken — in verband staat met het voorstel dat men mij zelf heeft gedaan. — Ook een Jezuswiet of zoiets? — Nee, — een buitenlands krijgsoverste, — ook als huisman verkapt, — die mij een compagnie beloofde — en honderd pistolen ter hand stelde — Honderd pistolen? — De luitenant heeft honderd pistolen, — daarmede zijn we al te samen rijk, — die rechten de soldaten als uit één mond. — Vievelige, — daar kan de jongeren een compagnie voor kopen, — en wij worden ineens weer goede, orderlijke landsen. — Maar Satanse domkopen, — jij vergeet de eerste conditie van dit vertuin. — Voorst een moord, — riep jullie aan, — versricht en verrast door deze opvatting van zijn mededeling. — Ik heb zijn voorstel met verontwaardiging afgeslagen, — en het geld voor zijn ogen in het water gewarpen. — De woeste toren, — de teleurstelling van de verwilderde bende — was onbeschrijkelijk. — Een kale luitenant — die geen brasspenning rijk is, — gooit honderd pistolen in het water, — kreeg ten sommigen op sarrende toon. — Hij wil liever leven van zijn arme soldaten. — Voor honderd pistolen schied ik — op alle prinsen en potentaten der wereld, — schilder Bernhard Woest. — Men had niet nodig het stuk uit te voelen, — hij kwam gedaan in mezelfs wij, — en voorlopig aannemen, — zineloos geboefde, — eerloza rabouwen, — schuld jullie aan weerom. — Wat lep me, — dat ik u allen aan uw jammerlijke lot — en schandelijke bewegingen overlaat. — Met mijn degen in de hand zou ik alleen mijn weg — vrij beter kunnen maken — dan met die naaslip van filten en botteringen. — Proberen dan maar in uw eentje — schanderen bol, — vieren edelman, — die honderd goudstukken wegwerpt — en vol soldaten kosteren moet, — beat Valentijn hem toe, — zich aan de handen van Langermieg ontvingend — ik zal het, — ik zal het, — riep jullie aan met heftigheid, — mij walgt sinds lang het leven met u, — een leven van schande, — van bedrog, — van vernedering, — en van zonde, — filoptiepe, — toffe toon, — een bastem in, — het was die van Bastiaan. Einde van het derde deel van Hoogstuk V. Vierde deel van Hoogstuk V. — van de Delftse Wonde Rokter — deze liepen volks opname — boord tot de publieke domein, — de Delftse Wonde Rokter — door ALG Boswom Tusa. Vierde deel van Hoogstuk V. De achterdeur, die de voormalige brouwerij van de Kuiperswinkel scheiden, — was de enige weg om binnen door — in de eerster te komen, — en Bastiaan — had die ook nu weer gekozen, — hoewel hij een geruimetijd in zijn — eigenlijke woning had vertoefd, — langer dan hij zelf had gewild, — daar zijn vrouw van haar boodschappen — in de stad teruggekeerd, — allerlei nieuwtjes en berichten had opgedaan, — die zich weer tot de boeverbende begaf, — zoals zij, — in haar ergenis — dat hij dit gezelschap zocht, — de voormalige camaraden van haar echtgenoot — betitelde. — Inderdaad moesten de geruchten, — die haar onttrent de gedragingen — van die mannen ter oren waren gekomen, — haar op het ongunst tot stemmen — tegen de gehate indringers. — Een ongewoon heftige woordenwisseling — was er dan ook uit gevolg — tussen de echtgenoten, — waarin — de vrouwelijke tranen en verwijten — die haar nu ging aankondigen, — maar — daar het ondanks alles — niet vrijwillig genomen was, — — en zijn hart niet deelde — in de eis daar noodzakelijkheid — die het verstand hem voorschreef, — als zij aarzelend aan de ingang blijven staan — eerhij binnen had, — en had hij bij gevolg — tussen het geschreeuw en gesarder soldaten door, — dus smarterlijke verzuchtingen — van judeaan kunnen opvangen — eerhijer zich in mengde — op zijn eigenaardige wijze. — en kwade invloeden te weerstaan — ongelukkig was hij even onhandig — om het te hanteren, — als eivrig — om het te voeren. — Ja, van zonde, — herhaalde hij, — nu binnen tredende, — en op judeaan toegaande, — en daarom, — mijn edele jonker, — sinds de heer — u in deze uren daarvan het besef — geeft, — in het harte, — — kong ik u aan, — dat het nog — niet te laat is, — al is het — ook — d'r elf de uren. — Hij is zo is het al elf, — — wat de tijd onder de pret toch snel omgaat, — zonder zich aan die uitval te stoeren — vervolgde Bastiaan — tot judeaan gewend — om in van deze schandelijke — leefwijze af te keren. — T'r droes, — hij heeft de bijbel — onder de arm, — spakt Valentijn — Bernhard aanstotend, — we zullen — een kapiteltje moeten aanhoren — en er liet hij niet van texten slikken. — Voor de drommel, — dat wil ik niet, — dit maal niet, — we willen — ons niet al toos laten ringeloren, — — nee, — zwijgt, — duwde Michiel hun toe, — en luistert hoe de oude volste — passie prikt, — nu hij zelf een warm hoel — heeft gewonnen, — en een nieuwe huid — heeft aangedaan. Bastiaan wist vooruit — dat de soldaten zijn vermaningen — over hun hoofd liet de heen gaan, — — als lidden die in de regen staan — en er zich niet tegenwit te beschermen, — en die bij gevolg geduld nemen — en het water laten aflopen. — Een stroef zwijgen, — een spottende uitval — door de meeste onder hen tot grof — profanatie opgevoerd, — was al — een bet郅 dopo. — Toch werd hij — niet afgesried. — Met eerbiedwaardige — krisselijke moed — zou won misschien — behoren — de Coffee — het burger — te zeggen. — W infringen die in — niet aan zoveel — plomp — onverstand — verzuld we. — seperti het — los—Daan rep前 met voted — ze langer — aan als geen — van het money geen grar die met de stormkap gedekt liever tegen een muur placht te ramijen, dan een verteugte wijken. Maar bovenal in de bijzonderheid, dat hij zelf, hij, brandstichtig en vrouwenschendig van zijn kwaad weg was teruggekeerd, waarom dan ook niet die anderen, hoe lang en stugse ook tegenstreefden. Ook nu, in plaats van de spotten de opmerking met toren op te vatten, nam hij haar aanleiding uit om Michiel toe te voegen. Dat zegt geen metwaarheid, ik heb de nieuwe mens aangedaan, maar niets verhindert u Michiel en uw overigen, ook de allerboosten en bedrigelijksten onder u, om dit exempl te volgen. Oh, dat ga je wilden, oh, dat ga je hart niet verstokt het tegen de stemdesroepende die door mijn mond tot u spreekt. Het is geen sinds te laat voor niemand, uwig, sinds de moordenaar aan het kruis zich nog heeft bekeerd in de uiterste uren, en deel heeft gekregen aan de vreugd van het hemelsparadijs. Als het er zo meegelegen is, dan hebben wij dunkemen nog tijd van wachten, antwoordde Valentijn in allernaam, want er werd juichen met hem ingestemd, terwijl Michiel hem nog toevoegde. Luister, Bast, bezorg ieder van onze mooie kuiperij met of zonder weeltje, zoals het uwe, en we beloven plichtelijk ons van stonden aan te bekeren, zoals je zelf hebt gedaan. We zou gewacht hebben dat Julian van Walging bevangen bij het leven dat hij leiden onder deze lieden nu althans partijsel gekozen hebben voor zijn goedhartige gastheer, tegen de woestellingen die hem zelf zo even nog hadden bespot en beledigd, maar het tegendeel vond plaats. De strijd die in zijn binnenste heerste maakte hij hem juist bijzonder prikkobaar tegen een alle inmenking van buiten, voor die van Bastiaaningen bijzonder, van wie hij zich afhankelijk wist, en wiens zucht om hem tot de goede keuze te dwingen, hem het onvertraagelijkste aanmatiging toescheen van een heer zuchtig weldoenig. Ten andere ging het hier als met het twisten van zekere echtelingen, zodra een derder zich mee bemoeidt, keer aan zij zich verenigd tegen de bemoei al, om die het hoofd te bieden. Al zo ook jullie aan. Hij heeft zich op. Plaat ze zich tussen Bastiaan en de Zoldiniers en sprak koel en hoog. Luister Bastiaan, ik begrijp wel dat jij opnieuw een sermoen van uw vrouw hebt moeten aanhoeren ter wille van ons. Dat spijt mij voor u, maar dat is nog geen reden om ons op de nabetachting te onthalen. Wil uw vrouw ons niet langer in haar nabierschap dulden, zeg het dan ronduit. Ik ben juist in het umeur om met al de mijnen weg te trekken. De duivel weet waarheen. Maar zogen onze blijve grunt en oude kameraden niet op een bof op straat wil drijven, blijf ons dan met je teksten van het lijf. Gij wint er niets mee, en geeft zelf stof tot spotternij en lastering die u ergeren. Rookeloze spotter zal God oordelen, maar gij schijt u af van hen en bedenkt nog in deze uren wat tot uw vrede dient. Gij hebt de waarheid getast. Mijn vrouw is die dagelijkse ergenisse moede die zij in dit volk beleefd, en mijn geduld raakt ook ten einde, waar ik zie dat zij met opzet hun oren sluiten en hun harten verharden voor al mijn opwerkingen en vermaningen. Gij althans moest hem met beter exempl voorgaan, en zo ze niet volgten uw scheiden van die woesten benden, die toeverheid wordt voor de dag destoorns. Word behouden van die verwoesting, gij, jonker, wien mijn ziele lief heeft, al is het dat gij haar ten diepste bedroefd. De soldeniers waren niet zo over een bier of ze begrepen waar Bastiaan heen wilde, en hoe er van jullie aan het antwoord voor hen viel zo afhangen. Een dak boven hun hoofd te hebben was hen te kostbaar een voerrecht om het door licht geraaktheid prijs te geven, zoals hun luitenant in een ogenblik van heftigheid scheen te dreigen. Zij schaardend zich rondom Bastiaan en de luitenant en beleven de laatste in gespannen verwachting aanstaren. En toen hij antwoorde, ik geloof dat gij mij een goed hart toedraagt, Bast, en je hebt er ook reden toe, al zeg ik het zelf. Ik heb je mijnerzijds in kwade uren bijgestaan, maar als gij op reekend mij alleen hier te houden, vergist gij u. Ik ben nu even aan deze mannen verbonden, en zij aan mij. En al is het dat er veel door hen geschiet dat mij tegen de borst stuidt, ja dat mij het bloed van schaamte naar het voorhoofd doet stijgen, toch dat mijn eigen schande bekenne ik het, weet ik mij wel hun meerdere doorrang en opvoeding, maar geen sinds zoveel hun beteren om het niet ten laatste moeder te worden, dat gij altijd op een afgeeft en steeds van scheiden spreekt, alhof dat van mijnerzijden niet even onwijs zou gehandeld zijn als trouweloos. Hoezee, braaf gesproken, leven er uit een hand, leven jullie aan, klonk het nu uit 15 monden tegelijk. Ik geloof dat gij mij een goed hart toedraagt, Bast, en je hebt er ook reden toe, al zeg ik het zelf, ik heb je mijnerzijds in kwade uren bijgestaan, maar als gij erop reekend mij alleen hier te houden, vergist gij u. Ik ben nu even aan deze mannen verbonden, en zij aan mij. En al is het dat er veel door hen geschiet dat mij tegen de borst stuidt, ja, dat mij het bloed van schaamte naar het voorhoofd doet stijgen. Toch, tot mijn eigen schande bekenning kut, weet ik mij wel hun meerdere doorrang en opvoeding, maar geen sinds zoveel hun beteren om het niet ten laatste moeder te worden, dat gij altijd op een afgeeft en steeds van scheiden spreekt, alhof dat van mijnerzijden niet even onwijs zou gehandeld zijn als trouweloos. Hoezee, braaf gesproken, leven luidt een hand, leven jullie aan, klonk het nu uit 15 monden tegelijk. Zo dit uw keuze is, zoek dan vanmorgen aan met dit volk een ander hinkomen, en god ontvermen zich over uw zielen, spakt Bastiaan, met een stem die hard en koel wilde schijnen, maar die van inderlijke ontroering getuigde. Waarom nog niet voor de nacht, spakt jullie aan met bitterheid, komt mannen opgerukt, we willen niet wachtend op met ons verjaagd, wij trekken heen uit vrije wil. Maar de Soldiniers waren gans niet gezind om die wenk te volgen. Kom luidt een hand, Bastiaan, maak de pees, geef elkaar de hand, oude krijgsmakkers mogen zo niet schijden. Michiel, Hans en Valentijn omringden jullie aan, en voerden hem bij kans met geweld naar zijn vroegere zitplaats bij het vuur terug, terwijl ze hem van zijn opvatting tacht te afbrengen, door hem in te vluisteren. Betenk, zullen van nacht als zwervende lanzen worden opgepakt, dat de Golg morgen voor ons klaar staat, en meer argumenten van dezelfde kracht. Ter andere zijde bemoeide in Bernhard en de overigend zich om Bastiaan tot toegevelijkheid te stemmen, die bleek en met starende ogen bij jullie aan's heftigheid toegezien, en zijn bijbel vast tegen de borstdrukte, als een schild tegen de zwakheid van zijn eigen hart. Dat bracht Bernhard, de schnoodsten en gevatsten van allen, op een inval die hij uitvoerde door te zeggen, maar Bastiaan, de luitenandspak in onze naam zonder ons gevoelens te vragen. Wie zegt u dat wij onbekeerlijk zijn en ons leven niet betere willen? Wie zegt u dat wij na geen vermaningen willen luisteren, zondeling als die ons met goedheid worden toegevoegd? Daar moet toch wel een spruk of een tekst in uw bijbel staan op ons geval toepasselijk. Bastiaan, op het zwakke punt getast, liep in de strik. De hele schrift is niets anders dan een luidenroepstem die de zondaren nood zich van een doelweg af te keren, spak hij met een gloed van voldoening op het bruine voorhoofd. Ik ben juist tot u gekomen met godswoord in de hand om de laatste nodiging te laten horen. Zo pit dan dat hij het mocht vatten, want de natuurlijke mens verstaat niet de dingen die des geestes zijn. Van die waarheid overtuigd had Bastiaan de taktbehoor te hebben om voor deze verstomten, niet ten ontijden, de woorden des geestes te spreken. Maar van die kiezen terughouding die het gewijde tegen ruwe aanraking weer te veiligen, scheen hij geen besef te hebben. Hij was al ruim voldaan toen Bernard en de anderen in groot betoon van Eiver een biertom met een plank daarop voor hem neerzetten om maar zijn bijbel op te laten rusten en zich als begierige hoorders rondom hem schaarden, verzekerend dat zij geheel aandacht zouden zijn, terwijl zij werkelijk de houding tacht te aantenemen die bij de gelegenheid scheen te passen, hoewel zij elkaar van tijd tot tijd aanstieten en de ernst hun scheen te kosten. Bastiaan in zijn aanvanglijke triomf dacht aan geen kwaad, maar schloeg zijn bijbel open terwijl hij spak. Aan hoort de gelijknis van de verloerenzoon. En hij begon te lezen op die zondelingen slepende, onnatuurlijk zalvende toon die lieden van zijn soort zich verbeelden te moeten aannemen zodra er van woorden uit de heilige schriftkwestie is. Is er nog bier, Mich, zo voelt mij de kroes, hoorde mijn juliaan zeggen, met luiderstem, terwijl Michiel aan zijn verlangen voldoende hem toevoegde op vluisterende toon. Ach, luidenand, neem maar wat geduld mee, hij redt ons alle door, het is nu zijn zwak, en het is toch zo'n mooie geschiedenis. Zo voelt de erger, ik kan dat geveel niet velen van de oude plunderaar die ik zelf van de gal heb gered, ik word daar weven. Toch spak hij die woorden op zachte toon, terwijl hij de beker aan de lippen zetten. De woestelingen in tussen kwamen tot stilte en luisterden. Bastiaan last slecht, dat is waar, maar met de innerlijk onthoering van een overtuigde voor wie in ieder woord doel treft, en er ligt in die eenvoudige voorstelling iets zo diep aandoenlijks, zij zo geheel naar de behoeften en naar zondagsziel ingericht, dat ook de stugste en stompste onder hen zich niet van zekere indruk kon weren. Trug echter was het op te merken, hoe kwalijk zij de zin vatten, of liever hoe slecht zij de toepassing maakten. Die is erger dan ik, mompelde er een, toen ik mijn vaders huis verliet, nam ik de mensen niets mee. En weer eenandig, fluisterde zijn neven man in. Je hoort niet dat hij gestolen of gemoord heeft zoals wij. Dat komt omdat hij niet in de Spaanse oorlog heeft gediend, waar hij soldenier geweest, hij zou het licht erger gemaakt hebben dan wij, was het antwoord op dezelfde toon. Ja, verzuchte Heinrich bij zichzelf. Ik ben een oost vries en weet wat het zegt in het vreemde land te zwerven, maar al keerd ik huiswaarts mijn vader is toch reeds lang dood. En dergelijke opmerkingen meer, die Bastiaan, zoals hij ze verstaan had, duidelijk zouden bewezen hebben, dat hun koude, onbereide harten nog doof waren voor de roepstem die tot hen kwam, en dat alleen de vorm, de inkleding van de gelijkenis, hen boeide. Maar Bastiaan, reeds tevreden dat hij niet rieuw en opzettelijk werd gestoord, las ieverig door. Julian, die met zekere drift de volle beker had ingezolgen, als om zich te bedwelmen, had werkelijk de doel bereikt en was in een toestand van matheid geraakt, waarin hij met wezenloze leidzaamheid in het onvermijdelijke scheen te berusten. Hij had het hoofd tussen de handen laten vallen en scheen ingedommeld, maar opeens vloog hij op en naar Bastiaan toe. Groot het tranen vieling hem langs de wangen, die hij zich niet schaamde, waarvan hij zich nauwelijks bewust was. Maar door de tranen heen flickerde zijn ogen van een wilde gloed, en terwijl Bastiaan die hem dus voor zich zag bij zichzelf in sprak. Ziet daar de vrucht van mijn volharding. Ziet daar het berouw dat hem aangrijpt. Waart hij zelf door Julian van zijn plaats gedrongen, die met woers de hand de Bijbel toesloeg terwijl hij uitriep. Laat af van die heilig schennis. Ik kan niet dragen dat hij het boek door mijn moeders aandacht gewijt, dat een spot maakt van dit gespuis. Verrast door de onvergoedse aanval, een ogenblik bedwelmd van verbazing, was Bastiaan tegeweken en had zich de Bijbel laten ontweldigen, die Julian trotserend onder de arm hield, maar welhaast van de eerste schok bekomen, trot hij op Julian toe. Wat is dat? schreeuwen hij op rauwe toon. Gij. Gij zelf, verstokte zondaar, zou de schennende hand slaan aan godswoord. Gij een eerbied leren voor de Bijbel, mijn Bijbel, die ik met mijn eigen bloed heb gekocht en veroverd. Laat af daarvan, zeg ik u. Ik zal daaruit lezen wanneer en voor wie ik wil, ten tijden en ten ontijden, zoals de apostel beveelt. Je verstaat geen woord van de hele schrift, ouder Rofian. Zo je meent dat die gegeven is om haar schoenjes als deze voorgelezen te worden bij een drinkgelag. Mijn moeder las erin na haar gebed, en ik wil niet dat dronkenvolk de draak zal steken, maar dat ging zij in zo hoge achting heeft gehouden. En weer stroomden de tranen, terwijl ogen en wangen gluiden van de heftigste drift. Gij zei het zelf dronken, Julian. U overmatig gebruik van hun zwijmeldrank heeft u meer beneveld dan één van hen. Zonder dat zou het gij bedenken met wie jij te doen hebt, en mij niet tergen in mijn eigen huis, dat ik je maar heb te ontzeggen, om meganterlijk over te geven aan Satan en zijn strikken. Loop zelf naar Satan, oude brandstichtig, die de hypocriek speelt om zijn vrouw te believen, en meent dat God zich door zulke mommerij zal laten blinden. Mij uw huis ontzeggen, meent hij dat ik een uur langer in zou willen blijven? De beronde Giselle, een echt mond door zijn moeder, heeft zich maar al te diep verlaagd met de gastvrijheid aan te nemen van een huigelaag niets verleden genoeg is om hem 10 ma aan de galch en eeuwig in de hel te brengen. En die meent de hemel te verdienen door anderen met zijn grimassen te kwellen. Junker Juliaan, giet nu Bastiaan, op zijn beurt brisend van woede, over mijne zonden en misdaren heb ik mij voor God verootmoedigd en berouwen mij daaraf nog dagelijks. Maar het hypocriet ben ik niet. Morgen zult gij het met hete tranen beschrijen wat gij nu tegen mij pleegt. Mij die u uit zuivere christelijke liefde de hand boven het hoofd heb gehouden. U schut een herberg heb gegeven om niet in hopen dat het trekken zou om u van het kwade pad af te leiden en tot ware bekeering te brengen. Bekeer je zelf van malle praat, schilden Juliaan. Ik stoot je mij tegen tussen de ribben. Junker, jonker, wees gewaarschoed. Als gij metwinkt de onderschout in te roepen, staat gij morgen als vechter een dronkaart aan de palei. Kom tot u zelf. Geef me mijn bijbel terug. Maar Juliaan, wins opgewondenheid tot razernij was geprekkeld, antwoorden niet dan met een schaterlag. Den uitgetrokken degenswaaiende en zich eenweg banend door de soldiniers heen die hem te vergeefstrachtend te weerhouden, bereikte hij de haard, altijd met de bijbel onder de arm, die Bastiaan hem nog niet had kunnen ontrukken. Luid de hand, wees wijs, wees voorzichtig, wat hebt geraan? Geef Bastiaan zijn boek weer, hij is drie maalsterker dan gij, waarschoedde de soldaten, terwijl Bastiaan met snelle vaste stap tussen hen doorging en rit Juliaan was genaderd. Plotsling legte hij hem de forse hand op de schouder. Geef op, of ik sparen u niet langer. Neem het, rippen Juliaan, met een woestalag, trot nog eens reden achterwaarts en weerp het boek tussen het vlammend hout. Daarmee zal je geen kluchten meer vertonen. Doodsbleek van ontzetting bleef Bastiaan een oogomelijk buiten bezinning, wat het eerst te doen. De daad van waanzin te straffen of zijn schat te redden. Het laatste was niet doenlijk, zolang Juliaan met zijn zwaaiende degen dreigend in de weg trot. Maar de oude watergeus liet zich niet langer straffeloos dergen. Hij pakte Juliaan om zijn middel als een weerspannige knuip die men mee te kastijden en slingende hem van zich af. Midden onder de soldaten kwam Juliaan op de grond neer. Bastiaan redde met zitterende hand wat er nog resten van zijn verzingende biebel. Met het schuim op de mond van dolzinne gewoeden was Juliaan weer opgevlogen, had zijn degen opgeraapt en schoot nu als een razende op Bastiaan toe. Vertelig je als een soldaat of ik doorsteek je als een hond! Bastiaan zag dat hij zich moest verweren. Hij ontdrukte het zijdgeweer aan in de soldaten en dron op Juliaan in, Willens hem de degen uit de hand slaan. En dron op Juliaan in, Willens hem de degen uit de hand slaan. Maar deze, in zijn overprikkelde toestand, nog gevaarziende, nog vormenachtende, liep als een getergd roovdier onder een wilde kreeg op Bastiaan toe en stied hem de degen in de zijde. De grond dreundde toen de oude watergeus viel. Een brede stroombloed gudste uit de gapende wonden. Maar geen kreeg, geen snik, slaakte het slachtoffer. En dit zwijgend neersinken had zo iets ijzingwekkends, dat de ruwen zolderniers bleek als lijken onder een dofgemompel van ontzetting de gevallende omstoeden. Michiel kniel de neer en trok de degen uit de diepe wond. Juliaan zelf zag er niet daarom. Hij slug zich met onweerstaanbaar geweld tussen de soldaten door, genaakte de deur, stied hij met een vuisslag open en eilden naar buiten. Einde van Hoogstuk 5. Hoogstuk 6 van de Delse Wonde Rockter. Deze liepenvox-opname behoort tot publieke domijn, opname door Anna Simon. De Delse Wonde Rockter door ALG Pospomtusa. Hoogstuk 6. Het was reeds laat in de avond. De delvenaars, die zich gestemd gevoelden of geroepen waren, de feestviering van de dag voor te zetten, deden dat nu binnenshuis. De straten waren dood, eenzaam en donker, als in een stad door de pest ontvolkt. Niet vreemd, de medigde had volop het haren gehad van straatslenderen en zwieren. Ondanks de bekende waaksemheid van meneer de onderschout en zijn supposten, wist de rustige burger zich gans niet veilig op straat, zo raste duisternisheerste. En daarom boven viel de Maartse sneeuw in grote, vochtige vlocken neer, voortgedreven door een scherpe noordenwind. Reden te over om ieder binnen te houden, wie niet buiten nodig had. Geen nieuwsgierig en zelfs verzamelden zich dit mal voor het huis der Gervin van Soms, op het Oud Delft, waar die avond voor een klein, maar uitgelezen getal gasten een feestmaal was aangericht. De Duitse voetknechten van de graaf, die er wacht hielden om tegen mogelijke stoornis der oorden te waken, doken zo diep als zij konden in hun mantels, en keken van gunstig op naar het gierige licht dat door de kleine, rijk beschilde de ruiten der bovenverdieping heendroon. Terwijl de lustige muziek, die het feestpanket begeleide, hun sarend in de oren klonk, van tijd tot tijd afgewisseld door het gegier der ruk winden, dat hun gewaarwoording gaf, over reuzachtige nachtvogels om hen rondvladden. Dat was hun muziek. Die daar boven hadden warmte, hadden vrolijkheid, hadden verquiking, en zij hadden de sneeuwjacht en mogelijk hun schilderhuis, want ik ben er niet zeker van dat men te dierdagen reedst zulke voorzorgen nodigkeurde. En dat festijn zou tot in de morgens stond voortduren, en al verwisselden de personen der schildwachten, geen verbetering stond er te wachten van de lasten die zij te dragen hadden. Was er dan niemand daar binnen die aan de arme soldaat dacht, om hem warm dronk of een boxen uit de overvloed der lekkernijen toe te rijken? Zeker, alle mensen kunnen niet van gelijke stand zijn, nog zich gerechtigd achten tot een gelijke lotsbedering. Niet iedereen behoefte banketeren als een vorst in zijn palijs. Maar toch, wie deze stoffelijke voorrechten genieten, behoorden eer meer waarigheid te tonen met hen die voor hun veiligheid, voor hun gemak, voor hun vermaak, voor hun ijdelheid wellicht, koude en ongemakleiden, en die zich verbijten van verbdriet en ongeduld, terwijl zij zich vermijden in behaaglijke rusten of in allerlei zin genot. Was er daar binnen onder al die minnende jongkers en minnelijke jongvrouwen niet één wiens goed harte hem deze dingen zijde? Mogelijk was het zo, maar waarschijnlijk is het niet. Het viel niet in de geestestijds om zich zo, ineens anders wel of weet te verdiepen, althans niet waar het soldatengold. Hun overstund zelf zouden het eerst de schouders hebben opgehaald over zulke misplaatsteweekhartigheid. Daar waren zij immer soldaten voor. Na afloop van een banket zou er suikerwerk en klein gebak uit de kruisraamen worden gewarpen, zoals dat bij dergelijke gelegenheden plaatsvond. Maar daar hadden de arme schildwachten niet veel aan, wie er plicht het was, orde te houden onder de volksminigte, die als hun hoorde wilden kwamen aanstormen onder buiten rapen. En zeker zou de gravin van soms naar het voorom gebruikte je dagen, niet nalaten, des anderen dages van de overgebleven spijzen, de godshuizen mildelijk te voorzien. Wezen en oudervandagen konden er op rekenen, ruim hun deel te krijgen van het kostelijk feestmaal. Maar niets van dat alles kan de arme soldaten goeden, voor wie geen plaatschijn te zijn in de kring, waar toezicht de publieke warm hartigheid en tijd bepaalde. En deze rekenen daarop ook zo weinig, dat hij er geen bezwaaring vond, zich door list op geweld schradeloos te stellen voor die verachtelozing, zoals vaak haar gelegenheid toefond. De broodeloze troep van Juliaan was uiterste, maar geen cis trurrige uitzondering van de heersende kwaal onder het krijgsvolk. Maurits ging wel aan die te bestrijden, en de veldetrekkende hield hij strenger krijgstucht, maar er moest een geheel nieuwe orde van zaken worden ingesteld, zou er waarlijk verbetering komen, en dat ging nog zo licht, nog zo snel. Intussen was voor het merendeel der burgers het woord landsknecht of soldanier, met schelm of boefsinoniem. Niemand dacht er over na, of de schuld wel het meest lag bij hen die het beroep bedreven, of niet aan hen die tegen hun misdrijven moesten waken en voor hun belangen behoorden te zorgen, maar die nalater waren in het een als het andere. Een goed deel daarvan moest worden toegerekend. Wie het ook vergat, hij zeker niet, de man die wij tevoorschijn ziek komen uit de zijpoort van het aanzienlijk huis naast het van de gravin van Soms gelegen. Hij had de mantel dicht om het lijf geslagen en door een kleine hornele taarn in de hand. Waarom wij hem van de algemene onmedogenheid en onnadenkenheid uitzonderen, zal de opmerksame lezer begrijpen als wij zeggen dat deze man diezelfde Jacob Jans gaswinkel is, die wij in de ochtend het marktplein hebben zien oversteken, vervuld met ganz andere gedachten, gedreven door gans andere roerselen dan die der jubelende menigte, slechts bedacht op eigen genot en belang. Uit verschillende opmerkingen die wij over hem hebben aangehoord, is ons gebleken dat hij vreemd is van de gewone berekeningen en bejaageningen der zelfzucht, dat hij leven en krachten had gewijd aan leilenden en verdrukten, en dat hij bij gevolg ook die van koude rillenden, van verbete ergenis, stamvoetende soldaten, niet kon gadeslaan met voorname la dunkenheid en koude minachting, maar dat ze zijn stille deernis wekten, al was het ook dat hij in dezezelfde ogenblik daarvan niets liet blijken. Hij is geen haast te hebben, liep door met een stevige stap, en trat toen de stoep op van het enige winkelhuis waar nog licht brandde, nauwelijks waar neembaar door de kleine inloodgevatte ruiten van de rits en halve met buitenluiker gesloten vensters. Dit was een huis met een luifvol en een stenen stoepank, waar men bij dag de verschillende attributen van een apothekerswinkel te zien kreeg. Onder andere een draagbaar koprum fornuis, waarop de artsenijbereidigd zich tijdstijd niet schaamde ten aanschouwen van het publiek en tot verlustiging van straatjongens en slenteraars een deel zijn er geneespiddelen klaar te maken. Graswinkel lichte de klink en trat binnen. Hoewel de medische wetenschap in het algemeen en de artsenijmenkunde in de bijzonder 10 jaren 1595 nog op een lage trap van ontwikkeling stond, was het er toch verre af dat zij in Holland, in Delft vooral, geheel verachteloost werd en dat de uitoefening daarvan, zonder toezicht, aan de eerste de beste werd overgelaten. Voor eerst was het gildenbestuur daar om volstrekt onkundigen te weren. Vervolgens was men niet voor niet in de buurt van de Leids academy, die reeds hooglearen had bezeten en nog bezat, die een Europese vermaardheid hadden verworven in hun vak en de vraagbaken waren van hun hooggeleerde collega's in het buitenland. Hun invloed, het zij in rechtstreeksen of zij de linksen, had de naaieven opgewekt van het forstelijk Delft dat reeds voor de reformatie uitmunte in goed ingerichte gast- en ziekenhuizen, bovenal in zorgen voor gekankzinnigen en geraakten. De regering van Delft scheen bekend om haar azucht voor de wetenschap, daarom Petrus Foreest, haar reeds in 1584, zijn boek over de koortsenopdrug. Er bestond al reeds lang een gezondheidspolitie die in tijden van pest en andere epidemien doeltreffende maatregelen nam. Al vroeg werd hun school geopend waar theoretische en praktische lessen gegeven werden in ontleed en heelkende, waarvan het bijwonen voor de chirurgijnsleerlingen verplichtend was. Er waren gezwoerend stadsheel- en geneesmeesters aangesteld, die zeker toezicht oefenden over hun amsbroeders, waar het later het College in Medicum ontstond. Alles in één woord geeft recht om te geloven dat de medische wetenschap, hoe primitief ook, te Delft op de hoogte, misschien moest ik zeggen op de laagte, bestond van haar tijd. Ja, in sommige opzichten, een paar keer verder geavanceerd was. Het chirurgijns- en barbierschilde dat zich onder het patronaat van Sint Kosmus en Damianus had gesteld, en na de reformatie, de naam van die schutzeren pleefoeren, beschermde haar leden tegen indringers van buiten en vexaties van binnen. De artsenijbereiders waren erin begrepen. Keuren tegen rondreizende kwakselvers en liden die op de bruggen ongeoorloofde geneesmiddelen uitventen, bestonden sinds lang. Al werden ze juist niet streng gehandhaafd, en opschoon de chemie zich nog maar langzamer hand uit de mysterieuze winselen der algemie begon los te maken, of schoon een chirurgijn en een barbier eenzelfde persoon was, en zelfs bij scheiding van die functieën nog al dit met elkaar verwart werden, genoot toch de kruidmengen of apotheekariës als onombeelijke handlanger van de arts zekere achting. Hij toch grenste aan de stand der geleerden, al was het ook aan de uiterste limiet. Hij was letterwijs in hun taal, een voorrecht dat hij vooral ten aanhoere van filisters luiden liet klinken, en de eenvoudige burger trat niet met dezelfde vrije moedigheid de winkel van een apotheker binnen als hij dat bij de bakker of de kruidenier zou hebben gedaan. Mijn apotheek van die dagen zag er dan ook alles behalve aantrekkelijk uit. Zeker eigenaar de geguur nog daargelaten, voor vele rukorganen soms ondreigelijk, lachend somber, drukkend, geheimzinnig waas over alles wat men haar opmerkte, van de vreemd gevormde flessen en potten af tot de dichtst gesloten dozen en bokaan toe. Wie raadselachtige inhoud voor de oningewijde aanschouwig, iets schrikwekkend moest hebben, dat hij maar rilling over de leden juch. Een krokodeel hing van de zolder af, daarbij een schildpad en een gangse kraam van wissen, droge en opgezet. In het rond stond hier en daar een oude pot of doos gerangschikt, ledig meest en meer nog wat een schijnbaar van stoffering geven kon, zegt Shakespeare, als hij een armzalige apotheek schildert, waar zijn Romeo zich heen wend om zijn vergift te halen. Maar hoe wil de winkel van meester Cypriaan, die we met Jacob Jans binnen treden, gelijkenisvertonen met deze beschrijving, was het in tegenstelling daarvan een bloeiende zaak, dat bleek uit alles. De kopere vijzels en vernuizen blonken zoveel zijkonden, bij het wisselend licht in een erwalmenen lamp, zoals geen keukenmijd die in onze tijd meer zou willen gebruiken. Esculaap met zijn slangenstaf was in vergold snijwerk afgebeeld boven de kast waar de potten en flessen gerangschiet stonden. Als daar waarschuwing, was er een grijns en doods hoofd geplaatst boven een kleiner hangkastje, waarvan de inhoud uit vergiftend bestond. Maar de geruststelling dat er al zo geen vergissingsouder plaatsvinden, weerde toch de huivering niet die het aanjoeg, terwijl ook de zaagvis die u boven het hoofd slingende, zijn verschrikkingen had, bij de rustachtige proportion die zijn schaduw aanaam tegen de zoldering, onder het onzeker, flickerend lamp ligt. Maar het spreekt vanzelf dat Jacob Jans sinds lang over deze gewaarwoordingen heen was, zo hij ze ooit had gekend, dat niet waarschijnlijk is. Hij was sinds jaren de gewone bezoeker van de barmhartige Samaritaan, zoals de apotheek blijkends haar uithangbord met inscripsie boven de luifel uitstekend bedieteld was. Daarom boven was hij als medicus en schijkundige ingewijd in alle mysteriën van het vak. Of hij juist bij de Leids academie zijn graad had gehaald, is twijfelachtig, maar hij had gewis op een van de rewijzen zijn proeven afgelegd, en er bestond geen geneeskundige wet, nog staat's toezicht om deze dilatant geneesheer in zijn menslievende pogingen te stuiten. Gelukkig voor zijn armen, want hij praktiseerde gratis en leverde zelf de geneesmelen bij het voorschrift. Geen wonder dus dat de apotheker bij wie hij goed vond zich van zijn medicamenten te voorzien, als hij die bij machten was, zich die zelf te verschaffen, en bij zijn binnentreeden met een welgeminde avondgoed vermelkonden. Meester Cypriaan was daarbij niet de doorarmoede en verdriet uitgemergelde martelaag die Shakespeare ontschetst. Hij was een vrijgezet, welgedaan mannetje, van korte gestalten, met apparonden blozende wangen, goedige, niet overschandige ogen, en blijke het grouwe haag dat even uit het zwarte kalotje tevoorschijn kwam, redde de beste helfteslevens voorbij. In een zwarte sergie huisjapon gewikkeld, door een smal randje vossenbond omzoont, tentekent dat hij zich rekende tot de stand daar geleerden en ongeachte zijde muts, met een lakendse hoed op het hoofd, die hij er echter af nam, toen hij een jaar kapians begoedde. Gaat dat nog weer zo laat op de patiënten los, dokter, spak hij, aan deze uitwellevendheid jegens de goede klant, een titelgevende die mogelijk niet onbetwistbaar was van de zijde daarna ijverige faculteit. Maar graswinkel, jarenlang gewoon aan een benaming die hij zichzelf niet had toegeëigend, scheen er nog door gevleid, nog overgeergerd en antwoordde lakoniek. Zo is het meester Cypriaan. Kunt Gemma helpen aan deze medicamenten? En hij hield hem het lijstje voor waarop ze waren aangeduid. Dat zal heel wel gaan, dokter Simé. Alleenlijk is er haast bij? Ik wens er op te wachten, zwaar hij zijn althans in vooraat hebt. Dat is de zwaarheid niet. Ik heb bij mijn winkel al wat in de Delse apotheek is voorgeschreven, nog daartoe alle herba die hier in Dodoneus kruidboek staan vermeld, met schalers de meest uit heemse middelen die van ver over de zee tot ons worden gebracht, en wat belang Balsams, elixers, overgehaalde wateren, ik ben er te al in tijden ruim van voorzien. De artsenijen die ik nu verlang, zijn ganselijk niet extraordinair zoals je ziet. Dan zullen ze in een ommerzintje gereed zijn, maar ik vrees wel wat veel van uw geduld te vergen om me op te wachten tot ik de wortels gehakt, de poedersgezift en de siropen ondereen gemengd heb. Wil ik ze niet liever voor u laten aanrijken? Wil slechts opgeven waar. Het is mijn lust zezelf te bezorgen, er zijn leiders bij die het niet nemen dan uit mijn hand. Een vrije last, maar tussen gewillige, mopelde meester Cypriaan, niet al te zeker hoe die aanmerking zou worden opgevat. Zo wil u gemak nemen, en sta mij toe mijn leerling te roepen. Veel handen, maak een lichtwerk. Maak geen omstandigheden met mij, ik heb geduld en tijd. Gij haast u langzaam, zoals bij ons werk het nodigst voorschrift is. Een graswinkel namplaats op een met leerbekleed zitbankje, nadat hij zich van de riem had ontdaan, die om zijn midden was vastgegespd, en waaraan verschijndende tinne potjes en flesjes bengelden van eigenaardig fatsoen, allemaal van hengsels en geschroefde deksels voorzien, die hij op de toombank neerzetten. Terwijl de varmes zuid en zijn adjunkt zich bevleitigten ze te vullen, na het gegeven voorschrift, minder de eerste zijn geduldige bevunstiger een praatje schuldig te zijn ter afleiding. Een druk dagje geweest voor de liefhebbers, waardige Jacob Jans, en het zal morgen niet stiller zijn, met die gekostumeerde optocht langs de straten. Jacob Jans, die in eigen gepijzensgeen verdiept, richtte even het hoofd op, toen zijn naam werd uitgesproken, en knekte daarop tenteken van instemming. Ja, ja, de gravelijke buurtjes zijn aan het vrolijk in. Dat zal aan ander levertje zijn, dan het uwe, meester Boot. Ik zeg er daartoe, elk moet weten wat hem past. Wat mij belangt, ik mag het wel leiden, met ze maar niet te hoog in top voeren, om het te kunnen volhouden. Ieder wie ervan hoort en ziet, vrees dat ze hierboven de maat gaan. Daar wordt verteld dat mijn zondag eerst zal beginnen te scheiden. Zijn een prinselijke excelentie, hoogloffelijke gedachtenis, heeft wat kortig en zeder herbruiloft gehouden, toen hij hier de aanminnige Louise de Collingy trouwde. De tijden waren toen zwaardig, en hachelijker dan nu, vergoedelijke Jacob Jans op zachte ernst getoond. Om niet te zeggen dat de gravin van soms bij de feesten een staat voert of zij een koningsdochter waren. Ja, een kijzersdochter zou het ermee kunnen doen. Ze standt ook uit oud kijzerle bloed van moederszijden. Maar het ware haar goed, zo zei haar nevens een kijzerlijke schatkist te haar op beschikking had. Met deze vlucht die ze neemt, zou ik niet garene haar borg zijn. Ei, lieve Meester Cypriaan, spakjaak op Jans, zachtmoedig, maar met wat nadruk. Laat ons ook kander de rekening niet maken. De adelaar bereidt de slagpennen uit en zweeft hoog in de lucht de zonnetegen. Dus Walu veiligt zijn nestje bij Seren Altaar. Beide zijn schepseling van één maker die het al zo heeft gewild. Laat ieder zijn zweeg schaan, en bewaren god elk gezin dat zijn huis op een zandgrond bouwt, waarnaar deze een rots te zijn. En nu wil mij zeggen, Meester Cypriaan, of jij ook bij machten bent, mij dat bevame geneesmiddel te verschaffen, dat men het fenieetse tyriacool noemt. Hucpoeder van sympathie. Ik heb het wel gehad. Ik heb zelfs nog etterlijke substanciën, waaruit het vervaardigd wordt. Maar ik heb ze niet allen. En ik heb ze niet allen. En, bovendien wil ik wel bekennen, wel ik niet ben ingewijd, in het mysterie der samenstelling. Ik laak hij ook niet, en toch acht ik het, wel toegepast van siguliere kracht. Ik heb er treffelijke resultaten van gezien. Gij, oh gij, dat is niet te verwonderen, Dr. Boot. Gij geneeste luidern niet met uw medicamenten. Maar ik, voor mij, ik kan niet zeggen dat ik er veel mee op heb. Ik hoor dat er draken tanden en serpenten wel ingemenkt wordt, en… Gij hebt het dus niet, en kunt het mij ook niet bezorgen? Viel graswinkel in. Ik heb hevergeil, Elans tanden, mecabalsum, Jerusalemse zeep, aan voorraad vanuit heemse middelen ontbreekt het mij ganselijk niet. Ik heb zelfs het venerabelen tot allerlei mysterieus gebruikdienstige auripigmentum, dat één der ingrediënten is van het teriakel. Maar het genik eigenlijk vraag, hebt gij niet. Viel graswinkel in. Dat spijt mij. Te meer, omdat ik een goede doze van nodig zou hebben, niet slechts om voor mijn patiënten te strekken, maar ook om maar zekere proefnemingen mee te doen. Ik zal dan maar weer naar Antwerpen moeten schrijven, van waar ik het vormaals heb gehad. Maar zo gij het absoluut begeert, kan ik het wel voor u ontbieden, langskort er een weg. Ik ben bekend met de overman van het chirurgijnschilde Tusshagen, die mee in het geheim is van de genen wie het bereiden. Ik kan mij aan hem wenden, om het te verkrijgen. Gij zult mij verplichten. Mijn vriend, de waardige Petrus Koudenberg, meester van de kruidhof tot Antwerpen, die het mij vroeger zond, wilde er van mij geen geld voor aannemen. Dat maakt mij nu huiverig, om weer bij hem aan te kloppen. Maar ik voel mij verplicht u vooruit het waarschuwen, dat mij het bedoelde poedig gemeenlijk alleen bij kleine hoeveelheden afleverd, en dat het tegen goud wordt opgewogen. Tracht er zoveel van te krijgen als jij maar machtig kunt worden. Afdingen is mijne gewoonte niet, als jij weet. Nee, voorwaar. Als alle klanten zulke goede betalers waren, zou ik nog kans zien mijn kutjes op droog te krijgen. Maar bij patiënten zoals Gijze gemeenlijk bediend, kan het er dan ook wel op overschieten, eindigt hij, lachend over zijn eigenaardigheid. Dat zegt Gij met waarheid, hernam Jacob Jans. De arme schaapkunst, die het mij gegeven wordt te bedienen, hebben een rijke en machtige heer wie eens rentmeester en schatdrager ik ben. Mog het zijn met niet al te veel ontrouw en zwakheid. Ontrouw en zwakheid, kom, kom, dat is versierde zedigheid, waardige Jacob Jans. Iedereen tot Delf weet hoe Gij zelf leeft, schraalder dan de armste bedenlaag. Zou hem ook niet passen mijzelf het te goed te doen van het geen aan zijn armen behoord. Zo denkend en handelend zeid Gij de vriend en weldoener van allen die leed en last leiden in de ganse stad. Dat is te bekend dan dat Gij het zelf zou kunnen ontkennen, al tacht Gij het meest te bedekken. Nu, wat zou dan dat alles, daarin is niets dan mijn schuldige plicht. Gij verdient er de hemel mee, dat is zeker. De hemel verdienen? En de strengen, wel wat harder trekken, namen een onuitspreekelijke uitdrukking aan van zacht moedigheid en diepe ootmoet. Oh, wat zouden wij Arme Zondars de hemel verdienen die onze schuld niet kunnen betalen? Ik heb geleerd met de profe David te verzuchten. Wie kan merken hoe dikmaals hij veilt? Oh, heren, vergeef mij mijn verborgen gebreken. Maar ik geloof dat Christy verdiensten mijne verdiensten zijn en ik hoop in de hemel te komen door hem die de weg, de waarheid en het leven is. Meester Cypriaan, wat verlegen dat zijn bedoelde lospraak zo averrechts werd opgenomen, tachtte zich intussen een houding te geven door de laatste hand te leggen aan het vullen en rangschikken ter potjes en flesjes en niet wetende wat te antwoorden naar zulke uitspraak van zijn achteringswaardige krant tot wiens diepte van ootmoet hij niet wist door te dringen zei hij alleen. Zie nu dokter hoe ik mijn best gedaan heb om in spoedig te helpen. Daar zijn hoe zaken genommerd en met de briefjes eraan. Wil jij ook dat ik ze aan de riem hegte? Geef u geen moeite ik rangschik ze liever zelf naar de loop die ik te doen heb. Wees zo goed en neem meer af wat u toekomt. En zijn beurs uithalende legt hij een gouden dukaat neer. In trouwen daar is driemaal meer dan mijn toekomt spakt meester Cypriaan nadat hij enige ogenblikken voor de leus in zijn winkelader geschommeld had en ik heb zoveel klein gint niet om weer te geven. Laat het dan blijven tot we afrekenen met het terriackel. Als ik mijn klein geld nu uitgeef houd ik niet genoeg over want de patiënten hebben gemeenlijk andere behoeften dan artsenijen alleen en daarin is het nodig met een kleinigheid te voorzien spakgaswinkel terwijl hij zich de riem om het lijfgesten. Het is treurig om te zeggen maar de meeste armen kunnen de ruimte niet dragen. Verschoon de aanmerking dokter maar je hebt daarom vrij wel gevulde beurs bij u en dat spiritueus met de avond als er zoveel kwaad volk langs de straten trekt. Oh, de straten zijn eenzaam en doodstil met dat barrenweer en de sneeuwjacht. Toch gans niet veilig na het luiden van de diefklok. Er zwerven zoveel soldaten rond en die boven geven niet om weer of wind als hun kwaadestukken er maar te rustiger om kunnen uitvoeren. Vanochtend bij het ringspel hebben ze nog te midden van al de toeschouwers een deftig burger afgezet en gemolesteerd. Iedereen spreekt er schande van. Mijn hoort dagelijks van aanrading en diefstal om niet te zeggen van manslag. Ik ben immers in godshand. Mij bejegenen nog nooit onoverkomelijk kwaad en zeldend leid ik overlast. Ik voor mij ben ook niet van hen die zo laag neerzien op die armeswervers. Hunger en dorst zijn kwaaderaadslieden en ze worden slecht betaald en slecht voorgegaan ook. Ik denk erbij dat zij het toch zijn die ons land van de Spanjaard helpen bevrijden met de hulp van gods. Hoe nu riep meesa Cypriaan vol verbazing. Trek hij u de soldaten ook al aan meester Graswinkel? Waarom zou ik niet? Maar hij werd in het voortgaan gestoord door het driftig openduwen van de winkeldeug en het binnentreeden van een klein meisje armelijk gekleed en bitterlijk schrijende die door haar tranen heen zich tot de apotheker wende met de vraag om een flesje geest en voor een oort blauwe bedelaar zelf waarvoor ze de penningen op de toonbak legten die de kleine nauwelijks bereiken kon. Wat schild eraan kindlief voeg Graswinkel meewaarig. Is het ten uwend een ongeluk gebeurt dat hij zulke middelen nodig hebt? Oh, best de waarboot! spak het meisje, hem aansprekende met een naam die hem meest onder het volk werd gegeven. Moeder ligt zo erg en broertje is ook zo erg. Oh, ze gaan allebei sterven en vader is van desperatie het huis uitgelopen. En het Schrijen en Snicken verdubbelden bij het uitstorten van al dat leed. Bij zulke desperatie heeft niemand baat. Spak Graswinkel half luid. Maar zacht er tot het meisje. Zeg, Elskke, wat mag er gebeurd zijn? Vanochtend, toen ik uw moeder heb bezocht, was ze nog halfrij wel. Ja, ze was ook wel. Maar vader is met de broertjes naar de spelen gaan kijken en het blijkt dat ze van elkaar afgeraakt zijn. En kleine Willem heeft een trap van een paar tegen zijn hoofd gekregen. En Buurman heeft haar bloeden thuisgebracht want vader was nergens te vinden. In de taverne, dacht Graswinkel, maar hij sprak die mening niet uit. En moedig is zo bitter versrikt dat zij Willem zo ineens prijstelijk bloesend voor zich zag, dat zij van haarzelf is gevallen en dat Biervrouw er de hele middag mee getopt heeft om ze bij te krijgen. Waarom zo lang te toppen? Gij wist mijn huis toch te vinden, Elsk een lief. Vader was thuisgekomen en verboot u te roepen, zei het kind, de schouders ophalende, als begreep zij de oorzaak niet van het verbod. En nu met de avond is moeder bij dezelf gekomen waar ze eilt en raast en is niet in het bed te houden van de angst over Willem. En Biervrouw zei, ik zou maar eens naar de apotheek gaan om wat geest voor de zenuwen, dan zou meester het wel weten. En zij nam er eens het flesje aan dat meester Cypriaan haar overreikte en strakte de hand uit naar dezelf. Armelijk, als verbederlaar zelf paste, in een papiertje gewikkeld, terwijl Cypriaan alvast de penningen tot zich wilde nemen. Maar Graswinkel wenkte hem dat hij zijn kind zou laten en verzocht hem wat balsm van Mecca mee te geven. Da's krachtige inmiddel tegen een kwetsiere, zei hij tot elstje, die grote ogen opzetten. Kom, we gaan samen kind lief, al is het ongeroepen, ik wil uw moeder zien. Zijn lantaren opnemende en zijn mantel wel dicht om de schouders slaande, verliet de goede Graswinkel de apotheek om zijn docht aan te vangen door de arme buurten, doorgaan ze het doel van zulke avondwandelingen. De apothekersleerling, die Cypriaan bij het bereiden daar geneesmiddelen had geholpen, was, zoals de plicht haar bescheidenheid voorschreef, zwijgende toehorder geweest bij het gesprek tussen zijn meester en door de Graswinkel. Maar destemeer had hij scherp toegeluisterd, al had hij niet alles volkomen verstaan. Ook riep hij uit nadat hij de deur achter de kleine elstken had dichtgesloten. Een singuleer man toch, die Jacob Jans, voor zijn eigen heeft hij geen kannebiers over en voor zijn armen ontziet hij de duurste middelen niet. Zou het waar zijn meester, wat de luiden zeggen en wat mij uit zijn woorden kan opmaken, dat hij een groot zondar is geweest, die zijn euveldaden door zware boete en lijfskastijding zoekt goed te maken. Ach, wel nee jongen, bij mensen in Geheugen is er geen poort waar binnen het delft geweest die zo exemplaarlijk heeft geleefd van zijn jongheid aan. Als die nog een zondar moet heten, dan weet ik niet wie voor deugdzaam mag gelden. En als die niet in de hemel komt, waar moet het dan met ons heen? Maar weet je waar het hem zit, hij valt wat dweepachtig. Dominus Arnoldus Cornelii, laatst over haar besprekende, vreeste dat hij een drijver was, die nog wat paapsige voelens had behouden van afzondering, onthouding en dergelijke meer. Daarom noemen ze hem ook ten delfse herenmiet, maar ik heb in zijn oude man horen zeggen dat er op zijn zestiende jaar toen zijn ouders nog in de Brauwerij de boot woonden, iets heel bijzonders met hem moet zijn voorgevallen. Altimaal praatjes en sprookjes, waar de goede liden om elkaar de tijd mee verdrijven en waar ik niet zijn hecht, viel de patroon in, met oude wichtigheid van een meerdere in doorzicht en kennis. Waarheid is, dat hij op merkelijke curen doet en weinig patiënten verliest, wat mij niet van de andere doktoren kan zeggen, eindigde hij lachend, terwijl hij zijn winkeladen ledigte in een lerenzakje. Dat zal wel waar zijn patroon, stemde de leerling lachende toe. Van Jacob Jans vertelt men dat hij soms de luiden met zijn simpele toespak cureert. Ja, dat er zijn die hij met strak in de ogen te zien en de hand op te leggen van die aaklige kwalewetengenezen die het vulgus de grams op gods of terwijl heilige ziekte noemt. Van de epilepsia meent hij? Ja, van deze. Geloofd gedat patroon? Ah, wat zal ik ervan zeggen? Munders voelt de kiepie. Wij weten dat hij meest invoudige middelen gebruikt, als paard hij ook de duurste niet als het nood doet. En er al dit van spreekt de natuur haar wil te laten en die te laten werken. Maar de patiënten die hij liefst zoekt en die het drugst over aan praten zijn meest geringen luiden, her van de allernooddruftigsten, domvolkje, en bij geloofd nog daartoe. De zulken roepen al heel gauw, miracle. En Jacob Jans is slim genoeg om te weten dat men wat op de inbeelding moet werken en dat er veel afhankt van het goed geloofd er patiënten voor het goed gelukken van de cure. Iets wat mysterie en mommerij van handgebaar komt er dus wel bij te pas. Daan boven, wie zal zeggen, van velen ga hij hem zinnige zaken, zonderling in ons vak, waar het natuurlijk ophoudt en waar het miracle begint. Bij dat alles is het dan ook niet vreemd dat ze hem de wonderdoktor noemen. Gans niet vreemd, en het zijn de ordinaire doktoren die hierin voorgaan. Ze kunnen niet zonder wat afgunst zien dat hij de patiënten cureert die zij opgaven. Als je het miracle hebt, valt de konst weg. Vatje het? Al goedmeester en daarbij luidt wonderdoktor zo'n beetje als kwakselver en uitventer van arcana. Precies. Daarmee willen, als vanzelf versprekt, de achtbare heren die hun bullen te leiden of de Heidelberg hebben gehaald, niets te doen hebben. Zo achtgen dat Jacob Jans zelf zijn doktersgraad niet gehaald heeft. Bij mij weet het niet, maar hij was al in de praktijk toen ik van Schagen hierbij mijn eerste patroon kwam. Daarbij, wat doet dat er toe? Men je dat het recht van de hoed en het recht van de ring de ware dokter maakt? Kennen wijzen dan al voor goede koks die lange messen dragen? Heer maar sneen. Maar het komt op de kunde, op de voorzichtigheid en op het helder inzicht aan. En, in die allen, daar weten wij af te spreken, gaat hij de meeste onze breed gebefte en getabaarde heren te boven. Maar, jongen, de ruimklok heeft al geluid. We kunnen ons licht sparen. Ga de luiken sluiten. Einde van Hoostek 6. Hoostek 7 van De Delfse WondeRokter. Deze liep in voks opnameboot op het publieke domein, opname door Anna Simon. De Delfse WondeRokter, door ALG Pospontusa, Hoostek 7. Voortgesweep door schrik en ontzetting over zijn eigen daad, in een roes van strijdige aandoeningen die hem beurdelings per stormen, bedwelmd door de dampen van de verhittende drank die hij had ingezogen, was Juliaan weggevlooden als een opgejaagd hert dat de jacht tacht ontkomen. Hij wist zelf niet waarheen. Hij dacht er niet eens over na of hij een gevaar ontvluchte dan wel in de mond liep. Hij zog alleen verder te komen, altijd verder van de plek waar hij zoveel geleden had en zo onbezonnen aan zijn driften had toegegeven. Geen voeging over zijn woestbedrijf, geen ziele smart over het verslaan van zijn enige weldoenig en vriend, geen spijt dat hij zijn krijgsmakkers in de steek had gelaten, geen vreselse voor de gevolgen van zijn daad, deed zich nog bij hem gelden, schoon hij sinds een half uur zonder opsien of omzien langs de straten van Delftrenden, zegst door het idee Fiksgedreven dat hij zich ergens bergen moest, zonder dat hij wist te bedenken waar. Het was zijn geluk dat de hagel en sneeuwbuin door luiende stormvlagen afgewisseld, alle levende schepselen binnenhielden, want een hond zelfs zou hem hebben aangebast zoals haar nu uitzag. Bloots hoofd, zonnermantel, nog degen, met sporen van bloed op zijn verhaavende kleding, de verflenste kraag op zijn rug hangende en de vermagerde hals zegst door de verwilderde haren gedekt. Van de politie en haar dinaren geen spoor, ze hielden zich binnen als de rest. Het was geen weer voor kwaadoeners zelfs. Maar weer of geen weer, de politie had moeten waken, zou men zeggen. Voor zeker in onze tijd, maar zo dacht men er toen niet over. De nachtwakers en schoutsdinaren zaten liever in het warme wachthuis bijeen. Werter kwaadbedreven gedurende de nacht, dat zou teochtend wel blijken en dan zou men onderzoeken en straffen. Misschien de verkeerde, dat kwam er zo precies niet op aan. Julian dacht er niet eens aan, hoe zeer het barre weer hem te staden kwam. Alleen hij begon overmeesterd te worden door zekere weheid en matheid, die het verlangen naar een oog een blik rustens onweerstaanbaar maakte. Het bloed nog verhit en die koortsgloed gaande gehouden door zijn forse lichaamsbeweging, had hij van vocht of koude nauwelijks iets bemerkt. Of in Dienal de ijzige vlocken die hem op het hoofd vielen en als straalen langs de haren neerdruppelden, deden hem goed als een verkoelend pad. Het begon zelfs te werken en allengs de nevelen weg te vagen die zijn brein verwarden. Hij voelde dat zijn voeten onder hem wankelden. Hij moest zitten, hij moest het, al zou hij ook de dood vinden op de plek waar hij ruste zocht. Het was een stenen trap op de kant van de grachtswal die naar het water afleiden, zeker ten gerieven van lakenververs of velleploters daar gesteld. Men vond dergelijke van afstand tot afstand en er werd wel eens de voorzorg gebruikt vanwege het stadsbestuur een lantarennevens te stellen, ter voorkoming van ongelukken. De lantarenpaal was er werkelijk, maar het lichtgevend element ontbak, met zulk weer ook, het was wel overbodig. Julian liet zich heigend neervallen op de eerste treden en liet de voeten hangen, tot ze steun vonden op een andere. Hij deed hem goed, de vermoeide leden zo uit te strekken. Maar welhaast was het hem of hij met ijzel overgoten werd. De reactie was te plotzling en te heftig. Sneeuwjacht en hagelslag maakten zich nu aan hem kenbaar in volle scherpheid. Dat zie je niet uit te houden. Het is of ik geen voeten meer heb. En toch, wat aan te vangen. Wat aan te vangen. Om na te denken, wilde hij het mattenhoofd ondersteunen met de hand. Een laufwocht gleed hem langs voorhoofd en wangen. Hij troppelde neer van zijn hand. Ha! Ik begrijp het. Ik heb mij aan zijn degen verzeerd, zonder dat ik het wist. Nee, dat doet er niet toe. Bloed om bloed, dat is niet meer aanrecht. En toch, wijs gevloekt gij Bastiaan, die mij de dood de hel hebt ingedreven. De hel! Het zal er licht beter zijn dan hier, als het zeg een waarheid is, dat men er brandt. En ongelukkige lachte met een holle lach. Toch, als door instinkt tot zelf behoud gedreven, trok hij zijn neusdoek uit zijn zak en won die onder pols. Veevat, ik ben nog een neusdoek rijk. En hij lachte weer, terwijl hij de vuist behalde. Dat is nu mijn enige bezitting. Mijn degen in de steek gelaten, en dat is goed ook. Waartoe, ik heb gezegd, dat ik alleen, met de degen in de hand, mijn weg beter zou maken dan met die naastleep van schoenjes, als zij zijn. Maar toen? Toen was alles nog anders. Toen... Toen lag er nog geen moord tussen u en uw toekomst, jullie aan. Zou zijn geweten, hem hebben toegeroepen, als hij het ondervraagd had. Hij deed het niet. Zijn gedachte loopt naar mijn andere wending. Had ik slechts een draagelijk kledingstuk, een mantel of iets dergelijks, dat het gelach waard was. Ik zou ergens in een taveren schuil zoeken, tot de morgen, tot ik weet wat te doen. Ha! Weer datzelfde gebrek aan hene gestuivers. En het goede moedertje dat mij een brasspenning in de hand stopte. Ja, dat is waar ook. Daar moet ik nog wat van over hebben. En hij tastte rond in zijn zijzak, maar zonder vrucht. Ach, wel ja. Ik heb inmiddels de grote heer gespeeld bij de portier. Ik heb geen geld weer omgevraagd. Ik had te veel haast die verwendigde stad binnen te komen. En te denken, dat ik dezelfde ben, die met vierheid een compagnie heb gewijgerd. Dezelfde die honderd pistoletten in het water heb geworpen, uit eergevoel, omdat verraad en schilmerij mij tegen de borst stuiten, en het edel bloed zich gelden deed. Wat heb ik ermee gewonnen daarna te luisteren? De landsen hadden gelijk. Ik heb gehandeld als een dolomand. Hoe wordt mij die dwazen deugd geloond? Bah, als ik Maurit kon waarschuwen, als ik Maurit kon redden, maar daar is geen kans op. Ik moet voort. Ik moet het. En daarbij, wie zou de schooiig die ik nu ben te woord staan? Dus wat de koude koordse die hitte gebrand van straks vervangt om mij bij beurten te kwellen. Dus, zit ik mij de dood. En ik wil wel af van dit ramsalig leven. Maar zo koud? Nee, ik wil wel sterven, maar niet van koude. Ik ben een edelman. Laten ze mij rechten. En, als met plotseling besluit, stond hij op, onder verstijfde en verkleumde leden weer wat warm te bijten zetten door beweging. Bah, die rillingen. En klappert dannend, liep hij voort, de armen over de borst slaanden. Maar de gekwetste hand deed hem pijn, en hij liet de slingsen langs de zijden neervallen, met een naamloos gevoel van verbittering en moedeloosheid. Nu maar één arm ook meer, vanzeker, het zou jammer zijn als mij iets ontging. Vanzeker, waarom niet, een gevlukte, als ze duivel er nu plezier van wil hebben, moest hij mijn broerig op mijn weg voeren. En ik nachtste de tanden van woede bij de schrikkelijke beelden die hem nu door het hoofd wilden. Daar kraakte voor het eerst een menselijke voetstap op de overeiselde straatstenen. Juliaan zag om, met een mengeling van schrik en voldoening. Hij bemerkte een man die met kalmen geregelde stap dicht langs de huis in liep, een kleine landtaren in de hand draagende en die zich om wind nog weer scheen te bekommeren. De duivel halen die ploert, hij heeft geen last van de koude, hij heeft een mantel om, spakt er ongelukkig in zichzelf in. Het bezit van zo'n kledingstuk was het idee fiks geworden van de verkleumde, en werktuigelijk ging hij recht op de pijnzende af. Hola, sta, riep hij hem toe, met een scherpe, trillende stem. En de andere bleef staan, in de onzekerheid, wat men van hem wilde. Daar werd hij met woest de hand, de mantel van de schouders gerukt, eer hij op tegenweer kon denken, maar de aangevallende dacht ook niet op verzet. In tegendeel, kloek en onversaagd, beheelt hij tegenwoordigheid van geest, om als met één oogwenk de gemoedstoestand van zijn aanrander te doorzien. En schierlijk zijn beurs tevoorschijn halende, drukte hij hem die in de hand, terwijl hij zeiden, Vriend, doet hij dit uit armoede? Zo neemt deze gift daartoe. En schierlijk keerde hij zich af, als wilde hij nog van de daad, nog van de dadig, geheugen houden. Deze zag hem na, met strakken, starende blik, en bleef staan, als aan de grond genageld. Hij had de woorden niet eens begrepen, maar uit die stem klonk diepe deernis, geen verwijt, en zij dronk door tot zijn binnenste, als een scherp snijdend zwaard. Schaamte en zelfvervoeing grepen hem aan. Hij kwam tot bezinning, en in plaats van met zijn buit te vliegen, liep hij de beroofde achterna, die wij iets herkent hebben uit zijn handelwijze. Haalde hem in, wiep hem de mantel toe, en sprak met een bruskheid, waaronder hij zijn ziddere onderroering tachten te verbergen. Daag, neem uw goed, neem uw geld terug, uw deernis verdien ik niet. Dubbel, mijn ongelukkige broeder, en Jacob Jans wilde hem meewaarig de hand op de schouder leggen, maar jullie aan Dijnst Achterwaard uitroepende, ik ben niemand's broeder, ik ben een booswicht, ik heb de gal verdiend, en ik zal mij zelf recht doen, en hij vloot weg uit alle macht. Maar de wonderrachter was er de man niet daar om zo een patiënt zo op te geven. Hij volgde met een stevige stap om te zien wat deze in zijn wanhoop ging aanvangen. Dat was niet meer twijfelachtig. Toen Julian de stenen trapp had bereikt waar hij had zitten rusten, sprong hij die af bij twee, drie trillen tegelijk om de dood te zoeken in het water. Doch in zijn onzinne gewoestheid stapte hij mis en gleed af langs de killesteen, zonder nog te zijn, waar hij wezen wilde. En eer hij de laatste, beslissende wendeling had volbracht, spartelde hij reeds onder de reddende hand van de klukken welberade grijsaart aan wie hij niet meer zou ontkomen. Dit opzet zult hij niet voelvoeren, spakt deze met gezag, hem nu met beide armen onklemmende en de trap opseurende ondanks de tegenstand van de jongman die slechts één hand op zijn dienst had om hem af te wearen. De vaste wal was al bereikt en de afgetopte scheen nu zelf uit tegenstreven moede. Wees leidelijk en laat mij voor u zorgen, spakgaswinkel, terwijl hij de wankelende hielp zich op te richten. Ik ben in uw hand, doe met mij wat gewild, lever mij over aan de justitie. Ik wil u behouden, niet in het verderfstorten. Begrijpt jij dat dan niet, beklagend zwaardige? Vrees jij de alwetende God niet, dat jij dus eigenwillig zijn oordeel tegen gaat? De desperatie grijpt mij aan. Ik groeide van mijzelf. Ik heb niets meer te verliezen. Ik wil dan aan het eind aanmaken, stotterde jullie aan, met trunnende lippen. Een eind? Gij vergist u, dat waren juist het begin. Maar zo behoeft het niet te zijn. Ik zal u redden van uwzelf, met schijt wild. Ik zeg u immers, dat ik in uw hand ben. Herhaalde jullie aan, met wat ongeduld. Maar stoot mij dan ook niet af, waar ik u wil helpen. Laat me u in de mantel wikkelen. Uitbarm hartigheid, niet in die mantel, die brandt me als vuur op het lijf. Gij hebt warmte nodig, was het lakonieke antwoord. De wonerrokter was onverbiddelijk, en zijn leidig berusten. Graswinkel zoeg zijn arm om hem heen, en leidde hem voort. Hij had behoefte aan die steun, want zij knie knikten, en hij wagged op zijn voeten. Gelukkig, viel het toneel voorg op het oud delft, en was benzeer naarbij het huis waar Graswinkel woonde. Zo naarbij zelfs, dat de schildwachten, die de huizen soms bewaakten, iets hadden kunnen zien van de worstelling tussen die beide mannen, en een enkele toon hadden gehoord van Juliaans krijzende stem. Maar ze achten zich niet geroepen, dus ze beide te treden. Die twee schijnen te vechten, zei de een tegen de ander. Denkelijk zo wat straatroverij, of een paar beschonken lieden, die elkaar de weg willen wijzen, werd de geantwoord. Paan Beursers neidig, zou zo niet aangaan, dat loopt op moord uit. Wat kan dat onschelen? Dat gaat de onderschout en zijn diners aan. Wij hebben te waken, dat men het huis van soms niet molesteert. De camaraden werden het eens, dat de zaak hun niet aanging. Toch, toen het paar nu langzaam en zwijgend, tot het aanzienlijke huis was genaderd, en de schildwachten voorbij ging, de grijzaard, altijd de wankelende jongpant steunende, sprak de eerste zolden hier weer. Zie je wel, dat een van die twee tronken is? Hij kan nou op zijn voeten staan. Nu nog maar een paar stappen, en we zijnig, bemoegde Jacob Jans, jullie aan, die telkens eens trompelde. We zijn hierbij het huis van soms, en het is er vlak naast. Dat ligt, die muziek. Ho ja, ze houden daar bruin loft, hij is er ook bij. Bui, de verrader. En in plaats van voor te gaan, bleef hij staan, de opgeven hand, dreigend naar de ramen richtend. Toen stond de corporaal op, die met nog een paar man op de stoepbank was gezeten, en trat nadig. Halt mannen, staat, wat zal dat? Hij lieve corporaal, laat me ongemoeid, deze kranken in mijn woning brengen. Hij is in een eilende koorts, laat ik vrezen. Ha, zeid hij het, waarde gedokte graswinkel. Ga gerust uus weegs, wie zou u overlast doen? De hartige schootel, die je ons laatst hebt bezorgd, heugt me nog. Jullie aan, boog nu zwijgt het hoofd, hij liet zich voortleiden, de zijpoort in, die naar het verblijf van de kluizen naar voert. Einde van Hoogstuk 7. Eerste deel van Hoogstuk 8, van de Deltse Wonderdoktig, deze liep u voks opname poort tot het publieke domein, opname door Anna Simon, de Deltse Wonderdoktig, door ALG Bosbom Toussaint. Hoogstuk 8, deel 1. Toen zij het achterhuishouden bereikt, dat Jacob Jans gaswinkel tot woning strikte, plaatste deze zijn leidig, zorgelijk in zijn armstoel, stak door middel van het licht zijn lantaren een lamp aan, legte zijn gordel met flesjes en potjes af, schikte een kussen onder het hoofd van jullie aan, schoof een voetbank onder zijn voeten, en wilde hem toedecken met de mantel die hem ontvallen was, toen hij bij het meer helderen licht de vreselijke wanoorden in dienst voorkomen bespeurde. Ik zie overal bloed op uw kleding, ook uw gelaad is ermee bezoedeld. Heb je een doodslag begaan? Vroeg hij met een zachte, bewogene stem. Ik weet het niet zeker, mijn weerpartij viel en ik ben gevlucht. Dus, gevochten. Jullie aan knikten toestemmend. Maar ga je zij het zelf gewond, ongelukkige, en dit bloed zal het uwe zijn, hervat de graswinkel, die de omwoelde handvatten en de zaktelk wegnam, reeds van het lauwe bloed doordhokken. Ik geloof, ja, bracht jullie aan uit, en liet het matten hoofd in het kussen zinken, graswinkel bekeek de wond nauwkeurig. De heer is barmhardig geweest over u, een nagel breed verdig, en de polsader waren doorgesneden. Maar Jullie aan gaf geen antwoord, graswinkel zag op, hij was in flauwe gevallen. Zal uitbedding zijn, bloedverlies, misschien honger of dorst, daartoe, sprak hij bij zichzelf, en bracht het nodige bijeen om de wond te wassen en te verbinden. Eerst nadat hij dit met een vaste en kalme hand had volbracht, goot hij ene gedroppelend geestrijk vocht in een tinne kusje, deed daar water bij, en bracht het de bewusteloze aan de lippen. De sterke reuk van het geneesmiddel deed reeds enige werking. Jullie aan kwam wat bij, opende werktuigelijk de mond, en liet zich de medicijnen toedienen. Hij sloeg de ogen op en scheen niet te begrijpen waar hij zich bevond. Slechts smakte hij met het tong als verlangde hij iets te drinken. Heb hij dorst? Water, smeekte de ongelukkige. Ook honger, voeg Jacob Jant meewaarig, terwijl hij hem een kruik fris water aan de mond zetten. Jullie aan schudde het hoofd en liet dat weer lusteloos neervallen nadat hij met getigheid had gedronken. Gij had behoefte aan rust. Ik begrijp dat, sprak gaswinkel, terwijl hij hem de pols voelde. Er is wat koorts, het hoofd zal u zwaar zijn, tacht de slapen, alleen sta mij toe, uw voorhoofd en gelaad wat terreinigen van slijk en bloed, dat zal u opfrissen. En terwijl hij dat liefde werk vol bracht, ging hij voort. Ik zou garene een goed leger voor u sprijden, maar ik heb geen bed in mijn bezit en het is te laat na meerdernacht om assistentie te vragen aan mijn buren. Morgen zal het beter zijn. Morgen zal ik aan alles voorzien. Hij kreeg geen antwoord. Julian, door de slaapovermand, had niets verstaan. Gaswinkel glimlacht even toen hij het bemerkte. Als God de slaap wil geven, is er geen zacht leger nodig, spak hij. Ik weet het immers bij ervaring. En hij mocht het zeggen met waarheid, want hij zelf had geen andere rustplaats dan de armstoel met de voetbank, die hij nu aan zijn gast had afgestaan. Het hoofdkussen was een wilde, die hij zich alleen bij ziekte veroorloofde. Inderdaad, zo jullie ja niet als een halfbewust lozen waren binnengeleid, maar een heldere blik rondom zich had kunnen slaan, zou hij verbaasd geweest zijn, van het geen hij zag, of liever, van het geen hij niet zag. Daar zijn redder, naar toon en kleding te oordelen, toch dat het deftige stand behoorde, blijkend het aangeboden geld niet arm was, en die zondanks zich ophield in een verblijf, zo berooid, zo gans en al ontblood, van alles wat naar gemak of weelde zwemde, dat een bedelaar zelf, zich nog meer astones, zij hebben ingericht. Niet aan de ruimte haperd, dat is waar, want het was geen enge, morse gekluis, zonder licht of lucht. Het was een achterwoning, die vormaal als tuinhuis had gediend, waarom er dan ook geen schoorsteen was, maar zoveel te meer ramen, voor dat tijdperk nogal laag, maar waarvan enkelen met ruwe planken binnenzijds waren dichtgemaakt, en de anderen bijavond door buitenluiken werden gesloten. Maar hetgeen hun hier aangrimde, was de kille, onheimische leegte. Niet aan de kalen wanden, dan een hangkastje, waar een paar borden en kannen van het grofste, delfse aardewerk, in geborgen werden. Een kruik voor zijn water, een pottenkun voor zijn wijn of melk, een schootel met wat broodkruimelkunst op een soort van aanrecht, bennevend een zandloper. Ziedaar, al de meubels. Geen stoel nog tafel, dan die enige leerlingstoel, nu door juliaan ingenomen. Een smalle houten bank, die hiervoor geschoven stond, moest dienen tot zidplaats bij de maaltijd. De geringste daglonig had nog zijn vrolijk vuurtje op de hardplaat en een stoel voor een bezoeker. Jacob Janss, de afstameling uit een oud delfse regeringsfamilie, die schattenaard gewonnen met haar bierbrouwerijen, gunnen zich zulke wilde niet. Een comfort met aangestoken zaagmeel of wat gloeiende houtskool moest in de barren winterkouden zijn handen en voeten voor bevriezing bewaren, en op vriendenbezoek was in dit ongezellig verblijf even minder gerekend als op verwarming en levensgenod. Een middelirse kluizenaar in Groot of Woestijn voor aller oog verborgen kon het nauwelijks verdergebracht hebben in zelfverlogening en vrijwillige ontbeering dan deze protestant, die toch niet in cel of kloof de aanraking met de wereld ontdoek, maar die zich iedere dag te midden van het aardige woel begaf, aan lelijk zichzelf een vrijhoudende van de besmetting die er woelde. Zo volkomenlijk had hij zich losgemaakt van zinlijke behoeften dat hij sinds zijn 18e jaar geen pondvlees voor zichzelf gekocht, geen pintbiers gedronken had en hij moest zich al heel zwaak gevoelen eer hij zich een eitje in de dop veroorloofden. Hij zou het richt gehad hebben menige armen die hem van gebrek klaagde op zichzelf te wijzen als een voorbeeld met hoe weinig een mens toe kan, maar zo deed hij niet. Hij wist maar al te goed dat hij een uitzondering was die zich niet als regel mocht stellen, veel min optringen. En hoe strenger hij het zichzelf onthield thuis te milder wist hij anderen te geven. Niet vreemd is dat hij door de menigde als een wonder werd aangegaapt. Zelfs daar waar hij niet als de wonderdokter werd nagewezen. Het scheen wel iets boven natuurlijks dat iemand die zo schraaltjes leefde die zich slechter voedde dan de meeste bedelaars. Die dag en nacht kouder leed en die diesondanks altijd in de weer was om anderen te dienen en te helpen, zo ook een vaste gezondheid genoot en nu reeds tot over de 60 was gekomen zonder een der gebreken van de ouderdom te gevoelen. En toch was het uit natuurlijke oorzaken zeer wel verklaarbaar, strikte matigheid, gehartheid in alles van de jeugd aan, een waakzaam en werkzaam leven, evenvrij van de behoeringen der hartstochten als van de vele kwellingen en bekommeringen die de geest vermoeien en het gebeen te verteren, moest er als vanzelf zijn lichaam in een staat van kalmte en welvaren houden als maarzelden genoten wordt door gewone mensen die, of door buitensporigheden, of door de slingeringen van vrees en hoop, door overgaven aan lusten en driften, door de prikkelingen van haat en neid, door toegeving aan ledegang, door verveling, door de behoeften die zij zich scheppen, door de gewoonten die zij laten inworteren, in eigenlijke zin een tegennatuurlijk leven leiden, al geloven zij ook, zich te houden aan de gewone leefregel. Maar nog buiten en boven dit natuurlijk en verklaarbare werd in hem bewaarheid wat er geschreven staat, dat de mens niet bij brood alleen zal leven, maar bij alle woord. De geest had in hem het vlees overwonnen. Al zijn handel en wandel was zodanig dat daarin tastselijk kon bespeurd worden de vrezen en de liefde gods die hij geduurgelijk voor ogen had, getaagde biograaf die zijn tijdgenoot geweest is. Hij leefde niet slechts met god, hij leefde ook van god. Zijn diep, inig, waarachtig doordringen tot die geestelijke hoogte waar gemeenschap wordt geoefend met het heilige gods, zetten hem heen over het aardse met al zijn grote en kleine behoeften en ellendegeden. Waar hij met ordaad kon zeggen dat zijn eigenlijke leven was met Christus, verborgen in god, had het lichaam al zeerspoedig het nodige daar de ziel zich dus rijklijks afgevoed. Toch was hij geen ijskoude stoïcijn. Deernis met anderen ontlockte hem niet selden een traan. Slechts met de schaten lach zijn er natuurgenoten met hun erluiden en losse verhoorlijkheid kon hij niet instemmen. Die schrijnde hem door de ziel en deed hem pijnlijk aan, hoewel de glimlach van zachte beleidmoedigheid om zijn lippen speelde. Wie nu, na al het gezegde, meent dat de wonderdokter op visionen een geestverrukking enteerde en als de heilige Katharina van Sienen slechts van nachtmaalsbrood leefde, die vergist zich schromelijk. Men heeft daarbij de klukken welberaande man reeds in handelen. Het was bij hem niet meer een op en neer van vuurige zielverheffing en droeverduisternis. Het was een doorgaande, gelijkmaat gekante en kracht uit ware zielverreden geboren. Zijn wandel was in de hemel, maar hij wist dat hij nog op de aarde leefde en dat hij al de dagen zijn aardse levens besteden moest, ten dienste gods en om gods willen, ten dienste zijn er even mensen. In Diemenhem in zijn kluis bespieden was hij de asseed die in de eerste eeuwen van het Christenom had kunnen leven. In Diemenhem langs de straatlen zou gaan, in de huizen der armens afverkeerend, was hij de praktische Delfse burger, een wijs en voorzichtig art en een voorzienig aalmoesinier die precies wist waar en hoe hij moest geven. Daar zijn gewone slaplaats was ingenomen door zijn gast, had hij geen keuze dan de nacht wakende door te brengen of op de vlakken stenen grond te gaan rusten. Hij beslote het eerste, ter meer nog, daar hij het nodig achter de patiënt wat in het oog te houden. De koord kon zich verheffen en die slaapwelijks niet zo rustig blijven. Staande voets had hij een teug watig uit zijn kruik gedronken en scheen nu Willens wat melk te doen bij het gekruimende brood dat zijn avondeten daar stelden. Maar opeens bezon hij zich, nam maar een paar droge kosten en schoofde schootelderzeden. Wie weet hoe het in de vochten nog te staden kan komen. Ik heb niets anders in huis. Een kostelijke nacht voor de studie. Ik zal mij maar eens met wat lectuur verkwikken. Dat voet ook. Ik moet toch naar mijn laboratorium om van kleding te wisselen. Maar al Erik ga, wil ik mij overtuigen dat die slaap rustig genoeg is om hem even alleen te laten. De lezer menen niet dat de voorzichtige Jacob Jans zich aan alleen sprake vergat ten overstaan van de patiënt. Maar hij vertoken slechts zijn gedachten in woorden de lezer te gelieve. Hij had zich in tussend naar jullie aangekeerd, die werkelijk in zo diepe slaap lag dat zijn verpleeger hem onbezorgd voor een poos kon verlaten. Toch bleef deze nog bij hem staan. Streekte verwilte de haren die over het voorhoofd neerhingen zacht kunst terzijde. Er kon nu zelf eerst goed het geluid onderscheiden van zijn woeste aanvallig, die dus hulp behoevend in zijn hand was gegeven. Hij bleef erop staren met een scherpe, onderzoekende blik als wilde hij uit te trekken in deze staat van rust dienst ware karakter leren kennen. Juliaan zou die forsende blik die als tot zijn binnenste zocht door te dringen, zeker niet hebben uitgehouden zo hij ware ontwaakt, maar hij bleef voortslijmeren en de wonderdokter kon zijn visionomie bestuderen zoveel hij wilde. Slechts in het oog waaruit meest de ziel spreekt was nu niet te lezen, toch geen de uitkomst van zijn onderzoek hem bevredigend. Het is wel zoals ik het mij voorstelde, geen ruwe, verharde boef die zijn handwerk maakt van straatroverij. Even min, een man uit de volksklasse die door de hongedreven tot diepstal uit ging. De kleding weer spreekt het hoe slordig en havenloos ook. Zij duidt de man aan van zeker rang. Ook die handen, fijn en tear, zijn vreemd gebleven aan de arbeid. Bij de rust onlakken ik schone, edele trekken, hoe ook het gelaats vervallen en verbleekt. Dat is een jong man van goede afkomst in de strikken der zonder verwart, door wilde hartstochten geslingert en altijd dieper gezonken, totdat hij god heeft vergeten en verlaten. Een edelman, lakkij, zoveel te ergig als de inborst ligt tegen de geboorte. Zij men niet allen oorspronkelijk van godsgeslachten en toch, over wie on zich heeft Zatant genenmacht zolang wij ons niet aan Christie voeten hebben geworpen om in zijn armen te worden opgericht. O gij, goede herdig, ontferm u over dit armen verdolde schaap. Mocht het verderf daar binnen niet ongeneselijker zijn dan de wonden aan de hand. Gij kunt het doen en zul te doen. Op u is mijn betrouwen. Geef mij dat wonderen vermogen dat gij mij meer hebt verleend, de macht van de boze te bekampen, te verwinnen in uw naam. Alsprekende legt hij de hand zachtelijk op het voorhoofd van de slapende en hief de ogen ten hemel, van waar hij de hulp bewachte die hij wist te behoeven. Maar de man, die gewoon was nacht en lang in het gebed te doorwaken, wist dat hij hier met een veranderlijke machten doen had die niet met een vluchtelige aanroeping gods is te verslaan. Hij liet de slapende terzijde, wiep zich in een hoek van zijn kluis op de killen stenen vloer en bleef daar geruimetijd verzonken in een innig, vuurige bed. Zalige gemeenschapsoefening met zijn god die wij niet willen ontwijden door haar te beluisteren. Toen hij zich eindelijk daaruit ophief, nam hij zijn lantaren en verliet het vertrek. Ditmaal had hij niet eens nodig een blik te slaan op zijn patiënt om zekerheid te hebben dat deze rustig sliep. Want het bleek uit zijn duchtig snorken dat niets lievelijks had, maar dat toch aan Jacob Jans een glimlach van voldoening ontlockte. Wij volgen hem ditmaal niet naar zijn laboratorium van waar hij terugkeerde met een armvol boeken in een ander, meer, soopig en versletend gewaad dan het deftige zwarte pak dat hij buitens huis toog en met muilen of zogenaamde stillegaars aan de voeten. Hij gedoog zich naar het voorschrift het hoofd te zalven als hij vaste. Op straat wilde hij er voegsaam uitzien omdat men hem niet als een gier gaat of achterloos en nawezen maar het fijne laken moest gespaard worden zoveel het kon want daar had er geen geld voor over om het te vernieuwen. Hij tock zijn bank bij het aanrecht waarop hij de lamp had gezet. Ging in zijn boekenbladeren en verdiepte zich een weile in de studie met een potloot kanttekeningen makend op de rand ter pagina's. Briefjes en foutjes legende bij plaatsen die een belangrijk voorkwamen en onder dat alles door van tijd tot tijd zijn patiëntgades slaande die echter zijn zorgen niet treent te behoeven. Toch ging het studeren hem niet vlot van de hand. Het hoofd is er heden niet bij spak hij in zichzelf in. Wat vermoei ik mij ook met bij menselijke wijsheid huil te zoeken. Er moet meer zijn om mij ditmaal te boeien. En hij wenden zich naar een hoek van zijn cel waar op een staande lesenaar een bijbel in kwartoformaat en een horneband lag open geslagen. Wij mensen zijn toch als onleerzame schoolkinderen die elkaar om raad vragen in plaats van allereerst naar de meester te luisteren. Licht en kracht, de eerste voorwaarden van alle kennis en wetenschap vind ik immer zo het beste hier. En hij ving aan te lezen zoals Luther zelf voorschreef en vorging met oratie, met meditatie en met tentatie. We laten hem aan zijn devotie en gaan een blik werpen in de feestzaal van de huizen soms. Einde van het eerste deel van hoofdstuk 8.