 Het is fout om te veronderstellen dat de wetenschap in de algehele legitimiteitscrisis verkeert. Aan de ene kant is het heus wel zo dat er mensen zijn die een gezond wantrouwen hebben ten aanzien van wetenschappelijke instituties, wetenschappelijke experts, etc. Maar aan de andere kant zie je dat vaak dezelfde mensen ook heel erg veel wetenschappelijke ambities hebben en wetenschappelijke aspiraties en een goede hoop hebben op de wetenschap voor het ontdekken van de waarheid, voor het blookleggen van nieuwe kennis en voor het aanboren van nieuwe technologische toepassingen bijvoorbeeld. Nou, precies voor deze mensen is het dus een vertrouwenskloof. Dus een en zijds zijn wetenschappelijke aspiraties en het wantrouwen dat ze hebben ten aanzien van de wetenschap. Die komen niet helemaal overeen. Ik zoek die verklaring in maatschappelijk onbehagen of wat sociologen ook wel noemen anomie. Anomische mensen die hebben problemen met de institutionele orde om zich heen. Ze zijn vaak losgezongen uit de traditionele institutionele kaders. Waardoor ze om zich heen kijken en denken, is dit het nou, heeft de wereld niks meer voor me te bieden, is er nu helemaal niets meer echt. Alles lijkt voor hen onvoorspelbaar, wispeltuurig, banoordelijk. En precies die mensen, die anomische mensen, juist zij, scoren hoog op die vertrouwenskloof. Aan de ene kant zien ze de wetenschappers inderdaad als niet te vertrouwen. De wetenschappen, de universiteiten, ook gewoon als actoren die helemaal buiten hun controle allemaal dingen doen zonder dat ze er überhaupt grip op hebben. En anderzijds denken ze, maar ja, er is geen orde meer en dat zou toch iets moeten zijn. En de wetenschap is nou helemaal bij uitstek toegerust, op het ontdekken van die orde in al die chaos. Dat is ook precies de belofte van de wetenschap. En precies die mensen, die groep mensen, de maatschappelijk onbehagelijke, die koppelen dus hun wantrouwen ten aanzien van wetenschappelijke instituties, heel erg sterk aan grote, hoge, wetenschappelijk aspiraties. En dus die vertrouwenskloof voor hen is het grootst. Kijk, wat je laatste tijd heel vaak ziet, is dat heel veel ministeries, bijvoorbeeld waarom ook wetenschappers en mensen in de samenleving, allemaal roepen om meer democratisering van de wetenschap. Wat eigenlijk wil zeggen dat het grote publiek, het algemeen publiek, een meer bepalende, beslissende rol moet krijgen in de wetenschap. En dat is heel logisch, bezien vanuit zo'n vertrouwenskloof ten aanzien van de wetenschap. Ik heb heel veel wetenschappelijke ambities, ik wil goede wetenschap die eindelijk ontdekt hoe het echt zit en tegelijkertijd daar aan gekoppeld een soort wantrouwen ten aanzien van wetenschappelijke instituties, dan zit er maar weinig anders op, dan moet je het zelf doen. En precies die mensen, dat heb ik al kunnen zochten, precies die mensen die hebben dat ook. Tegelijkertijds gaan ze dan zelf aan de slag, daar gaan ze zelf wetenschappelijk onderzoek doen, ze focussen meer op eigen persoonlijke ervaringen als kennisbron. En tegelijkertijd scoren ze hoger op het idee dat het volk, dus de bron van oerwijsheid zeg maar, de kennis van de gewone man, dat dat ook moet meetellen en zij onderschrijven dus ook dat hele idee dat burgers moeten kunnen meebeschisselen over wetenschap en technie. Wat je ziet bij wetenschappers en wetenschappelijke instellingen is het laatste tijd een heel erg grote nadruk op wat je zou moeten doen om een legitimiteitcrisis te voorkomen. Eénens uitkomt dat, doen ze dat door bijvoorbeeld meer aansluiting te zoeken met politiek en bedrijfsleven, dus een onderzoek meer of meer vermarkten. En anderzijds doen ze dat door meer actiever te communiceren met het algemene publiek door bijvoorbeeld krantartikelen of in de media op te treden. En wat je dan ziet is het volgende, kijk vroeger was het zo dat de wetenschap was minder meer onafhankelijk en zat lekker in invoerentoren en deed gewoon zo'n dingetje. En die onafhankelijkheid was ook bezien als er iets goed, omdat je nou nog geen broodheren had, kon je lekker onafhankelijk je onderzoek doen. Maar tegenwoordig kan je zeggen dat die uitlevering aan politiek of bedrijfsleven, dat het ook negatieve kanten kan hebben. En precies voor de mensen met die hoogskoor op de vertrouwenskloof, dus die denken van wetenschappelijk aspiraties, maar ik wandrouw de wetenschappers. Precies voor die mensen werkt deze strategie dus automatisch slecht. Dus zodra de wetenschap dan probeert legitimiteit te herstellen door aansluiting te zoeken, gaat het mis. En anderzijds, de communicatie in de media bijvoorbeeld over je eigen onderzoek, daar is een kenmerk dat wetenschappers, zodra ze in het publieke domijn met elkaar beginnen te praten, zijn ze altijd met elkaar oneens. De een die zeg nou helemaal wat anders dan de ander. En mensen met veel wetenschappelijk aspiraties, die vinden dat mooi, want die denken dat hoort daarbij. Dus daardoor zal er legitimiteit vergroten. Maar daar zijn er natuurlijk ook mensen met weinig wetenschappelijk aspiraties en die vervolgens denken dan ja, die weten het zelf ook niet, laat maar gaan. En dus zie je dat dat als algemene strategie geen positieve, maar ook geen negatieve aspecten heeft. Dus ongeveer effect nul. Hoe zie je jezelf als wetenschappen? Een paar jaar geleden zei een paar collega's tegen mij na een presentatie op een conferentie in Venetia. Zijden ze, achterberg, je bent eigenlijk net een soort visserman. Je staat er hele tijd met schelwissen die zouden in te gooien. En daaruit is eigenlijk de running gag ontstaan. Je bent eigenlijk een eenzame visserman op zoek naar geluk. En daarom heb ik mijn oratie maar ook zo genoemd.