 Tweede deel van Hoogstuk 3, van de Delftse Wonderdokter. Deze leap u vochtopname vindt zich in het publieke domein, gelezen door Anna Simon. De Delftse Wonderdokter, van ALG Bosboom Tussen, gelezen door Anna Simon. Tweede deel van Hoogstuk 3. Ik heb u immers gezegd, dat ik een Duitse ben. En ik sfeer u op mijn eeuw, dat de koning van Spanje niets van mij weet. Dat niemand zijn er handlangers mij hem wel zou durven geven of een dienst vragen. Zo min ben ik zijn huurling. Dat is wat anders, laat dan horen wat het zijn kan. De kwestie van een stad te verrassen, weerpik maar op om u te beproeven. Wat ik verlang, komt simpelijk hierop neer, dat jij u morgen met uw lidden wel van vierwapenen voorzien naar de plaats begreift waar de spelen gehouden worden. Er waren er heden, we zullen er morgen zijn, dat is afgesproken. Dat ge u met hen posteert op de plek die ik u zal aanwijzen. Gij zult dan zelf mee van de partij zijn? In deze vermoling zal ik uw lidden nabijblijven, uw gadeslaan en dat is nodig voor onraadwaarschuwen. Heel goed, en dan verder. Op mijn eerste wenk, uw volk door een af te spreken teken, het commandoog geven, de persoon neer te schieten die ik u al aanduiden, iemand neerschieten die er niet op verdacht kan zijn en zich bij gevolg niet zou verdedigen. Een moord, riep jullie aan in verontwaardiging. Noem het geen moord, des juistitie, spakt de andere op diepe sombere, bestisterde toon. Een mooie juistitie. Waar zie je me vanaan, señor juistitier, dat jij mij daarmee zou het willen belasten? Ik zie u aan voor het gen ik hoop dat jij u tonen zult. Een man van moed en van kloekbaraat, die door tegenspoed in de diepte is geraakt, maar die zich niet door klein geestgeschuchtigheid zal laten terughouden waar hem de gelegenheid wordt gegeven, zich een schitterende voortuin te verzekeren. Ik ben bereid, iedere gelegenheid daartoe aan te grijpen. Geloof mij, hervatten jullie aan, inzekere ontroering. Mids het geen misdaadzij. Hoppan Peter zacht de beroeide Edelman van Terzijde aan met een sarcastische glimlach. Hij scheen voldaan met zijn bevinding. De eerste indruk die de mededeling van zijn snoot ontwerp had gemaakt op zijn toehordig, was wel geen gunstiger geweest, maar het ergste was toch gedaan, maar zijn gevoelen de gevaarlijkste stoot was gegeven, en, jullie aan, luisterde nog. Hij kon zijn begeerlijkheid naar de toegezegde beloning niet ontvijn zijn, al wees hij ook met heftige verontwaardiging het middel af om die te bemachtigen. Wie na zulke aanbeding te hebben afgewezen nog blijft luisteren, is niet verre van een verdrachten maken met zijn verzoeker. Zo deze maar de behendigheid heeft de zwakke stem der conscientie te overschreewen of te bedwelmen. Vol vertrouwen op zijn behendigheid om hierin te slagen, hervatte de vreemde. Ij, lieve, wat noemt ge een misdaad? Alles is immers maar betrekkelijk. Gij zult toch zeker wel in de loop van uw veeljarig krijgsmans leven uw man hebben neergelegd of anderen daartoe het bevel hebben gegeven? Zeker heb ik, maar toch? En als gij uw kans schoonzaagt, niet waag en zonder waarschuwen, niet waag, en het gij dat ooit een moord horen noemen of u zelf een daarover bekommert? Nee, ik, maar dan was het in de oorlog en het gold een vijand. Goude gans, meent ge dat ik u bevelen zal een vriend neer te vallen. Hij, wie ik bedoel, is zo minder uwe als de mijne. Gij wacht niets goed van hem. Hij is u in de weg. Gij hebt het mij zelf daar even gezegd. Helse verzoeker, riep nu opeens jullie aan met een kreet zo schel en scherp dat de boeren voerman het hoofd daarom omwende. Het geldt Maurits, het geldt de prins. Wel nu, wat zegt dat? Waarom zou het zoveel erger zijn op de prins te schieten dan op een ander? Spak op man Peter, met een minachtend schouder ophalen. Zulk een boevend stuk voortstellen, aan mij, aan mij, riep jullie aan, en tranen van spijt en ergenis sprongen hem uit de ogen. En me waag dat straffeloos omdat ik arm en berooid ben. En die schrijnende ogen schoten vlammen van toren. Niet omdat jij armzijdt, mijn beste jongen, maar om uw antecedenten, hervatten de hopman koeltjes. Hier wordt u, dunkt mij, zoveel ergers niet gevecht dan gereedspleegd het. Uw eigen overste door macht van vuistslagen en beledigingen tot een quasi-tweegevecht te dwingen en hem dan na luttelverweers af te maken. Hij hebt gelijk, hernam jullie aan, uit de ogen spraken en met smartelijke bitterheid. Sinds ik de onbezonnenheid beging, u dat mee te delen, kunt jij alles van mij wachten. Ik weet ook wel, dat ik een ellendeling ben. Ej, nee, slechts zijt jij zwakker van hoofd dan ik had kunnen verwachten. Ik deed u het voorstel, omdat er bij u geen questie kon zijn van een lafhartig gewetensbezwaar en het hier alleen de vraag is of het u aanlacht en profijtelijk genoeg voorkomt. Een profijtelijke aanbieding voorwaar, hernam jullie aan, met een bitteren lach, waarbij men de beste kans heeft om als schelm en verradig op het rat te worden gelegd, als dat mij kon aanlachen. Ik wist het wel, dat jij afsloegd, omdat jij een kwaarde uitkomst vrees, riep de hopman gevat. Juist daarom zullen wij het spoedig eens worden, want het is juist mijn voornemen om het met u dus behendiglijk te overleggen, dat er geen schade, nog apprehensie van uw persoon uitvolgen kan, zelfs niet bij mislukking. De ruimste middelen staan mij daartoe ter dienste. Wel, gemak me nu schierig, hoe jij dat zou het aanleggen. Gij begrijp toch wel, dat ik die nu schierigheid niet zal bevredigen, voordat jij u werkelijk verbonden hebt mijn plan uit te voeren. En als ik dat aaneem, zult jij dan goed vertrouwen genoeg op mij hebben, dat ik het ook zal volbrengen. Hm, nee, bij aangelegenheden als deze is alle goed vertrouwen onzin. Maar als jij het aaneemt, scheiden wij van nu af niet meer voor de zaken afgelopen. En onmiddellijk daarna zult jij in het bezit worden gesteld van het geen wij zijn overeen gekomen. Ik zeg niet voor het gelukken, want dat staat niet in uw macht, maar voor het ondernemen. Ik zou toch mijn soldiniers moeten voorbereiden en me met hen verstaan. Dat spreekt vanzelf, ook zal er gezorgd worden dat zij tot u komen. Wapenen, kogels, vermommingen, geld, alles, licht gereed, ter plaatse waar wij heen gaan. Maar aan een wijvelende bondgenoot heb ik niets. Daarom moet jij mij uw medewerking toezeggen, uit volum, vrij en wil. En daar jullie aan zweeg en de lippen op één klemde, als één die in zelfstrijd een overhaast antwoord terughoud, op de toon der zagste overreding. Ik wens te maar dat ik u de overtuiging kon mededelen die ik zelf heb, dat het hier niets ergers geldt dan één die er aanslagen, zoals mensen in de oorlog gemeenlijk technokander in praktijk brengt. Maar wie zei hij dan, om met Maurits in oorlog te zijn, zou ik niet een huurling van de Spaanse koning in die moet zien. Hij, wien ik vertegenwoordig, is een regerend forst en is geworden door dienst eigenschuld. Op onzijdig gebied vallen en bij verraad een stad en sterk te nemen, of door zijn handlangers te laten nemen die aan een neutrale mogelijkheid behoort. Vindt gedat rechtmatig en geoorloofd? Wat zal ik u zeggen? In oorlogstijd kan men zo nauw niet zien, voor bij licht was die neutrale mogelijkheid niet zo onpartijdig als dat scheen. Wel mogelijk, maar ik geef het u toe dat ik in de oorlog zo nauw niet kan zien. Heulen, met oproerige soldaten, hen steunen en sterken, hen van geschut voorzien, hun een vrijplaats aanwijzen en zo goed als een liek met hen aangaan tegen hun wettige heer, zoals Maurits dat heeft gepleegd met de Italiaanse soldaten te zien hem, rang schiet hij zeker ook onder de geoorloofd praktijken. Ik heb altijd, en door de meest nauwgezette krijgsoversten, de vijand afbruik te doen op alle manier, en waarom zou Maurits dat dan ook niet doen? Waarom zou men dat dan ook niet mogen doen tegen Maurits? Of zou hij er per zwaar in vinden, de koning van Spanje te doorsteken als hij onder het bereik van uw degen waren? Nee ik, riep jullie aan met vuur. Of die andere, die vreemde edelman die gij hebt toegesproken met ogen vlammende van haat en tegen wie gij de gebal de vuist op zulke wijze dat alleen mijn tussenkomst uw voorgrote moeilijkheden heeft gevrijwaard? Oh ja, deze, tegen deze heb ik een recht van Toorn, een recht hem te haten en te vervolgen waar ik hem vind en zijn leven te nemen waar het met verlies van het mijne zou mij welust zijn antwoorden jullie aan met een stem trillend van hartstochtelijke opwinding. Nu dan, zo is het uitgemaakt dat het bezwaar bij u niet ligt in het plegen van de datie u voorstel, maar simpelijk in de persoon wie in het geldt. Dat stemme ik u toe. Gewetens bezwaar zou ik niet kennen als ik Philips de tweede kon doen sterven. De vol van die tiran zou een zegen zijn voor de mensheid. En zo ik die onwaardige riddig doorsteek die zich uitgeeft voor het geen hij niet is en wie eens gantse bestaan op bedrog en laagheid is gevestigd dan zou ik daarmee de gantse adel in dienst doen vlek geworpen op een der edelste blazoenen. Maar zo ik doe wat geë van mij begeert pleg ik willens en wetens een groot kwaad met Maurits staat en valt de duur gekochte vrijheid van deze gewesten. Baa dat werd in der tijd ook gezegd van de oude prins Willem I. En toch zijn ze nu niet sterkig en stoutig dan ooit. Al waren dat anders uitgevallen geen zou er u niet al te zieren niet waar, voeg jullie aan met een ironieke lach. Nog hij, zo ik menen, hervatte de hopman een schuinse blik op hem werpende Gij hebt er dan ook geen reden toe. Van Maurits die alle zaken, bovenal de krijgszaken, met zijn neef Willem Lodenwijk overlegt, hebt Gij niet te verwachten, op zulke wijze dat Gij uw voortuin in de vreemde zoek moeten beproeven. Tenzij de zoon van Anna van Saxen uit de weg geruimd worden en de rechtmatige erf genaan van Willem I. de Prins van Oranje in zijn plaatstreet. Welke Prins van Oranje bedoeld Gij, voeg jullie aan, gespannen. Toch niet Philips Willem die in Spanje gevangen zit. Niet zo gevangen of er is wel loskomen aan. Is het u te doen om deze voorop te zetten? Dat is de intentie met de mening erbij dat er van Westen zich zullen samenvoegen onder een Goevernement. De gehele Zuid-Nederlandse adel is ontevreden over het tyranniek Spaanse bestuur waarin zij niet gekend worden. Afgescheiden van Spanje, onder een hoofd van hun eigen keuze, zouden de gezamenlijk verenigde provinciën een bloeiende en krachtige staat kunnen worden. Hij zo, zie daar dan dat grote plan. Spak jullie aan, met zekere levendigheid. Ik heb bovenal lust om hem die het mij voor slaat met mijn eigen hand te verworgen was het antwoord van Julian die werkelijk een gebaar maakte of hij aan die dreiging gevolg zou geven maar de anderen die al sprekend de beide handen in de weide boeren zijzak had gestoken hieft de arm nu op en toon de twee zakpistoltjes die er even winnig als sierlijk uitzagen. Hmm, Lammy, die aanwichting te meer dat hij gans geen bezwaar hebt tegen een manslag, spak hij koelbloedig. Maar hij begrijpt toch wel dat ik de gans niet ben die de kop weerloos in de strik zou steken met geweld tegen mij te oefenen zout hij niet aan de beste koop zijn mijn dappere luitenant geloof mij daarin. Mijn voerman is even goed gewapend als ik hij weet zo ongeveer welke fagje hij rijdt en zo ik uw gelegenheid gaf mij te vermoorden zout hij daarbij niets gewonnen hebben het werwaarts hij mijn lijk zou moeten heen brengen en ik ben hier onder de sofgaard die aan vreemde forsten en hun gezanten wordt geaccordeerd om niet te zeggen dat ik aan het hof zelf machtige beschermers bij gevolg ducht gevrekerd zou hebben ik had immers maar van uw noble voorstaan en opening te doen aan de prins om beloning te verwerven in steden van vervolging, hernam jullie aan, in Winsbrijn mogelijk rijdt zijn plan rijpte op dit avontuur gebouwd de meeste kans had hij om zelf suspect gehouden te worden en jij zou het zwaar werk hebben om uw onschuld te bewijzen te meer daar de onderneming waarvan hier sprake is, ook zonder u en mij zou worden doorgezet en al uw inlichtingen niet zouden baten dan om u zelf als medeplichtige aan te wijzen mogelijk dat men u na maanden gevangerschap en na herhaalde scherpe onderzoekingen ten laatste omsloeg bij mannen van bewijzen maar ik zie niet dat hij daarmee zoveel zou het gewonnen hebben en het kon ook zijn dat het extraordinaire verhoor zoals het hier te landen wordt geapplikeerd u had bijstaan lastig viel en u perste tot bekentenissen of althans tot uitlatingen die lichtelijk voor schuld beleidenis konden passeren en die u ten laatste aan de gal zouden brengen Hopman Peter tocht het alles vroeg op een losse, gemakkelijke toon of hij de invoudigste zaken ter wereld behandelde, toch dat hij zijn maar al te goed overtuigde beweest iets verslagen zwijgen al trappelde ook de voeten van ongeduld en al kon hij het niet nadaten zijn degen met zenuwachtige vingeren uit de schede op en neer te trekken ik hoop u overtuigde dat hij geen allerlei profiteits zou het vinden bij één der gezegde uitkomsten vervolgde de verleidig terwijl ik u ruime winst en een schitterend voortuin verzeker als hij mij dienen wilt in de zaak die ik u voorstelde nee, nee dat wil, dat mag ik niet veel jullie aan in met zekere heftigheid de niet van vastheid getuigde en bewees dat er een gevaarlijke strijd in zijn binnenste plaats vond aan zijn scherpszine mefisto ontging die onderscheiding niet de prikkel van het vroegere afgreizen was afgestomd en er volgde een aarzeling tussen willen en niet willen waarover hij zijn slachtoffer spoedig dacht heen te helpen en moogt hij niet hervatte hij op een toon van groeilekheid waarom zou hij de voortuin niet aannemen die u tegemoet komt meent hij dat ieder ander in uw plaats wezende haar zou terugwijzen het spijkt vanzelf dat hij niet kunt maaien waar geen niet gezaaid hebt maar toch mag ik u een voorproefje geven van de oogst die u wacht wil met een krijgsman aan zich verbinden zo biedt men handgeld zie daar het mijnen in dezelfde zak waar de hopeman vroeger het pistol had verborgen haalde hij nu een goed gevulde goudbeurs te voorschijn die hij juliaan in de hand wilde drukken deze kleurde en verbleekte beurtelings terwijl hij het hoofd afwende en uitriep nee verzoekig, nee ik wil deze zaak niet doen ik wil dit verraad niet plegen tegen het vaderland wat zottelijke gemoetsbezwaren zijn dit riep de hopeman verachtend het vaderland is waar men voortuin maakt gij haat uw vader waarom zout gij dwepen met zijn land met die herinnering begin hopeman peter een fout hier is het vaderland mijner moedig, viel juliaan in met zekere geestrift die van goede gehalte was zij is er opgevoed, zij is er gestorven zij heeft het mij leren kennen en lief hebben als het land der vrijheid voorspoed heb ik er niet gehad, dat is waar maar de verstoten balling werd er toch gastvrij opgenomen en steun, ik heb ervoor gestreden en zijt daar kostelijk voor beloond, hervatte peter terwijl hij hem de beurs wilde opdringen, kom aan gezet een man van verstand die de wereld heeft gezien en gij zout u door zo'n bekrompen opvatting van schitterende uitzicht te laten afbrengen een goed soldaat bemoeit zich niet met partijschappen, maar kiest het vaandel waaronder hem het meeste voordeel en glorie wachten eerder de maand verlopen is, zit gij te paard aan het hoofd ene eigen compagnie Ruiters mit schij nu niet klein geestig zijt en u door kinderachtige inbeeldingen laat afschrikken dat wat gij kinderachtige inbeeldingen noemt zijn krachtige indrukken werkelijk herkomstig uit mijn kindshijd en die machtig genoeg zijn mij voor verlockingen als de uwen te veiligen riep nu op eenmaal juliaan fors en met beslistheid toch geef hij de beurs die hem zo lang reeds verlockend was voorgehouden hopman petig liet hij in zijn hand glijden met een spotachtige blik maar nauwelijks had juliaan die gevat of herweerpaar over de wagen heen in de vlieg waar langs zij voorbij reden, terwijl hij uit riep zie zo met dit geld zult gij u althans geen moorder kopen voor Maurits nog gij in uwe domheid mijn verrader zijn spakt de hopman en schoot zijn pistool op hem af maar hij schoot mis juliaan had zich geen ogenblik bedacht sporen, zo ras hij de daadot voor bracht die het symbool was van zijn onherroepelijk besluit godlof dat ze duivel overwoorden riep hij eindelijk stilstaande om adem te halen nadat hij uit alle machtels weggelopen zonder omzien of opzien hij had nog wel gehoord dat er een tweede kogel op hem werd gelost maar ook aan deze was hij ontkomen door zijn snelle vaart nu zich omkerende zag hij de wagen over de vlakke landerijen heen in de verte reeds niet meer voor zijn oog een stipje dat met ongemeene snelheid voortging het blijkt dat het sukkeldraffje waarmee we over het hobbelige kleipalt reden volg leuven en gaten nu door een forse rit is vervangen merkte juliaan op die field van een voerman zal hij nu de zweep overleggen en dan gaat het maar over land en wijden of dat vrij stond hou die schurken die mij zo in een net hebben getrokken en trouwen de keel zou maar er toe gebracht hebben dat zou hij, ging hij voort een ergenis over zijn eigen zwakheid in zijn oog opwelden toen hij dat vervloekte goud in mijn ogen deed schitteren dat mij zo nodig was maar domkop die ik ben en hij vloeg zichzelf voor het hoofd ik heb daar weer een grote dwaarsheid begaan ik heb me beter moeten houden ik heb moeten aannemen dan waren ik achter het gantse geheim geraakt en dan had ik met de schelm op leven en dood kunnen worstelen tot hij onderlag aan mijn leven was toch zoveel niet verbeurd ik had voor het minst de wagen moeten volgen nu op deze afstand is nalopen en afzien waar hij zich heen wend gans ondoenlijk matt en aanmichtig als ik mij nu reeds voelen kan ik niet eens meer aan dat onmogelijke denken en hij liet zich moedeloos neervallen onder één der dorp knot wilgen welke stem zijn hoofd enige steunboot werkelijk had jullie aan een goede beweging des hart en volgende zoals hij opkwam wel wat onberaden gehandeld hij had niets overwogen nog berekend hij had nauwelijks recht geweten wat hij deed hij moest opkomen hij was alleen dat hij aan een verzoeking moest ontkomen die aanwing hem te sterk te worden godlof het gedenken naar mijn moedig heeft mij gered voorzichtig jullie aan terwijl hij de hand op het hart legde mijn vrouw me moedig die nu in de hemel is want als er een hemel bestaat moet zij er zijn en het zou harde vreugd als zij weten kon dat haar jullie aan een onverlaat was geworden die zich liet omkopen tot moord en verraad nee nee ik heb wel een wijs gedaan dat voelen ik duidelijk want ik was zeer dat lang niet zo tevreden met mijzelf maar die tevredenheid met zichzelf belette niet dat jullie aan zich in grote verlegenheid bevond hij was doopmoede en hongerig hij herinnerde zich dat hij zijn vaart had genomen in tegenovergestelde richting van die welke de wagen werd gevolgd maar hij kende de omtrek niet en bij het gesprek dat zijn aandacht tensterkst had gespannen had hij verzuimd zijn opmerksamheid te vestigen op de weg die men reed en hij begon te geloven dat het stijf half uurtje van de voerman wel een anderhalf uur omrijdend was geworden die hij al zo van de stad verwijderpoest zijn het was een schralen, maartse lucht vochtig en kil de zon die zich de gantse dag niet vertoond had moest nu al lang ter Kimmen zijn gedaald maar had in geen enkel lichtend streepje in geen verhoorlijk gekleurd wolkje haar spoor achtergelaten een dikke, lage, sneeuwachtige lucht overdekte de gantse horizon als met een grijs, wale sluier waarachter men niets kon onderscheiden zich ophevende en tegen de knoest gestam van zijn knotwel geleund, staarde Julian voor zijn rond het landschap was voorkomen vlak met kale verlaten wijden op wie er dorg en drassig bruin groen geen leefend wezend was te bekennen het laag en schraal geboomte langs de vliet en wat droog riet uit het water opschietend zie daar alles wat het te zien was er wel hier en daar boeren huizingen maar zij werden door de grouwe nevel voor de blik verborgen en Julian vreeste dat het hem verder van de stad zou afvoeren zodat hij zich derwaarts heen wende ik moest toch de toren van Delft kunnen zien spak hij half luid het oog scherpende om door de nevel heen te turen hij vergat dat de wagen al heel spoedig de herweg verlaten had om binnenwegen te nemen die hem vermoedelijk snel en weg buiten de richting van de stad hadden gebracht en nu, men zal zich herinneren dat het vooruitzicht op een goed middagmaal eender verlockingen was geweest waardoor onze beroeide Edelman zegt laten meetronen bij de overspanning van het onderhoud met de vreemde had hij die behoefte onderdrukt vergeten nu echter, na de afmatting van zijn gejaagde tuchttocht deed zij zich gevoelen in volle vrede scherpte zonder dat de ongelukkige enige kant zag op haar voldoening en een allaggeren herberchter zijde van deze weg riep hij in vertwijfeling in mijn zak om een sneebrood of een kambier te betalen en ik ben te ween en te mat om nu een van die vonden te bedenken waarmee ik mij gemiddelijk uit zo'n ongelegenheid red en hoewel hij zeker was gelijk hij zijde geen penning te bezitten tastte hij toch weer tuigelijk in zijn zak en voelde tot zijn grote bevremding daarin een voorwerp dat hij tevoorschijn haalde met de uitroep hoezee, daar heb ik de leren beurs van de verwenste schelm Peter bij mij gestoken wist ik zelf niet dat ik dit gedaan had maar het kan mij nu nog te baden komen mogelijk is er wel een pistolet of een dibloon in blijven steken dat zou een uitkomst zijn mij dunkt ik had zulke miraculeuze hulp van de hemel wel verdiend hij stak de hand in de beurs en hij voelde werkelijk dat zijn vingeren op iets tasten dat wel naar geld gelijk maar toen hij het uithaalde was het niets dan het smalsprookje papier waar aan een zegel hing van harde was en dat enkele regels schrift bevatten het was te duister om te kunnen zien maar jullie aan begreep dat het zijn waarde kon hebben als aanwijzing en middel ter ontdekking van de naam en persoon des voormalige bezitters en tegelijk kwam hij op een inval vievelijk jee riep hij meer op gewekt ik heb tenminste een beurs als ik nu maar een herberg of een boeren woning mag vinden dan ben ik gered ik kan zeggen dat ik bestolen ben dat ik mijn geld verloren heb ik zal de beurs aan mijn gordel hangen dat geeft krediet voor het eerste ogenblik maar als ik het meest bevredigt heb zullen wij verder zien mogelijk is de papier groot geld waard wie weet of het geen aanbeveling is voor een hopmansprovet aan een van de grote Hansen die tot delf bijeen zijn de opgewekte fantasie gaf de behoorde Edelman weder moed en sterkte hem de wankelende voet tot een sneller pas wel haast bereikte hij dan ook een zijpad waar hij een boerenhoever voor zich zag liggen die hij wist niet waardoor jaagde hij en ligt zal met mij hier een half uurtje laten uitrusten en een glas melk rijken om gods wil besloten dat hij het ruime erf op reed stoff van geur van gebakker spek op het aangenaamste zijne reuk zenuwen toen hij de huizingen naderde waar een mondachtige kettinghond scheen zeer weinig op het bezoek gesteld en wekte door zijn schoor gebas de argwaan der bewoners waarvan er drie tegelijk zich naar buiten begraven een lange stevige boer knecht een vleegel gewapend een krasse boer van zekere leeftijd de meester des huizes en een welgedaande boerendochter zeker de melkbeid wat mot je der werd hem door de meester toe geroepen uit de verte terwijl de knecht die de kracht van zijn wapen kende dichterbij had goede lieden ik ben van mijn gezelschap afgedoeld en dood moede gun mij te uwend een weile rustens maar de boer derne begon te lachen en hij heeft luidkeels ja, we kennen dat rusten dolvrij verder fijn man we laten ons niet met soldatenvolk in wijs me voor het minst de kortste weg naar de stad en julian stadtestoudelijk vooruit in de hoop de zitbank voor de huisduur te bereiken en vandaar de onderhandeling rustig door te zetten maar de boer zelf trad hem nu in de weg wou je ons wijsmaken dat je de weg niet wist van mijn huis en erf af schooien, landstrijkig hoort, of ik laat de hond op je los voor die bedreiging moest de beklagenswaardige edelman zwichten de hond had maar de tanden in zijn kleren te slaan om ze aan vlade te rijten wat zou er van hem worden als hij met zijn enige wanbuis en opgereten hosen de laatste schijn verloeg van een fatsoenlijk man te zijn zo ging hij dan, maar met onbeschrijflijke verbittering over de hardheid der mensen die hij lucht gaf in een morrend zelfgesprek ik merk het wel, men moet goed doen, om het goed te hebben waar ik met een tiental mijn erzolderniers een goed avondmaal komen eisen ze zouden voor mij gevlogen hebben en het beste dat keuken en kelder opleverden hebben voorgezet uit vrezen dat we het zelf nemen mochten en een uitplunderen en mishandelen zouden op de koop toe nu ik in tegendeel onverzeld komen en vriendelijk, ook moedigelijk smeek om een rustplaats alleen word ik verdreven als een schooiig en een boef 303 303 305 306 907 807 907 707 708 709 Hij zag alleen op zichzelf en zijn er behoefte van het ogenblik, en daarom ging hij moor aan het voort. Hij kippe er als een dwaas gehandeld. Ik had maar stil op die wagen moeten blijven, tegenover de vreemde gluipig ja en aben moeten spelen, maar hij door hem laten onthalen en naar de stad terugbrengen. De beurs met pistoletten en al hebben opgestoken, en dan, als het door baan kwam, om de verbindingen eens te houden, zien hoe ik er afraakte door hem zelf te verraden. Mijn moed naar geen edelen verontwaardiging, naar geen nobelen ingeving des hart aan luisteren, dat zie ik nu klaarlijk in, ze brengen altijd in last en leiden. Had ik bij mijn vader de huigelaar willen spelen, en slaaf willen zijn van mijn meesters bull, ik zou nu onder de hoge edelen van Vlaanderen mijn naam en plaats hebben. Ik zou heerlijkheden en staten bezitten, en misschien vliesridig of Spaanse granden zijn geworden. Godbeterd, de duivel alleen weet waar een laagheid een mens al niet toe brengen kan. Ik betoonde mij vier en vast, wilde de nek niet buigen voor de tiran, en kreeg mijn vaders vloek tot enig uitzet. En nu weer versmatig hopmansrang, om een zaak die misschien niet eens zo zwaar was als ik mij voorstelde. Wat kan het mij eigenlijk meer schelen, wie ik dienen of wie ik afvallen? De lansen zouden er geen verschil in maken, met ze maar goed verzorgt waren. Maar Messer Julian was bang de handen uitsteken tegen Maurits, die hem misschien lonen zal met hem te diffameren, en de voet dwars te zetten bij alle uitheemse oversten en heren die nu tot delft zijn, voor het minst als hij het oor leent aan de frieze stadhouder die mij haat. God weet waarom. Wondere dag weerheden, avontuurlijk als gans mijn leven, begonnen met een wit voetje te krijgen bij een allerliefst meisje, dat mogelijk heel boos op mij zal zijn over mijn onhoffelijk verdwijnen. De eer gehad bijkans vertrapte worden door mijn vaders passtaart. Zijn trekken kregen een uitdrukking van onuitsprekelijke verbittering. Tot vorst een moord aangezocht, geen penning rijk, en honderd pistoletten wegwerpen als slijk. Naar de afkomst de gelijke van graven en heren, en als een schooiër van een boeren erf gejaagd, en nog zijn we niet ten einde. Wie weet wat die grillige maartse dag nog verstreken tegen mij in de tas heeft. Ik zie althans niet het einde van mijn weg. Ik meen het al op het pad te wezen dat naar de stad leidt, maar die verwenste kalen wijden en sloten lijken allen zo precies op elkaar, en dit voetpad konkelt zo wonderlijk om en om. Ik ben van de herweg af, dat zeker, en weet niet of ik mij dat stad toe keren, dan wel afdoel. De mars waren nog wat minst, maar de dorst, de Hollenmaag, en die boerenvleegels waarvan mijn geen compasie heeft te wachten. Ik wil ook niet meer oprekenen. Er zijn nog wel andere middelen. Ik heb mijn degen opzij, en ik ben geen kniezig. De drus halen de eerste dorpen de beste die mij tegenkomt. Ik zal een bang maken en een losprijs vergen voor vrijheid en leven. Ik wil tenminste zoveel geld hebben dat ik ergens in een herberg wat kan rusten en mij tegoed doen. Men ziet het. De begripend van recht en onrecht, van goed en kwaad, waren bij de ongelukige Edelman vrij ongewis en verwart. Beginseloos en toegevende aan elke indruk koesterde hij nu eens weer een goede beweging des harten om welhaast duizend naar lijk kwaadig gedachten en boze overleggingen in zijn hoofd te laten rondstormen zonder gemoetsbezwaar. Het waren slechts vluchtige invallen, niet altijd ten volle gemeent, maar toch er is een groot gevaar in, zekere gedachten als zij opkomen, niet ter stond met afschuw van zich te weren en met krachtige geestelijke wapenen te bekampen. De teerheid en conscientie gaat eronder verloren en biedt zich de gelegenheid tot zondigen aan op een onbewaakt ogenblik dan is mijn gemeenzaam geworden met de daad en zij wordt gepleegd. Juliaan was de laatste om zulk gevaar in te zien, maar zijn overpijzingen brachten hem toch het voordeel aan dat zij hem de weg korten en dat hij de vermoeienis vergat waarover hij had geklaagd. Sneller dan hij wachten was hij dus het zijpad ten einde dat hij op de gis was ingeslagen. Tot zijn grote verbazing en niet gerinnenjaubleidschap bemerkte hij toen dat de stad vlak voor hem lag, wel op vrij grote afstand, maar toch een weinig in de schuimte aan zijn linkerhand zag hij de herweg liggen die hij uit delft komende was afgereden en die bij gevolg de herwaarts moest heenvoeren. Een eind ver lopen was voor hem nog zo erg niet bij de zekerheid van het doel te bereiken en daar een geluk zo min als een ongeluk zelden alleen komt ontwaarde hij tegelijk een schamelen hut die hij voorbij moest en waar hij hoopte minder tegenstad te vinden, zo hij zich aanmelde voor enige ogenblik in herbergzaamheid. Hier althans was geen waakzame hond wins geblaf al vooruit onheilspennend in de oerklonk. De bewoners hadden zeker genoeg te doen om voor zichzelf het te zorgen en hadden zoveel niet te verliezen om zo bang te zijn voor dieven of indringers. Twee schapen en een geit liepen, niet de grazen, want dat woord zou onjuist zijn bij de seraalheid van het terrein, maar stonden te knappelen op de kale grond in de naarbijheid van de hut, waar een ongebruikt bleekveld en de begoogeling een erwijdeschonk. De geit smaakte dit genot niet eens in volle vrijheid, zelfs bezwaard met een touw om de hals, welks eind aan een ijzere pin was bevestigd, die men diep in de grond gestoken had. De schapen daarin tegen genoten volle vrijheid om zich te bewegen binnen de enge grins en van het grondje. Dan zijn verkozen bijeen te blijven, het zij uit ingeborren trekt tot gezelligheid, het zij omdat op die zekere plek de meeste graspretjes waren te vinden. Terwijl Julian deze opmerkingen maakte, kwam er een oud vrouwtje naar buiten, om de geit los te maken en haar nacht verblijf te brengen, vermoederlijk niets anders dan een afschutsel in haar eigen woonvertrek, want het kluisje zag haar niet uit of het meer dan één vertrek bevatte, en zij scheen widdend haar beest naar binnen te leiden, toen zij de luitenand zag staan tussen zich en haar huisdeur die geopend was gebleven. Hever verschrikt trad zij enige sreden achterwaagd, maar ze had toch de kluk moedigheid om met een stem waarin zij enige vastheid wist te leggen te vragen wat hij doen kwam. Simpel ik hier wat rust nemen en een teug waters eisen, hernam hij op basse toon, terwijl hij met wat forstheid zijn degen halfweg uit de schede haalde. De zacht moedigheid was het dus slecht gelukt om er op nieuw mee te beginnen. Als hij niet zwaarders voordat, zo treed binnen en neem wat ik heb, hernam zij naderkomende. Zo ga ik wat in het schild voert tegen de arme, zwakke vrouw, rad ik u aan te denken dat de weerlozen een macht geholpen hebben in de hemel. Welvrouwken, spar u zelf gerust grote woorden en eidelen vrezen, ik heb niets kwaats tegen u in de zin. Ik ben vreemdeling, onbekend met de onttrek van Delft, zocht mijn weg naar de stad en ben aan het doelen geraakt. Vermoed en dorstig zoek ik hier een weile herberg, zie daar de zaak. Neem u gemakheerschap, gij bent welkom, spakt vrouwtje. Nee, zet u niet op die harde bank, hier is mijn stoel. Het was de enige in het vertrek en stond bij haar spinnenwiel. Dat was beter, mag ik nu even mijn geit verzorgen? Een teugje van haar melk zal u goed doen. Ga uw gang, moedertje, wij zullen het treffelijk met elkaar daar vinden, sprak jullie aan, die spoedig zijn bakse toon uitlaat te varen, te vreden dat hij een rustige schuilplaats had bemachtigd. Hij zag rond in het vertrek, terwijl de bewoonster haar volgzaam beest na haar bestemming leiden, een viekend afgebakend hok vlak naast de slaapstee haar meesteres. Het leger van de ene was nauwelijks zachtig dan het van de andere. Welhaast had de goede vrouw haar gijt van wat overvloedige melk ontlast en zette die in een houten nap warm en schuimend haar gast voor, die geen ogenblik aanzelde er de smachtende keel mee te laven. Een koebeest houdt ik haar niet op na, dat zou nog beter zijn, fing zij verontschuldigend aan. Dit hier is voldoende, en ik neem het dankelijk aan. Houdt me ten goede dat ik daar even wat fors ben aangevangen, maar dat is de schuld van uw rijke geburen, die mijn hoffelijk verzoek om gastvrijheid met hoon en met omwil hebben afgewezen. Wil hen verschonen, heer, zij weten niet wat gebrek en moeite is, en daarom kunnen zij er ook geen deernis mee hebben. Maar zij weten toch wel dat het onmenselijk is, een vermoeide reiziger die rust en wil door de hond van de werf te jagen. Onbarmhartigheid is zekerlijk, een groot kwaad, sinds de heriezes de barmhartige zalig spreekt, stemde het oudje toe. Maar toch, heer, reken die hardheid niet ten allernouwste uit. Ons landvolk wordt zo deerlijk gekweld van stropende soldinieren, landlopers, poeven en bedenlaars. Het platteland wordt haast afgelopen door de zulken of het vijandelijk land waren, dat men het de huislieden niet al te kwalijkbaar afnemen als wat schuw en wat barst zijn bij het naderen van onbekenden zondeling die de wapenen dragen. Maar jij dan, eenzaam en onbeschermd? O, ik, dat is wat anders. Ik bezit geen wereldsgoed, dat de begeerlijkheid dialuiden kan opwekken, en wat ik heb, dat deed ik volgarne met wie het behoeft, en wat mijn leven belangt, dat heb ik overgegeven aan de heren God, en geen aartsgeweld zal het van mij nemen, voordat hij oordeelt dat mijn tijd daar is. Het is gelukkig voor u, moedertje, dat jij zulke vroom vertrouwen hebt, en voor mij ook, want zonder dat had hij ook mij mogelijk geen schelplaats verleent, merkt hij aan. Het kwam mij voor, dat jij mij op dit punt geen keuze zou hebben gelaten, hij nam zij met een grimlach die in het schemer donker voor hem verloren ging. Maar om u te bewijzen dat ik gans van harte gastvrijheid oefenen jegens u, zal ik voorzetten wat ik heb. Na zo'n docht moet een stuk grofboerenbrood u toch smaken, en ik heb goede boten ook. En ansprekende had zij een en ander reed voor hem neergezet, met een breedboeren mes ernevens, om hem in de gelegenheid te stellen zichzelf te bedienen, waarvan hij dan ook onverweld gebruik maakte. Ziende met hoeveel getigheid hij toetaste ging zij voort. Zo kun je dien ik aan, met een paar verse eikend, ik houder er kippen op na, en alles het schraaltjes, met het volgjaar beginnen ze te leggen. Nee, moedertje, nee, daarmee zou ik u al te veel beroven, hij nam jullie aan, getroffen door zo veel goed hartigheid. En, het hoge woord moet eruit, ik ben onderweg mijn geld kwijt geraakt, en kan u de moeite en kosten niet vergoeden. Waar zou er goed willigheid zijn, zou ik mij liet betalen? Kom, ik zie het al, het heerschap maakt omstandigheden, maar daar zijn we buiten niet van thuis. Ik zal de eikend tot een struif kloppen, mijn vuur is nog niet uit, en ik heb aan een stuk zin spek voor de pan. Het vrouwtje, misschien de gewoonte te hebben, de daad bij het woord te voegen, want welhaast sista haar pan op het vuur, met die eigenaardige braadlucht die de honger gezwervig als nectargeur de reuk zenuwend strieelde. Zij had in tussen haar lampje ontstoken, en jullie aan die reeds bij het schemer donker vermoeden dat zij een goed vriendelijk voorkomen moest hebben, zag nu dat hij zich niet bedrogen had. De rimpels van de ouderdom waren niet bij machtig geweest dit vrouwelijk gelaad te misvormen. Het was pleek, vermagerd, leidend zelfs, en toch onderscheid het zich door zekere minzaamheid en zachte ernst, die jullie aan eventieer had getroffen in het Geenzij Zijde als in de toon waarop zij zich uiten. Dit was nog de taal, nog de denkwijze van een alledaags poel en grootje, en dat was vrouw Leisbeth ook niet, zoals wij later zullen zien. Zelfs even min een vermonde prinses of een edelvrouw uit haar rang in de diepte gevallen. Slechts had zij een enigszins betere opvoeding ontvangen, dat met dochters uit de mindere stand in de regel het geval was. Haren vorige leefwijze, de harde lessen van het lot, hadden het overig gedaan, en zowel haar geest als gemoet op eigenaardige wijze gevormd, en daaraan die zekere richting gegeven, die een hogere wijdingschonk aan alles wat zij sprak of deed, met hoeveel aanspraakloze invoud ook uitgedrukt of verricht. Zie zo, spakt zij geen lachend, terwijl zij met beleide voldoening de eierstruif voorzetten. Dat zal u opknappen. Aan Dr. Grasswinkel, mijn waardige vriend, kan ik zoiets nooit kwijtraken, al komt hij hier juist op het noembaal aan. Een paar eikens in de dop, ja, die neemt haar wel gaarne, maar meer nog om mij plezier te doen, en zichzelf het pretext te geven hier nog wat langer te blijven praten. Zo, zoveel vrouwken, heb je een dokter nodig, en dat wel een uit de stad? Zijn jullie aan los weg, want hij had het veel te druk, met zijn smakelijk eigen gerecht, om veel opmerkzaamheid te geven aan haar woorden. Gelukkig niet, de heer geeft mij krachten en gezondheid boven mijn leeftijd. Nee, de vriendelijke man doet me de eer aan, hier te komen rusten, als hij in de verre omtrek zijn kruiden heeft gezocht. Zoekt hij zelf zijn kruiden? Party, dat is geen gewone dokter, merkt Julian lachend op. Gant geen gewone, dat mag me met waarheid zeggen, hernam vrouw Leisbed, kennelijk op haar praatstoeltje geraakt bij een geliefkost onderwerp. Ook is het waar dat ze hem dit wonderdokter noemen, en het zijn ook wonderen die hij doet. Hoe nu, wonderen? Ik menen dat wij sinds dokter Lütter, met de mirakeren afgedaan hadden. O, goede heer, met de mirakeren der liefde behoort men nooit afgedaan te hebben, en het zijn juist deze die hij verricht en van welke ik spreeken wilde. Door de liefde die hem bezielt, vervoert hij wat geen ander zou vermogen. Dat is eerst een oprecht, een levend Christen. In cel nog kluis vindt men er een die meer in der waarheid, der wereld is afgestorven dan deze. Den arme rijk, hem zelf een arm, leeft hij als een François de Paulin. Wat zeg ik, hij beeld in waarheid Christi gestaltena, zoveel het een zondig mens hier op aarde vermag. Julian was te druk bezig om zijn hore te stillen, om veel aandacht te geven aan deze mededelingen, veel min, om er iets anders op te antwoorden, dan een verstrooit, wel zo, wel zo. Toch, viel hij nu in, met de vraag, of die bewonderenswaardige persoon, haar vriend was. Hij veroorloft mij hem zo te noemen, maar eigenlijk is hij mijn weldoenig, die ik als een vader eeren. Julian gik haar even aan en kon een grimlach nauwelijks bedwingen. Hij schatte het moedertje minstens een stijfe 60, en hoe oud moest de vriend dan wel zijn in wie zijn vader kon zien. Die vriend zal dan ook niet meer in zijn eerste lentejaren wezen. Toch, maar even in de 60. Toch, het is ook niet om zijn hoge jaren waarom de sinculiere achtbaarheid van zijn persoon, dat hij eerbieden is afdwingt. Spaks hij kwam, maar met zekere ernst zijn neiging tot spot terechtwijzende. En wordt u vaderlijker vriend er rijk op met de praktijk? Voeg Julian nu met een boging om zijn belangstelling te tonen. Ik zie wel dat het heerschap geen poorter van Delft is en er ook nog maar weinig bekenden heeft, haar nam lijstbed met zekere nadruk. Want waren dat zo? Gij zou het zulke vraag niet doen. Gij zou dan genoeg van hem gehoord hebben om te weten dat hij geld nog gaven van zijn leiders aaneemt en dat hij ze in de meeste gevallen zowel van spijzen als wel medicijnen voorziet. Terus? Dat is een dokter die mij lijken zou. Gij zal het mij verplichten met zijn naam en woning precies op te geven. Ik ken zekere lieden te Delft die hem hoog nodig zouden hebben. Wel, die hem nodig heeft kan hem krijgen en wat zijn naam betreft iedere Delftenaar kent hem. Schoon de een hem zus noemt en de ander weer zo. Jaak op oom, vader boot of meester graswinkel? Dat is al een. Een kind zal u zijn woningwijzen zo graag naar vraagt. Ik wens dat ik al was te Delft spak jullie aan verdrietelijk. Weet jij bij geval moedertje hoe ver uw kluis kunt van de stad aflicht? Zo wat een stijve drie kwartier. Dat is een kwaad geval voor mij. Een kwaad geval, zegt jullie aan, het hoofd schuddend. Kom, wat is dat voor een heerschap van uw leeftijd? Als jij de herweg maar houdt, kunt jij niet dolen. Dokter graswinkel, die eens zo oud is als gij, doet zulke wandelingetjes twee maal daars. Gisteren nog voor het noen was hij hier. Voor het noen, dat is wat anders. Ik moet door een gure, sneeuwig avond lucht heen, en dat is nog het minste. Maar, hoe laat mag het na zijn? Zou ik de poort kunnen halen voor het sluiten? Mijn geit heeft in een jule gebouw mijn zandloper stuk gestoten, en ik weet de tijd alleen maar zowat bij de gis. Maar de poort haalt toch niet meer voor het sluiten, al begraafd ge u ter stond op weg. Dat is erg genoeg, hervatten jullie aan inzichtbare verlegenheid. Zoals ik zei de, ik ben op de weg, mijn geld kwijt geraakt en, hoe kom ik nu de stad in? Vier penningen, of een halve stuiver, sprak het vrouwetje voorsint. Heb je dit niet in een hoekskun van uw beurs? Nee, nee, hij nam mij, en vrommelde het lederenzakje in zijn handen, of hij nog altijd hoop had, er enig wat kleine mensspecie in te vinden. Nu, als ik het heerschap dienen kan, met vier of vijf penningen. Nee, nee, die zal ik van u niet aannemen. Ik zal geen misbruik maken van zoveel gruhartigheid. Nee, zekerlijk. Zo'n arme sloof als hij zei, zal ik niet van haar penningskunst beroven, riep jullie aan getroffen. Oh, geen beroofd mij ganselijk niet. Ik kan het missen en gezei te mij geholpen. Wat noemt ge mijn arm? Ik heb aan geen ding gebrek, ik heb mijn leeftocht voor iedere dag. Ja, zelfs, ik heb overdat, zoals jij ziet, want ik kan nog medededen. Doe de tussenkomst van Dr. Graswinkel, woon ik in deze kluis, daaruit niemand mij kan verjagen. Ik heb twee schapen, ik heb mijn kippen en mijn gijt. Ik krijg van de rijke boeren op de naast gelegen hofstelen bij Beurten, iedere zaterdag, een eigen gebakken mik, en van de slacht in het najaar mijn bescheide deel. Daarvoor doe ik hun boodschappen in de stad, die mij ook nog weins een penningskun opbrengen. Mijn wildoenig koopt mij naar eieren en honders tot de hoogste prijs. Daartoe verdien ik het aardig stuivertje met spinnen, en boven dat alles schonk God mijn gezondheid, vergenoegen en een dankbaar harte. Zult jij bij dat alles nog zeggen dat ik arm ben? Goede vrouw, hoe matig zijn uw ijsen, hoe rustig uw lot, hoe welverzekerd uw leven, sprak jullie aan met zekere zwaarmoedigheid. Als ik daarmee de vergelijk de wilde onrust, de sleringen, de woestongeriggeldheid van het mijne. Mij glijdt het goud en zilver, als ik het heb, door de vingeren, als droogsand. Gij weet de sparen, als het u bij penningskunst toekomt. Ey lieve, een heerschap zoals Gij kan toch niet vergelijken met een oud vrouken als ik ben. Daarbij mijn lot is ook niet altijd dus rustig en welverzekerd geweest. Nadat men tot delft begonnen is, de kerken te reformeren, zijn er al wat stormen over mijn hoofd gegaan. Ja, waren niet, naars heer en raad, mijn weldoenig het instrument geworden mijn herredding. Zo zouden mij zeker een gelijk lot getroffen hebben, als zalige joost, mijn broedig, door voor gegedachtenis. Wij hebben de goede lijst met laten uitspreken, waar jullie aan zelf, had niet naar haar geluisterd, als haar zelfs in de reden gevallen, met een schelle kreeg die hij slaakte, en volgenliet door een uitroep, mijn vader, het is de hand van mijn vader. Terwijl hij als machteloos van ontzetting, het hoofd tussen de handen drukte, en tegelijk, het stuk papier liet vallen, dat hem zulke ergenis veroorzaakte. Toen hij namelijk te vergeefs in die beurs had gezocht, of er niet mogelijk enig goudstuk in verborgen was, hadden zich het stukje papier geherenigd, waarvan hij in de duisternis, de letters niet had kunnen onderscheiden. Nu haalde hij het tevoorschijn, hield het onder het lampje, en meende de hand van zijn vader te herkennen. Het was in een in het lang gevouwen brief, waarvan het zegel reeds verbroken was, een bewijs dat deze zijn bestemming had bereikt. Zo hij zich nog in het schrift had kunnen vergissen, het zegel kon niet bedrigen, en toonde het familiewapen. Als men zich nu herinnigt, welke voorslagen de man, in wie het bezit, zich dat document bevond, hem zelfen had gedaan, dan kan de smartelijke verrassing van jonker Julian niet meer bevreemden. Vooral niet, als wij vernemen, dat het niet slechts hun brief was, maar een wisselbevatten aan toondig, die er met name ingenomt werd, ten bedragen enig zeer aanzienlijke som, die moest worden uitbetaald door de heer van Lankin, een der edelieden van het gezandschap, door de wischop van Luik naar Sagergezonden, om zich te beklagen over de gewelddadige inbezittingneming van het kasteel van Hoy, in het Luikse gelegen, en dat de inhoud van de brief in verband scheen te staan, zowel met het openlijk doel van dit gezandschap, als met een andig, waarover alleen in bedekte termen net gesproken. De wissel scheen tot dit toe de middelen te moeten lenen, en de heer Lankin werd ernstiglijk op het hart gedrukt, deze te doen toekomen aan de baronde Giselle, nu een Hollandwezende, aan het Hof van zijn excelentie de stadhouder, om te strekken terfine, waarover men is overeengekomen, en dat hij daartoe alle zijnen vleid zouden doen, naar de wilzijn's vaders, en de herplichting die hij daarvan voor deze op zich had genomen. Mijn broeder, de wissel luidt aan hem, die is dus mee van het complot, riep jullie aan, met de mengeling van verrassing, waarin zekere, onedelige voldoening sprak. Maar nu is de wissel mijn, en ze hebben het geld nog niet, sprak hij, en liet het strokje papiers door de vingeren geleiden. Dan, op de keerzijde, bemerkte hij een handtekening, die bewees dat het geld in ontvangst was genomen. En een uitroep, met een grove verwensing gepaard, ontviel hem, die de goede vrouw Leisbed met smartelijke ernst deed zeggen, wat ik u bidden heer, wil gods naam, niet eidelijk misbruiken, met vervloeking van uwzelf en anderen. Gij zou dus egen uit mijn kluis kunnen wegnemen. Zonder op die vermaning te achten, riep jullie aan, in zijn eigenen overleggingen verdiept. Alles is nog te redden, ik heb nu bewijzen, dat is de hand des hemels, ik zal de verader ontmaskeren, en in dezelfde slag, maar zelf verreken. Vrouw, leed me die penningen, ik zal ze u later met woeker teruggeven, ik moet voort, voort naar de stad. Op woekig leen ik niet, sprak Leisbed hem het geldgevende, wat koel en strak. Alleen ik hoor uw spriken van velle veraakneming. Overweeg toch, of die een zondig mens past, die na Christi voorschrift het vader onze heeft leren bidden. Goede ziel, wees gedankt voor uw goed onthaal, ik meen het te vergelden, maar ik kan mij niet keren aan uw vroomgesnatig, riep jullie aan. Het belangt hier een wissel van twee duizend pistolen, die u in stad zunnen worden uitbetaald. Zo hoop ik, of de waarder daarvan, sprak hij met een woesterlag, en stond er iets bij de deur, toen de kling daarvan werd gelicht, en een persoon binnen het gat, in deftige burgerkleding, die hem reeds daar stond, en verwonderte een onderzoekende bliktoeweerp, terwijl hij de bewoonster daar kluis, met een goedenavond bettenken, nog zo laat, vreemd volk in huis, toesprak. Genavond, Tomine, wel gekomen, was het tegengoed van Lijspeth, die rechtstreeks, zonder op de plompenvraag te antwoorden, er toch met wat strakheid op volgen liet. Nog zo laat, en zoverg buiten uw dorp, welwaarde heer. Wat zal ik u zeggen, zusterkun? De boer die me naar stad heeft gereden, is met zijn wagen gepresd door een vreemd heerschap die naar buiten moest. Voor meerijden was er toen nog mijn tijd niet. Zo was ik wel genootzaakt, de benen op te nemen, onverdekomen. Heb je nabke melk voor mij? Of wat anders, als deze gast u nog wat gelaten heeft? Dat herhaalde onwelwillende uitvallen over zijn persoon, beviel jullie aan in het geheel niet. Ondanks al zijn haast, was deze toch blijven staan om het voorkomen van deze dominee wat nader op te nemen. Bij de eerste blik had hij een instinctmatige antipatie opgevat tegen deze plompenfiguur, die van zijn zijde, met kennelijk mistrouwen, de uitforstende blik op hem hield gericht, terwijl hij zich aan vrouw Lijspeth wende, juist of hij die vreemde niet zag. Wat de gast gebruikt heeft, werd aan vrouw Willig aangeboden, veel jullie aan hierin, recht op de dominee toegaande, en deze zoveel beduidend aandiende, dat zijn rood volle maans gezicht tot kruid wit bestierf. Het was een aardigheid, ik bedoelde niet onhoffelijks, totdat het de bloedaart, wie in het ondanks zijn brutaal uiterlijk geheel aanzedelijke moed scheen te ontbreken. Zo, dat is wat anders. In dat geval, zult hij mij wel willen verplichten met mijn inlichting te geven. Wat wilt hij weten? Of de vreemde heer aan wie hij uw wagen en moeten afstaan, waar u bekend is. Waarom vraagt hij met dit? Waarom zou ik hem kennen? Spakt de ander, die opnieuw van kleur wisselde, en zijn barse, gejaagde toon, verraden meer onrust, dan hij zelf wat gewild, met geen jullie aan, opnieuw aanmorgde, om voor te gaan. Ik heb er belang bij, want ik ben zelf met hem mee gereden. Plotseling nam de dominee een geheel andere houding tegen hem aan. Wel nam hij hem nogmaals op van het hoofd tot de voeten, maar blijkbaar had wel Willem de Belangstijn voor het vroegere wantrouwen plaatsgemaakt. Meegereden? Op zijn verlangen? Hoe zou het anders zijn? Houdt mij over zaken te spreken. De geestelijke heer kwam dicht bij hem, drukte beide zijn handen als met broedelijke hartelijkheid en ervatten. Als er zo meegelegen is, hoe zijt hij dan weer hier? Hij moest toch al heel ver weg en... Even buiten voorburg, dat is toch zover niet? Nee, maar ik had niet nodig daar te zijn. Dus heeft hij die zaak al met u besproken? Hoe vraagt hij mij dan naar de bekende weg? Voegt hij erbij met enig wantrouwen. Wel, om te weten of Gij die weg ook kent, hernam jullie aan met zekere nadruk. Gij ziet dat het zo is, en toch, voegt hij erbij, met een blik van verstandhouding. Gij mocht mij geloven of niet, maar ik ken de persoon in kwestie, niet bij name. Is gewoon een krisse kan, wie het zijn zal. Gij weet dan toch zeker, dat hij niet is, wat hij schijnt. Schielijk vatten de domineen hem bij de hand, en met een blik op vrouw luispet. Niets meer daarvan. We begrijpen ook handig. Ik zie wel, dat gij alles van onze zaken weet. Na genoeg alles. Alleen wil mij zeggen... Nee, nee, ik zeg niets meer. Gij zal morgen nieuws horen. De zaak is beklonken. Buiten hem en mij om, voeg jullie aan wat getroffen. Wees maar niet gebelgd over. Ik zal mij bij de vrienden weten te verantwoorden. Ik heb een goede occasion waar genomen, en toegeslagen. Morgen gaat affaire door. De affaire, Belangene Maurits, voeg jullie aan vluisterend, maar zijn ontroering te weinig meester, om geen wandtrouwen te wekken, want de ander antwoorden luid en lachend. Nu raakt gij van de wijsvriend. Ik weet niet meer wat gij bedoelt. Ik mij in de zaak van de poederij, die heeft willen kopen. De eigenaar heeft toegegeven, maar als hij geweten had wie in het gol, gij begrijpt... Juist. Dan zal hij natuurlijk eens zoveel hebben gevraagd. Dat spreekt vanzelf. Iemand als hij. En daarom achten hij het zaak, zijn in kognitoot te bewaren. Heb je het gevat? Voel komen. Zo, gij een vrede oesweegs, waar zij zeker bestemt, elkaar spoedig weer te zien. Dat vertrouw ik ook. De vraag is maar waar. Dat spreekt immers vanzelf, op de plaats waar de spelen gehouden worden. Precies. Daar vinden we elkaar morgen. Tot zolang wees gegoed. En gij wees gezegend. Een vermakkelijke terugtocht. Julian hoorde restatlaat zijn niet meer. De zegen van deze dominee gaf hem gans geen weldadige indruk. Maar daar het niet de enige was die hij in het laatste uur ondergaan had, ging hij zijn in zijn pad, met de gejaagdretret van iemand die werktuigelijk voortloopt door de aandang zijn gedachten voortgedreven. Wij volgen hem niet op die weg. Einde van Hoogstuk 3 Hoogstuk 4 van De Delstse Wonderdokter Deze liepen volksopname poort op publieke domein. Opname door Anna Simon. De Delstse Wonderdokter door ALG-pospoem tussen Hoogstuk 4. Wat is dat voor een man? Kent gij hem? Voeg de dominee met zekere bastheid aan Lijspeth toen Julian de deur achter zich had laten toevallen. Mij is hij gans vreemd, maar het kan mij voor dat u welwaarde zaken met hem had, spakt Lijspeth op een toon die juist niet van diepe eerbied getuigde. Mijn moet ook herkennen dat nog de persoon, nog zijn woorden en gedragingen bijzonder geschikt waren om die in te boezemen. Ik ook ken hij hem niet, maar het kan daarom toch wel zijn dat hij nevends mij tot hetzelfde werk geëmplooieerd zal worden. Dat zullen dan toch geen kerkelijke zaken zijn, merkte Lijspeth aan. Want deze man, die een soldaat en een vloeker is, heeft gewiss te ruwe handen om het gewijden aan te raken. Gij weet wel, Lijspeth, dat wij geestelijk een ons ook zowat met een politiek in laten. Ik heb dat meer horen zeggen, dan ik begrijp niet hoe de conscientie zooks voor oorloven kan aan een waardig evangelie-dinaag. Meent gij dan zusterken dat het dienst van het evangelie en die van de staat met al kan er in strijd zijn. Zij behoeven niet in strijd te zijn om toch onverenigbaar te wezen voor wie ze te samen wil bedienen. In elk geval is het geen vrouwenzaak om over dit verschil te oordelen. Zeg me liever hoe die man bij u gekomen is en wat hij in zijn schild voert. Hij was dolende en vermoeid en kwam dus bij mij om te rusten en zich wat te verkwikken. Waarom stoof hij zo haastig op bij mijn binnenkomst? Hij volg onderwegers al zijn geld kwijt geraakt en zocht in zijn beurs of hij ook mogelijk een paar pennekskens kon vinden om door de poort te komen. Hij vond niets maar het bleek toch dat hij nog een wissel van twee duizend pistolen bij ze had en die ontdekking schijnen op te schikken en aan te zetten tot een haastig aftocht. Meer weet ik van hem niets. Het bleek maar alleen dat hij zijn ruim deel had gehad aan aardse ramspoeden en teleurstellingen zonder dat het hem gebracht had om naar de rechte hemelse rusten te zoeken. Zo zijn er meer. Maar al te veel. Bij die man vindt het enigszins verschoning in het lossen wilde krijgsmans leven dat hij leidt bij een tijd en rusten om over zijn zielsbelangen na te denken hem ontbreken. Hier is geen moedwillig weerstreven van de genade gods naar het mij voorkomt. Hier is veel meer. Halle sacramenten wat riekt het hier naar spekpannekoeken viel de dominee uit. Wees gezegend lijstbed dat het geen vaste avond is geraakt het wis om een suspicie van paparij. Al waren het vaste avond dominee. Nog zou ik mij niet ontzien een hore gezwerver met wat goeds te verkwikken zonder voor zulke suspicie te vrezen. Ieder die lesbed kent weet wel hoe zij met volle getrouwheid hangt aan de gezuiverde religie sinds hij er zich eenmaal toe heeft beleden. Wel zalig gezuiverde religie. Zo geguifers, zo schoongewicht dat zij er naakt en koud is van geworden is. Moppelt dominee half luid. Gij spreekt zulke woorden tot verkleiding der ware gereformeerde kerk niet in volle ernst, spakt lijstbed. Maar omdat gij zelf mij verdenkt en wacht dat mijn hart zich aan u zal ontdekken. Tut, tut, vrouwken, wat neemt gij dat hoog? Ik verdenk u ganselijk niet. Ik sprak slechts uit koortswijl en om u tot onzichtigheid te vermanen. Eenzame vrouwkend geef een licht aanstoot en ergenis in deze zorgelijke tijden. Ik zie niet wat aanstoot mijn eenzaamheid geven kan. Voor eerst leid gij overlast. Iedereen komt hier maar indringen. Wie wil? Dat is waar, viel zij in, met gulgouwe instemming die bewees dat zelfs de bezoeker van dit ogenblik harde indruk gaf. Vervolgens wij weten hoe het boerenvolk bestaat. Die tot een nieuwe religie behoeren houden u voor een klopje en die van het oude geloof zijn zit u aan voor een toverheks, allebei gevaarlijke suppositie in deze tijden. Kan ik dat helpen? Zou ik dan in de zestig nog een man moeten nemen om te bewijzen dat ik nog het een nog de andere ben? Nee, daarin heb gij gelijk. Dat is nu niet te verhelpen. Maar gij had in de rechte tijd toen ik het uraden een hielijk moet aangaan. Om de luiden te bewijzen dat gij recht van harte en niet uit dwang der omstandigheden met de klooster geloften had gebroken toen gij u convend het verlaten. Het convend verlaten van welwaarde heer dat zit niet het juiste woord en wat mijn klooster geloften belangt, daarmee heb ik ganselijk niet gebroken wat het beginzel aangaat of schoon ik de reformatie van ganser harte was toegedaan al eerwij uit ons klooster werd er verdreven. Armoede, kuisheid, matigheid, gehoorzaamheid aan wie mijn overste zijn en de gehele toewijding van het harte aan de Heer Jezus. Zie daar de hoofd soms van de voorschriften die ik eens voor God heb beloofd naar de mate mijn kracht te houden en daarmee deed ik achter niet gebroken te hebben. Al meende ik niet langer gebonden te zijn aan de menselijke oordeningen en voorschriften die de klooster werd daar aan toevoegd. Waarom ik dan ook niet heb kunnen besluiten om gezamenlijk met de overige zusterkunst in een geheim konventiekel te gaan leven. Heel goed, dochter had geookwijs gedaan tegelijk met het menselijke verbod thuis huwelijks te breken sinds je toch vrijheid vond om in de wereld te gaan leven. Ik vond die vrijheid omdat ik mij niet langer tot de Roomsen wilde bekennen, maar sinds ik mij voorgenomen had mij ondanks het oudelijk leven in de wereld aan het dienst van de heer te wijden achte ik mij niet verplicht nog daarom boven het jeugd des huwelijks op mij te nemen om daar willen van het volks voor oordeel. Mogelijk bestond daarvoor nog met een andere reden socialief toen jij die keuze deed. Welke andere reden heeft haar kunnen bestaan? Bijvoorbeeld dat jij de man niet kost krijgen tot wie nu harte zich getrokken voelde. Ik zou niet weten wat man dat had moeten zijn. Wel, mij dunkt die waren niet ver te zoeken. Dr. Graswinkel was destijds nog in de volle ploei des levens. Ik betuig u bij God dat ik voor deze waardige en eerwaarde vriend nooit iets anders heb gevoeld dan de hoogachting de dankbaarheid die hem van mij toekomt en de volheid der Christeke liefde die hij mij heeft betoond. Bah! Gij hebt er geen eet op te doen het zal geen zon zijn geweest. Zij het gij zeker dat hij zelf in de betoning die er volle christelijke liefde zo gans ombaatszuchtig is geweest. Gij bettenken waartest tijds een appetitelijk maag te kunnen als een blanker lelie prijkende in volle zuiverheid. Spaar maar die aardgezinde herinneringen domineer plommers. Wat mijn noble vriend aangaat de hoge hemelsgezinde gedachten waarin hij steeds verkeert en de vuurige eivig die hem drijft om zich af te sloven in allerlei christelijk liefdewerk heeft hem tijd nog hoofd gelaten om op zo iets gerings als zwakke vrouwen liefde te achten. Ik zal het niet tegen spreken ik ken hem niet dan bij geruchten. Zo is het uwerzijds dan wel zeker tegens in het huwelijk en geen sinds heimelijke gehechtheid aan de kloosterregel uitstellen toeneiging tot de oude kerk. Hoe komt die vraag bij u op welwaarde heer? Sprak zij in de uiterste verrassing. Waar het zo weet dan dat gij het mij gerust zou kunnen biechten. Niet juist als aan domineer blommers maar als aan een oud vertrouwt vriend. Zij haalde de schouders op. Ik heb immers uit volle vrijheid de onberouwelijke keuze gedaan. Ja, ja, dat weet ik wel. Maar toen gij de slijwernaamd op uw achttiende heette dit immers ook een onberouwelijke keuze. Later bleek het toch dat berouw mogelijk was. En wie zich eens bedriegt kan het dunt mij ook tweemaal. In de loop daar jaren bij meerdere levenservaring ziet en hoort men soms veel wat weer naar het oude doet omzien met leedwezen het verzaak te hebben. Dat is bij mij ganselijk niet het geval. Ik haat het pauztom met een voorkomen haat. Spak ze met forzijt met heftigheid zelfs. Werkelijk. Nu, dan ben ik gerust gesteld. Ik vreesde dat de armoede die gij nu leidt. Armoede? Daarover heeft niemand mij ooit horen klagen. Dat weet ik wel. Edelpoortige armoede klaag niet. Maar die zondanks. Mij heeft nooit iets ontbroken. Gij leidt alvrij een soberder leven dan voormaals in het adelijk convent. Om aardse genietingen na te jagen ben ik de wereld niet ingegaan. Gij deelt zelfs niet eens in de voorrechten die de saamgebleven zuster kunst genieten. Omdat ik niet met haar gebleven ben, dat spreekt wel vanzelfen. Maar Dr. Gaswinkel niet willen de dat ik bij de nakende ouderdom of ziekte grans afhankelijk zouden zijn, heeft zich op dit punt te mijne behoeven aan de Heere Staten van Holland gewend met een rekest daarop hij hoopt dat het goed gevolg zal hebben. Ach, wat goed gevolg kan mijn wachten van die beslissing. De inhalige praatboers zullen toch niet de bewegend zijn iets wat terug te geven van de geestelijke goederen die zijn naarzicht gehaald hebben. Doe, meneer Plommers, is dat nu spreken? Veel zij in, met verwijt en afkeuring. Ik meende dat gij beter gezind waard dan uw overigheid. Ik ben zo goed gezind als mogelijk voor mijn overigheid, hij nam mij lachend, maar plotseling zichzelf in de reden vallende. Sst, sst, hoor ik daar niet een wagen rollen? Dan moet het wel in de verte zijn, want ik hoor niets. Gij valt wat hard hoerend zusterken, ik heb hopen dat ik me niet bedrigen. Gij hoopt dat er volk voorbij zal rijden om je meer naar huis te brengen. Om je de waarheid te zeggen, heb ik iemand afspraak gegeven die mij hier zou komen afhalen om gezamenlijk naar voorbeurg terug te rijden. Hij zou tegen acht uren hier zijn, tot zolang doe ik je immers geen overlast. Al zou het zo zijn, ik wil om een ander te geriven wel wat overlast dragen. Hoe zegt gij dat zo zuinig is, een ander? Kan het woordje vriend of broedig er niet af? Met waarheid en een goede trouw kan ik u niet voor vriend achten, nog broeder noemen, die mij twee herleggen laadtoont in principale zaken. Naar uw gevoelen zou ik van de zulke zijn? Het is niet voor het eerst dat gij tegen mij in uw spreken uitvalt tegen de tegenwoordige regerers, tegen de religie die gij zelf bedient, op zulke wijze dat ik niet wel schijden kan, of zulke dubbelheid van talen, list en achterdocht bediet tegen mij, of wel eigen wankelbaarheid toont. Ja, daarop had ik moeten denken. Kortswelter verstaan, heb gij in uw konvent niet geleerd. Nog in de wereld om het ernstige zaken te kortswijlen. Maar ieder Christenmens, zelfs een non die ten midden der wereld bij de kloosterbeloften volhard, moet toch zijn gezonde reden gebruiken, en die zal u zeggen, dank mij. Wie hier ook mogen gewonnen hebben bij het Nieuwe Geloof en de ommekeer van zaken, wil het danst niet de geestelijke zijn die over winsten hebben te roemen. Geen geestelijke was genotdrukt om in die stand te blijven. Maar, vil het hem dan licht een andere te kiezen? Ho, zeker, de pastors hadden vrijheid hun pastorieën te verlaten, of het huikje naar de wind te zetten en mee om te keren. Ik ben van de genen die het gedaan hebben. Ik deed meer. Ik trouwde een vrouw. Dat was de Nieuwe Mode, of het Nieuwe Recht. Gij deed daar wel aan, want die vrouw was immersreeds moeder uur kinderen, viel ze in, niet zonder verwijt. Heel goed. Maar er was niemand die raandacht dat de getrouwde dominee met vijf of zes kinderen die hij publiekelijk erkent, en moet opvoeden in zijn stand, een heel ander man wordt dan een pastoor die zich met zulke omhaal niet heeft in te laten. Nocht al een schraal predikant entaktement, maar zovertjes een wette pastorie vergoed met de aankleven van dien. Daarbij, om het ambt quasi in respect te houden, mocht tevens geen behoep worden gedreven, alsof armoede en berooidheid geschikt zijn eerbied in te boezemen. In het begin reken ik op mijn gemeente. Maar, jawel, al te blij van de biegtpenning en van de tiende af te zijn, lieten de boeren domineer fluiten. Het was al veel, zo zijn mij soms bedachten met een zakmeel die dreigde muft te worden, of met een bok te komen van de slacht. En nog moet mijn zorgen naar hun zin te prikken, of men komt niet van berisping vrij, en er vallen scherpe aanmerkingen als toevoegsel van de geschenken, en hoe lichter de laatste worden, hoe zwaarder vallen soms de eersten uit. De kudde is in huidige dagen wijzer dan de herders. Nu het in ieder vrijst haat zijn bijbel open te slaan. Mogelijk zijn er onder hen die daarin de goede herder met meer ijver zoeken dan. Hunne leraars, zegt maar uit wat op de lippen ligt beteken. Niet vreemd, wij kennen dat alles op ons duimpje. Voor hen is het nog nieuwe kost. Maar daarbij dit zult gaan mij toestemmen, gaat het ontzach verloren. Voormaals moesten leek zorgen dat hij het wel maakte met zijn pastoor, of het verging hem kwalijk bij zekere gelegenheden. Nu heeft een predikant zijn kerkerad naar de ogen te zien, of ze verklagen hem bij het hoge kerkbestuur. Ze maken hem verdacht bij de staten. En als de beklagenswaardige onderdat alles niet stil is als een muis en zoveel dwee als een trekpaard, wordt hij ontzet uit zijn ant en kan gaan horen of bedelen. Ik zie niet dat onze conditie zo zonderlingzeer is verbeterd bij dat zogenaamde kerk hervormen. Maar lieve heer Neef, gij spreekt nu alleen naar de vlezen, en wil deze dingen niet bezien maar dat geestelijk oog. Halle sacramenten, hoe wilt ge dat wij geestelijk zullen blijven als wij door allerlei wereldse zorgen worden gedrukt en belemmerd? Waart gij dan geestelijk, broeder Barneufus, noem gij om oorzaken die ik u niet zal optellen uit uw ant als onze bichtvader ontslagen werd. Waart gij dan geestelijk, toen gij het pastorsant aanwaardet, met een 20-jarige derne als huishoudster? Waart gij dan geestelijk, toen ge, hij lieve, waart toe nu al die oude koeien uitsloten haren, lijst bednicht, het is geschiet en geboed, zwaar geboed, sinds ik die verwenste prekel heb aangetogen. Lang heb ik het ervoor gehouden, dat gij tevens van zin, waart veranderd. Nu ja, zo was dat toen ook. Maar, stil, nu rokt verzeker, daar is een wagen die op de herweg blijft stilstaan. Ga even zien, of het is wat ik wacht. En blommers, de deur van de kluis openende, ging op de drempel staan, roepende. Is al de wagen van Gerrit Evertsen? Precies, als het dominee maar op het liefst op te stappen, was het antwoord. Mooi zo, ik kom. Goedenavond, lijst bed. Dank voor je herbergsaamheid en je onderhoud. Ik laat u aan uw meditatie. Maar lijst bed zelf was hem gevolgd, en terwijl zij voor haar huisdeur staan bleef, hoorde zij blommers tot een voerman zeggen. Zo, Gerrit Buur, ben je het zelf? Is je gast niet bij je? Nee dominee, die wacht je in de abdij, was het antwoord van deze. En terwijl hij blommers de hand rijkte om de wagen te bestijgen, voegt hij erbij. Als het de dominee hetzelfde is, wil dan naast mij op het voorkrad komen zitten, dan kunnen we samen nog wat praten. Toen dit geschiet was, reden ze voort. Maar lijst bed schudd het hoofd en sprak bij zichzelf. In de abdij, wat doen ze daar? Hoe komen ze erin? Gerrit Evertsen, dat is er nog een die bij het oude geloof gebleven is, en die zo eigen met dominee. Daar steekt wat achter. Denkelijk had lijst bed gelijk in dat vermoeden, maar het is voor ons nog het oogomelijk niet dat te onderzoeken. Einde van Hoogstuk Vier. Eerste deel van Hoogstuk V, van de Delftse Wunderdokter. Deze liep je vox opname boord op de publieke domijn, opname door Anna Simon. De Delftse Wunderdokter, door ALG Bosproem Toussaint. Eerste deel van Hoogstuk V. De zolderniers, die wij om het kruidveld zeggen rondwoeden, spelen een te belangrijke rol in ons drama. Zij het ook door de verwaringen die zij aanrichten, om een geheel uit het oog te verliezen. Om ze weer te zien, moeten we hen opzoeken in één derminst aanziemelijke buurtum van de stad, in een enge, morgens gesteeg, waar zelfs de zakste poging tot straatverlichting is verzuimd, hoewel het er iets ver in de avond is, en men geen recht had op de maand te rekenen. Winkelhuizen vindt men er ook niet, waarvan nog het walmende lampje op de toombank door de kleine, toffe wens eruit heen enig licht kon verspreiden om de voorbijgaar het troostrijk bewijst te leveren dat er mensen wonen. In eigenlijke zin wonen er ook geen mensen. Men vindt er slechts achterhuizen van brouwerijen en lakenververijen, ofwel bergplaatsen van allerlei soort van kuipers en brouwersmaterialen, waarin bij dag drukte en werkzaamheid heersten, maar die met het laatste werk uur verlaten werden. Hoog opgetrokken, blinde muren, daar ene zijde met enkele langwerpig uitgeholde luchtgraten, als de schietgraten in ervesting en met ijzeren tradien voorzien, of men de verlatenheid zelf tegen inderingen beschutten wilde, ter andere houdt er loodsen met droogrekken, waarover de vers geverfde stoffenhingen uitgespreid, het geen echter van buiten niet was waard te nemen, ten zijde wind, door de reed te fluitend, zijn spel dreef met het vochtig laken dat hem door leidelijke weerstand tergde. Het verblijf zelf dat wij moeten binnengaan, was niets beters dan een vervallen brouwerij, ingericht tot een ruim kuiperspakhuis met een smalle deur die in tweeën opengaat en niet al te best meesluit. Door de reed in het midden ontwaart men eindelijk enig licht, dat verlockt om het bovendeel der deur open te duwen en een blik naar binnen te wagen. Het is een vreemd, maar schilderachtig tafereel dat zich hier aan ons oog voordoet. De vijftien zoldeniers waren hier ingeleggerd en hielden naar huis op hun wijze. Ze zaten in een halve kring rondom een hoog opvlammend vuur waarvan ze de gloed nog van tijd tot tijd aanwakkerden door er spaanders en oude kuipersduigen in te werpen. Bij die flickering kwam er op hun vermagerde en verwilderde goudieve gezichten een rosse gloed die de matten leidende bleekheid verving en waarbij zelfs hun doffe ingezonke ogen glansden. Maar die glans was niet enkel kunstmatig en vanbuiten aangebracht. Een tenteling van zingenot straalt uit hun blikken en ontspandt de strakke, koude wezenstrecken. Lang, al te lang, in de laatste tijd vooral, gespeend van alle levensgenot, zelfs van de voldoening daar onompeerlijkste behoeften, hebben zij er zich met boes de heishoeng opgeworpen, nu zij de kans tot verzadiging schoonzien. Zij verquikken zich in de milde warmte die het vlammend vuur verspreid in hun kil en ongeschikt verblijf. Om de rook en walm die hun een dikke wolken boven het hoofd draait, geven ze niet. Er is geen schoorsteen. Zij hebben een haart geimproviseerd op de stenen vloer, juist waar z'n opening in de muur vonden, waardoor een deel van de rook kan optrekken zodat de wind hun terwille is. Zo niet, wat bekommeren zij zich om zo'n kleinigheid? Zij hebben wel een wat anders te denken. Een tweet al hunig, woont de Sneden gerookt spek aan de punt ene spies geregen en laat ze in de vlamm braden. Hun makkers hebben weer andere zorg. Zij wisten met merkwaardige vindengrijkheid een ijzere ketel tussen drie haakbussen te bevestigen en op die wijze boven het vuur te hangen. Een hachelijk onderneming die geheel hun aandacht vordert. Er moet opgepast worden dat de marmiet haar evenwicht houdt, dat de haakbussen niet wankelen en het zielend nat in de vlammen verloren gaat of hen over het lijf start. Intussen heeft die vinding van een warme, verkekkende drang te voorzien reed haar moeite beloond en de tinnicoos, de enige die zij rijk zijn, is reeds herhaaldelijk rondgegaan in de kring. Het verhitte bier door brandenwijn aangezet en met honingverzoed doet reeds zijn werking zoals uit de verweerde aangezichten is waar te nemen. Een omgekeerde bierton waarover een paar planken zijn gelegd dient hun tot bevet en prijk met een stapel grof brood en een doorgesneden kaas. Een mes ligt er nevens bij wijze van nodiging om toe te tasten en de bijzonderheid dat de meeste hunnig ben honkkaas in de ene, een sneebrood in de andere hand houden, levert het bewijs dat die nodiging niet eidel is geweest. Ze hebben nu eens overvloed en kunnen hun hong en dorst ten volle verzadigen. Al is het niet met datgene wat een verfijnde tong keur van gerechten zou noemen en wat menig verwend de wekening bepaald zou tegenstaan. Ze hebben zoveel ontbeeringen geleden in de laatste tijd dat zij nu eens in de ruimte goede sier willen maken sinds zij de middelen toe hebben. Ze vragen er niet naar of ze ook in één nacht zullen verbrassen het geen hen bij matengebruik voor dagen had kunnen strekken. De zorg voor de dag van morgen hebben zij sinds lang verleerd. Ze leven alleen voor het ogenblik zo hun leefwijze leven heten mag. Enkele hunnig reed zijn delen verzadigd of nog met gereedigheid staarende op het gebraden spek dat hen wacht veroorloven zich inmiddels de wilde van het toebakzuigen en met het bonkensje de korte, dikgesteelde tabakspijp zitten ze genoegelijk blauwe, walmende kringetjes om zich heen te blazen of ze nooit onrecht hadden gepleegd nog onrust hadden gekend. En toch als we omzien naar de bron waar het deze overvloed vermoedelijk opweld komt het ons voor dat er stof waren geweest tot bezorgdheid en ernstig nadenken. Maar in nadenken vooral nadenken overzetelijk goed en kwaad lachen hun sterkte niet. Hun onderscheidingsvermogen op dit punt is verwart en verstomd zo niet volstrekt verloren gegaan bij het woeste krijgsmans leven dat zij geleid hebben. Ook is het niet zonder aarzeling dat wij ons in hun midden begreven daar het te vrezen is dat het geen rondrein omgaat ons gehoor even om aangenaam zal treffen als onze reuk bij de walgelijke vermenging van allerlei geuren. Rook, tabakswolken, ziedend spek en dampend bier om niet te spreken van de wunzen, bedorven lucht die er ook zonder deze bijkomstigheden hersten moet in die bergplaats van Kuipen en oude biertonnen zonder wens er zo schoorstenen waar vijftien havelose soldiniers dag en nacht huishilden zo goed of zo kwaad als zij konden. Maar toch, we moeten luisteren al is het ook van verre en al is het slechts naar datgene wat ons belangrijk voorkomt in betekking tot jullie aan. Hun ruwe uitingen van pret hun vloeken hun verwenzingen van zichzelf en anderen bij de minste aanleiding verlangen we op te vangen nog weer te geven al is silkrealisme ook nog zo in de mode maar nu wij een hun erg horen zeggen Het is zonder en jammer dat de luitenant niet hier is moet wij toch weten wat er gaat volgen. Ja, dat zou hem lijken wist waar hij hier als zij dat kunnen raden Waar hij zij mag? Wel, hij zal zijn waar hij meent het beter te hebben dan bij ons dat staat vast hij is niet van hen die toef verzaken Daarom zal hij zijn nieuwe liefdje gevolgd zijn dat mooie juffertje dat hij ingepakt heeft met onze hulp en nu zij hem eens tot de gezelschapshouder heeft zal zij hem niet weer willen missen Ze zal hem tenminste niet makkelijk kwijtraken daar wil ik observeren Spak handgrouwe piet met een ondeugende grimlach terwijl hij zijn bonkensje uit de mond nam maar of zij hem uit volle vrije wil bij zich zal houden dat betwijfelijk Dat ben ik met je eens viel een ander in en rijkte hem de kroes over zo'n deftige joffer zal niet gediend zijn met een kale luitenant als onze juliaan tot gelijjonker was zijn veelpe pak nog zo nieuw en zijn kraag nog zo vers in de plooi als zijn dagen toen we hem in volle ernst onze luitenant konden noemen dan wil ik het niet zeggen die stijds heeft menig snoepig bekje haar zin op hem gezet hij is in het eind een edelman die met de meis kunst weet om te gaan maar zover wilde het als hij er nu uitziet met vliegende haren en omgekande knevelbaard of hij met het barbiers penning in de zak loopt neemt geen eerbare joffer hem aan als ze het weten ontkomen een geweldpleegend zal hij toch ook niet daarvoor is hij terriddelijk en zijn hart te goed merkte een der spekbraders aan het zou wel ook wat op aankomen als of zulke grapjes niet meer gebeuren klonk het onder een schaterend gelach van de zijde daar landsen die over de marmiet waakten wat weet jij van zijn hart Hans heek voor mij heb nooit kunnen merken dat hij wat anders heeft een dan stevige maag en een harde kop sprak één daar jongste onder hen maar die zich door een bleek door trapt schurkend gezicht onderscheiden en wat de riddelijkheid belangt die moet al overlang zijn versleten een zoe dieren ooit ingezeten heeft hij zo Bernhard waarom ben je erbij hem gebleven als je zo laag van hem denkt voeg Hans droogjes maar met een flickering van toren in het oog waarom? wel dat zal ik je zeggen omdat ik al heel weinig geef om die kostelijke zaken waar jij op stoft dat is vrij overbodig voor een aanvoerder van een hoopje volks als wij zijn het komt hieraan op zijn ableheid om zich door alles heen te slaan en die is gebleken wie weet met welk een proefje daaraf hij ons nu haast komt verrassen voel de Hans aan met een welgevallen gelach waarbij al zijn grote sterke tanden zichtbaar werden mogelijk is hij naar de graf van Hohenloog gegaan om de achterstallige soldaten in de graf van Hohenloog zal hem zien komen spakt zijn makkig terwijl hij behendig een nieuwe rapespak aan zijn geïnproviseerd spitstak in een dronken bui zou Hohenloog toe te brengen zijn de degen te trekken tegen jullie aan waar de koorden zijn er beurs te ontknopen daartoe is hij een tv-lijn gierigard merkte Bernhard aan nee luistert mannen de jongen is daar audiëntie bij de prins om te zien of hij een compagnie kan krijgen ja dat is een stotspaartje daar hij altijd op rond rijdt als hij ons paarje wil bron daarheen terwijl hij een sneden van het gebrade spek op zijn mik deed maar ik heb liever dit hier in de hand dan de hele compagnie in de verte en ik zie niet dat wij er zowel bij varen zouden voor het minst dienden we dan onze eigene betaalmeester te zijn want ik achter minstaat om een maand soldai in een nacht te verdobbelen je maakt hem erger dan eerst Bernhard je hebt daar even zelf erkend dat hij voor ons zorgt als hij maar kan hij zorgt voor ons zo goed als voor zichzelf dat spreekt niet tegen maar wat helpt dat als hij alles verspeelt wat hij tussen de vingers krijgt en toch is hij geen speler van professie zijn lange migiel met zekere wichtigheid hij speelt alleen om zich het verdriet te verzetten uit welke oorzaak hij dobbelt is mij een als ik er toch mee om leiden moet bron de de jonge soldaat in gisteren heeft hij mij gepresst om zijn fluvelen mantel bij een lombard te belenen ik mener dat we ons eens de goed zouden doen van de acht konen die ik erop kreeg maar je wel droog brood en dun bier was alles wat er overschoot voor ons de rest heeft er gisteravond verdobbelt het is jammerlijk, zegt de Hans zeg schanderlijk, moorde Bernhard dat hem de duivel halen, brom er een terwijl hij de kroes omhoog gief verwens hem niet drink veel eer op zijn goede voortuin vermaand de migiel die kan ons nog te staden komen maar heeft hij dan zoveel meer verdriet dan wij dat hij het met spelen en drinken moet verzetten voeg Hans migiel aanzienen ik weet er het recht ook niet van bekende deze maar is het al niet erg genoeg dat zijn vaders zoon dus in het liefde is geraakt om het soldatervolk van onze soorten moet leven om niet te zeggen dat hij meestens tijds van ons moet leven voegt Bernhard erbij ja makkers hij stelt zich altijd aan of hij onze meester waren en eigenlijk zijn wij het toch maag die het kosje ophalen voor hem en een zuur verdient kosje ook zijn valentein de rondas hier van het korps de duivel verkneukt zich er nu al aan hoe wij er ons voor zal laten betalen en dan moeten wij het nog dragen dat hij in zijn sombere buien zelf de eerste is om ons verwijt te doen en ons rekendschap af te vragen van ons doen en laten of het hem niet al één moest zijn hoe we door het leven komen daarvoor is hij immers ons overhoofd sparkhans overigens of niet hij moest zijn mond houden tegen ons die weten wat hij zelf is dat is juist wat wij niet weten Riepehans en Michiel uit één adem hij zo gesloten over zijn verleden dat zal wel zijn omdat hij er niet veel goed van te zeggen heeft spakt Bernhard lachend maar mij denkt we hebben genoeg aan het tegenwoordigen de rest laat zich wel raden voor een slimmer tast jij als je er meer van weet Bernhard zeg het ons dan door mijn valentein en Hendrik hem daarzijden neemende malligheid jongens wat maal je over de luitenand achter zijn rug gedeed beter zijn absentie waard te nemen om samen te overleggen wat we doen zullen met profijten van deze dag en welk part wij hem zullen afstaan van de resterende buiten er rest geen buiten deden groude Bernhard en liet het tanden zien als een gezaarder bil rond het voortantje van de Jeuswiet houden wij onder ons vijven zoals jij allen voor billig hebt erkend het hele randsoen van het oilskijken is er ingeschoten bij ons festijn van Heden hij zo spakt waantijn met een ontevreden blik en die gesp met de mooie stenen is daar niets van gekomen of moet je luidie ook onder je vijver houden ja, praat me van die gesp Rie Bernhard met heftigheid die mocht geen brasspenning gelden die burgers snoes aan heeft onschanderlijk bedrogen ja, bestonen heeft hij ons de kale bronker valse stenen te dragen op een bruilofstag het was in elk geval zijn bruilofstag niet zei langer Michiel die de wijste van de pendenschijn ben ik wel zeker Bernhard dat ze valse waren voet vanentijn zijn makker met starren wantrouwen geblik aanzienden je zou het niet vragen als je mee bij de goudsmid waart binnen gegaan en gezien had welke gezicht hij trok toen wij hem zeiden dat we de gesp te koop kwamen bieden voor onze luitenant het is maart goed manieren zei hij met een schampere spotlag en de luitenant heeft jou een aprilsboodschap gestuurd en daarmee tron hij ons zo wat de deur uit en die achter ons toe als al hij verdenking tegen ons gevat had het ding waardig gehad hij zou ons voor het minst een kleinigheid geboden hebben dat moet ik bijstemmen en de vereende marskramer die bij gele vij in het toepakshuis zat lacht er ook om dat wij het voor echt hielden zeggen ze ja ja je leu hebt daar een goede vondst gedaan het zijn echte venitiaanse glaskraaltjes en niet van de best geslepenen daartoe en toen we dat hoorden namen we maar aan wat gele vij ons bood een sopje toepak met een bonkensje voor wie het gelustde en de belofte dat we er nader van horen zouden als hij zelf er wat voor kreeg dat is een zeepel in de hand een belofte van gele vij daar verhouden we het ook maar zo zie je lui zelf dat er niet valt af te rekenen en dat we de luitenant daar buiten kunnen houden mij is wel Bernhard zei Valentijn maar we moesten partij trekken van zijn afwezendheid om te overleggen hoe we nu verder zullen handelen in de zaak van de jezuït wel we dunkt er is geen verder spakhands lachend we hebben de schijven binnen en laten hem fluiten dat zou goed zijn als hij niets meer had beloofd merkte Bernhard aan maar sinds we dubbelen krijgen als we ons goed hielden in die affaire dunkt me dat wij het wel in overweging mogen nemen hij heeft het dubbele beloofd als wij met ons alle kwamen verbeterde hands maar daar Michiel er geen zin in heeft dat ze zeggen als Valentijn wil dat het buiten de luitenant zal omgaan dat radek aan het voorzichtigheid we zijn niet vooruit zeker hoe hij een zaak zal opvatten en als hij weer in een korselhumuur is en het afraad zie ik niet hoe wij het tegen zijn wil zullen doorzetten dat zou ook niet goed zijn bewerde Michiel Julian is van goed beraten hij heeft in de wereld rondgekeken en daarom zou ik mij niet graag tot hij het laten gebruiken dat zo duur wordt betaald en bij gevolg geen zuiverspel is zonder hem in te kennen denkelijk speelt hij zelf altijd zuiverspel dat hij gewoonlijk verliest moorde Valentijn en daarom als hij meedoet lopen wij ook gevaar dat zeg ik niet zou een weergaas goed figuur maken als we met ons vijftiende kwamen aangevoerd door onze luitenant zei Bernhard te eer weten we zeker dat de paap woord zou houden dan zou ook mijn gevoel er werd en te meer daar ik niet zie hoe wij alle vijftiende tegelijk absente konden zijn buiten jullie aan om ha wat dat belangt zei Valentijn als hij van nacht nog thuis komt slaapt hij languit krijgt een boedpredicatie van Bastiaan op zijn ombij toe en zo wordt het tien uren eer hij naar ons kan omzien de samenkomst in het taveren er van gele vij moet plaatshebben in de vochten en zo zijn wij al lang op het marktplein voor ga je ons komt opzoeken wij hebben dan de a-binnen en alles is kostelijk buiten om gegaan dat is goed en wel zijn we giel met vastheid maar ik blijf erbij dat ik er me buiten houden als de luitenant niet van de zaak weten mag van welke zaak niet wat heb jij de luitenant te verheden waarom is hij niet bij u de drie vragen werden in één adem en op vrij forse toon gedaan door een persoon die het verblijf binnen trat door een deur op de achtergrond die de formalige brouwerij scheiden van het terrein belenden de aan de Kuiperswinkel het gehele perceel met het woonhuis erbij had vroegig tot de brouwerij de ruid behoort en was nog in handen van eenzelfde eigenaar of, om juist te spreken in haar eigenaars wie je wettige heergemaal bijbij deze van de nabuurschap en zijn recht van intreden gebruiksimaken ook verwonderde de Zolderniers zich niet in het minst over zijn verschijning in hun midden al dochten man het Kuipers schoetsvel en de burgerkleding maar hij zelf was zo verwonderd hen dus aan vet te vinden dat hij nog eerder antwoord volgen kon op zijn drie vragen zichzelf in de redeviel met de uitroep heenvolle gloria hij ziet goed pastiaan we leiden een levertje als de pape in de vaste terwijl het miserairer is in de magen van de leken antwoordde Michiel lachende je hebt geen fijne neus pastiaan anders waart er al eerder geweest man maar je zult er toch nog wilst van hebben als het je gelust ik hoorde wel julien en tieren maar dat kunt ga je lieten wel met lege magen en dat was druk werk in de Kuiperij zonder dat was ik al lang eens naar jullie aan komen vragen die ik de hele dag nog niet gezien heb kon ik wachten hier een praspartij te vinden alsof ga je in een convent van binnen de chtijnen viel zoals we ze samen wel bij de oer hebben gepakt riepenhand en Michiel tegelijk we zijn niet meer in de dagen van lumé her naam pastiaan het voorhoofd fronzenen wat er toen mee door kon hij is nu contrabanden en dat is erg genoeg we zijn in de dagen van jullie aan en dat zijn voor ons de zeven mageren jaren van de egyptenaars rach ofd ga je uitleiden lied naar het ware kanaan voorzicht de pastiaan op geestrijvende toon maar in steden daarvan zit ga je lieten u nog te verknuklen aan de vleespot in der zonde want die overvloed daar weld niet uit zuiverbron hoef hoe komt ga je aan het geld om zo goede sier te maken ik kan toch niet denken dat het op krediet gaat nee basje dat weet je wel beter ons krediet gaat zoweit niet je eigen vrouw zou ons voor geen penningwaarden duigenhout verkopen zonder reën duiten nee ik kan haar geen ongelijk geven stem de pastiaan toe terwijl iets als een glimlach zijn geroven harde trekken verwoog van daarom wees gerust man dit alles betaald en goede waar ook kom ga je bij het vuur zitten daar is nog plaats op de kuip mij zal de koes vullen en je zal het meeproeven een welkomme gast is een santhe waard maar pastiaan ging niet zitten en wees de beker af die hem geboden werd zal mijn mond niet zetten aan die zwijne draf spakken met vastheid maar ik wil weten hoe je luid aangelegd hebt om zo te kunnen zwelgen ga je daar even bij ons geweest waard zou je de rekening en verantwoording van Bernhard die we tot onze botterlieren hebben benoemd mee hebben aangehoord en alles zou je haar fijn zijn uitgelegd nu heeft Bert geen naast een meer om van voer af aan te beginnen en wij begierden het ook niet want de luitenand kan komen invallen met zijn zaken die buiten hem omgaan maar dat weet je wel basje als we een appeltje voor de dorst hebben dan is het voor zijn dorst mee een man als hij zegt er moeten verzaden aan de gestolen wateren voorzicht de bastiaan onder een hoofdschudder van ergonis een miskameraad er is hier van stelen nog plunderen spraken de zaak kan navraag leiden je kent zelf nog wel de oude zetten van het handwerk we hebben simpelik een gans in de klem gehad en teren nu van haar handzoen en voort maar als een appartje tussen vier of vijf van de onzen hebben wij een jezuït om de tuin geleid een jezuït een jezuït een van die omswervende zendelingen uit de vreemde die niet dan met kwade bedoelingen met plannen van moord en verraad binnen onze landpalen gezonden worden maar zijt hij wel zeker dat je met een jezuït te doen hebt gehad heel zeker hij heeft ons iedig drie blanke gulden in de hand gestopt op dat wij hem met vrede zouden laten geleden had hem niet met vrede moeten laten hij had hem aan de justitie moeten overleveren daarmee had hij trouw bewezen aan de overigheid en het zou zijn beloning ook wel gevonden hebben een mooie raad Bastiaan peed op de volgende een gezeten burger dan door Lieden als wij zij een van de soldaten en een ander vroeg erbij ben je dat wij zoveel haast hebben om met onderschout een aanraking te komen das waren ook ongelukkigen haar naam Bastiaan met zekere zwaar moedigheid die zou je vragen doen het ene woord lokt het andere uit en gezout ligt niet ongedeerd uit zijn handen zijn geraakt zo jammerlijk zijt hij Lieden in de diepte dat hij niet eens de landendienst kunt doen zonder u zelf in het uiterste gevaar te brengen het is God bekend wat zo'n zwervend belie als kind voor kwaarde intenties heeft maar wees er niet bezorgd over hij is nog niet van ons af en wat niet gebeurd is kan nog komen zij per haat gevat we willen je dit zaak wel medelen maar de geschichten is te mooi en te lang om haar zo in haar haast te vertellen ik zou ook veel liever horen waar jullie aan is gebleven het bevalt me niet dat ik hem niet hier vind om de waarheid te zeggen dachten wij dat hij door uw vrouw termaalte was genoot en dat hij samen hem tot nagerrecht nog iets meer had getroond naar de avondprik spotter mijn vrouw is meer naar de bereulospred gaan kijken en ik heb maar staande voets een stuk broods gebruikt voor mijn noemaal nu is zij uit om haar boodschappen en intussen kan ik hier eens omzien naar de jonker na zo'n somber noemaal zal een snede gezoede spek u wel smaken sprak valentijn hem die aanbiedende op een houten teljur met een homp mik erbij maar bastiaan wees het af even als vroeger de beker nee dank je ik zal mij niet verzaden aan de tafelen de ongerechtigheid wel vast dan als je dat liever is gaf valentijn ten antwoord het port knorrag op zij zettenen bij lo, cameraat gij waart in vrij beter humeur toen we samen de kloosterwij met emmers inzolgen sprak Michiel hem gemeenzaam de hand op de schouder legend gij behoeft me daaraan niet te doen gedenken mijn eeuveldaden staan geduwelijk luk voor mij maar godlof daar is een losseg en ik ben reingewassen pernaat en de andere jongeren zoldeniers keerden zich af en scholen bijeen ongegiegel en half gevluisterde spot maar Michiel en Hans bleefend bastiaan terzijde terwijl de laatste spak ik hoop toch niet bast dat je er barouw van hebt mee hem briel te hebben ingenomen en geholpen te hebben om doordrecht aan de sprintse zijde te brengen de herbe waren mij voor die snode ondank hij die de uitkomst te verlenen en wie het sterk en rechter hand met ons mee vrocht nu dan wat maal je hebben we niet ter land als de water vroomelijk onze plicht gedaan is het onze schuld dat men het land niet met bezemek keren kan om de onreinheid weg te vagen zonder zelf de handen vuil te maken dat zegt je met waarheid Hans maar toch ik weet het andere tijden andere zeden en hoe de poes schoon is wordt een zij die schoon gemaakt hebben met de nek aangezien de arme soldaten die vormaals als helden en ridders werden ingehaald worden nu als rabouwen en filten nagewezen maar laat ze het leven ja zolang er geen pretext is om ze op te knopen maar niemand bekommert er zich om in welke hoek ze dood horen is dat goed recht en het ach je dat zij die plegen zoveel beter zijn dan wij ik zeg daar niet tegen Hans maar ik voor mij weten dat ik de onreinheid heb ingezogen als zoete wijn en als hij zelf dat betere inzichtzijd gekomen zult hij bij mij eens zijn dat wij het goede werk hadden kunnen doen zonder onze eigen conscientie zo deerlijk te bevlekken kom kom laat die naargeest gebijgedachte varen en spoel ze af met een harde gedronk zijn oude makkers die het je toe brengen nee Hans nee Mich ik zal het niet doen en er maakt een zekere driftige afwijzende beweging maar ik wil wel met je neerzitten in afwachting dat jullie aankomt als je me velen kunt wel past dat is een inval kom aan zet je bij de hart zeggen hart jongens zet de marmiet nu maar op de grond de post bij de haakbussen is opgeheven viel hij zichzelf in de reden bij een zit zeg ik past een bonkensje tobak als men ervan houdt en ik weet past dat was je zwak te drots Mich ik weet niet of het er wel door kan malligheid je vrouwen zijn niet bij om er vies in gezichten voor te trekken lustig op daar is tobak en het pijpje dat zal de grouwe nevelen uit je hoofd verdrijven einde van het eerste deel van hoogstuk vijf tweede deel van hoogstuk vijf van de deltse wonderrachter deze liep je voks opname boord dat republieke domein opname door Anna Simon de deltse wonderrachter door alg posbom toetsen tweede deel van hoogstuk vijf was het werkelijk in die hoop of bleek de verzoeking om aan de lang onderdracht de behoefte te toegeven dit maalt te sterk voor zijn wilskracht wie zal het uitmaken zeker is het dat past ja met kennelijk wel gevallen zijn pijpje stopte en het er brand instak zoals Hans het schertzend noemde die hem daartoe het zijne leende terwijl hij nu genoeg luk blauwe wolkjes rondom zich zit te blazen moeten wij even achter hem omzien naar zijn verleden en zijn heden om ons beter in alle toestand te kunnen verplaatsen dat past ja aan een van die helden was zonder vrees hoewel niet zonder blaam gelijk hij zelf getuigd die zich bij de aanvang van de vrijheidskamp in een melé hadden geworpen hebben wij er iets begrepen in dat tijdperk kent scherzde hij zichzelf het liefst met de betuiging dat hij goedgeus maar kwaadpaaps was in de betekenis van deze uitdrukking zal niemand zich vergissen die ene gemaat is ingewijd in de geschiedenis van de grote vrijheids en religiestrijd de 16e eeuw en die weet op welke wijze deze zich in daden moest hebben getoond waar zij gebruikt werd door een partijganger van nu mij die als knap de kuiperswinkel was ontlopen om de geuzen van te volgen en wiens eerste wapen feiten hadden bestaan in beeldstormerij en kloosterbrand wij vermelden deze bijzonderheid om Bastia met juistheid te schetsen geen zins om de zaak die hij diende te verkleinen zo wij niet stromen in herinnering te brengen dat de grote worsteling voorvechters heeft gehad van deze soort is het niet om een vlek op haar te werpen maar alleen om verwarringen te voorkomen die voor de ernst en de waardigheid van die noble kamp zelf schadelijk moeten zijn even min als wij enig goed katholiek goed Nederlanderthevens verdenken van instemming met bandaden van Balte Sargerarts en dergelijke al worden de plegers ervan door overbergse pausgezinnen gekanoniseerd evenweinig zullen wij ontkennen dat in de brede rijen van hen die zich bereidt tonen goed en bloed als trijdende te offeren voor de zaak de hervorming en de bevrijding van het Spaanse juik ook menig strijder heeft gestaan die toen hij zich goorde om valse goden van het al taart te werpen er niet aan gedacht had eerst de afgoden in het eigen hart te verbreken de zulken helaas vertoken het woord vrijheid door losbandigheid voor zichzelfen en onverdraagsemheid voor anderen ze waren de hervorming niet aangevangen met de bekering van hun eigen hart en daarom schroomden ze niet woest en vraaklust pot te vieren tegen z'n wederpartijders ze hadden verzuimd eigen tochten en begeerden ten onder te brengen eerst de algemene vijand versloegen en daarom zijn er daden gepleegd en wonen toegebracht waar de tegenpartij nog tot in onze dagen toe met bitter leedvermaak opwijsd als op onuitwisbare vlekken van dat tijdperk daar roemrijkste krachtinspanning daden die de prins van Oranje bloedige tranen hebben ontlokt en waarover zijn edele broeders en geestverwanten niet dan met smart en afkeuring gewaagd al konden zij die nog voorkomen nog verhelpen schoon door goddelijke zegen gesteund en ten einde gebracht is het menselijk werk geweest en daarom toegen de stempel van de eeuw waarin het werd opgevat en zo werden dierbaren geestelijk voorrechten niet zeldend door list en geweld veroverd en toch zijn ze niet weinig geweest die trouwen na volgers van Christus die niet streden dan met het oog op zijn kruis die zichzelf vergoden hadden gewijd in haar waarheid die liever onrecht leden dan pleegden en zich juigende tot op martelaarschap bereiden de vrouwen met mannenmoed in de borst de mannen met verhevendeernis in het harte biddende voor hun beulen van enkelen heeft de geschiedenis met eerbied de namen bewaard van de meerderheid is de gedachtenis verstoven met hun as maar hun leven is niet eidel geweest en hun bloed heeft niet vruchteloos gestroomd want ze hebben anderen door exemplel gesterkd en ze hebben overwinningen behaald waarbij de bloedige triomfen op het slagveld verbleken on Sebastián nu had behoord tot de ruwe scharen der geweldenaars en hij placht het zich tot ere en tot deugd te rekenen met onverzettelijke volharding had hij geleden en gestreden voor zijn protestantse voerrechten met zijn gantse hart hing hij aan zijn bijbel omdat hij het recht om die bijbel te lezen als met de punt van de lands had veroverd maar zonder daarom zijn leven in te richten naar de zelfs voorschriften in tegendeel er was een tijdberg geweest waarin hij vrouwenschennis pleegde tegen een weerloze nonnen met teksten uit het oude testament in de mond en aan roof en moordornelen deelnam zonder schaamte of zelfverwijd met z'et geen geest verwandte gold maar alleen Spaans of pausgezinden sinds het op zulke uitspoeligheden geen aanleiding meer bestond was teksten aanhalen om andersdenkenden te verdoemen en op de papenschelden voor hem het wezen van de godsdienst gebleven zoals Figo, het god dame voor le fond van de else taal hield en daar hij zijn haat niet meer in gewelddaden nog zijn liefde in moeite ontbeeringen en gevaren kontoonen was de eerste bij hem verscherpt en dreigde de laatste ten ene malen bij hem te vervlouwen toen een gehele wending van zijn lot ook een gansche innerlijke omkering in hem teweegbracht in 1587 werd de compagnie waardoor hij behoorde en waarover Juliaan als luitenant het bevel voerde gekasseerd om redenen die hier niets ter zaken doen en waar Bastiaan zowel als zijn luitenant en zijn kameraden buiten stond de onverdiende krenking maakte hem wasch van het onzekere en ongeregelde soldatenleven waarbij hij eer nog voordeel had behaald hij begaf zich naar Delft zijn geboordstad om te zien of hij er zijn brood kon verdienen als oordeelijk werkman het bleek wel haast dat hij zijn handwerk nog niet had verleerd en dat hij eerst de poging om zich aan een leven vol verwildering te onttrekken haar eigen beloning met zich bracht als Knechtpijn Kuiperswedew in dienst gekomen wist hij haar hart te winnen haar hand te verwerven maar da haar schoonbehoer nog zeker aandeel had in de Kuiperszaak en Bastiaan het nooit ver genoeg had kunnen brengen om voor de gilderaad zijn proefstuk af te leggen dat hem gerechtte de tot het meesterschap bleef hij altijd slechts de man der Kuiperin en mocht niet met waarheid baas genoemd worden in de Kuiperij daarmee is echt er niet gezegd dat hij geen baas was in zijn huis in tegendeel dat er verlaten prauwerij aan Juliaan met zijn 15 soldaten ten gebruik was afgestaan bewijst voor zijn mannelijk gezag want uit eigen beweging zou vrouw Hildig zeker zulk wild morsig ongeregeld volkje geen schelplaats hebben geboden zo dicht in haar nabuurschap maar Bastiaan had met zoveel aandank gesproken ter gunste zijn er voormalige kameraden dat zij eindigde met toe te geven vrouw Hildig had de klukken krijgshaftige zwerveling toen nog in de volle kracht des levens liefgekregen zoals Desdemona haar hotelo om zijn avonturen die hij haar zeker met de nodige reserves wist op te dissen maar niet als de Venissiaanse schoonen hing zij hem aan met afgodische verering de degelijke Hollands huisvrouw was wel wat strak gereformeerd maar volgemiddelijke ernst en oprechte vroomheid ze had een heldere blik geslagen op de zielstoestand van haar echtgenoot en het had haar liefde niet verkoeld maar aangewakkerd en haar tot iets groots bekwaam gemaakt ze had hem opgericht uit zijn diepe gezonkenheid niet slechts in wereldse zin door hem haar hand te reiken en in goede doen te zetten maar ook in hogere betekenis door hem aan zichzelf te ontdekken en hij had ingezien dat zij vroeger leven al noemde hij dat het doen van godswerk een leven was geweest van schande en zonde een overgeven aan alle boze tochten en lusten toen had de barouw en schaamte hem aangegeven en in plaats van de vroegere luchthartigheid had zich een sombere nevel van strakke ernst over geheel zijn wezen verspreid en in al zijn doen en laten bewaar hij de hei het beeldrijke gezegde van vader Katz als morts geluiden kuis worden schuren zij de pot van buiten het kon wel niet anders de voormalige watergeus rustiger burger geworden en tot gezelf ingegeerd kon niet blijven staan in het geen men het juist te midden noemt hij moest geestrijver worden en bij voorkomende gelegenheid hij verraag zonder verstand streng voor zichzelfen kon hij kwalijk toegevend zijn voor anderen en bij de richting die hij kort na zijn huwelijk aan zijn leven had gegeven was het bevremdend dat hij zich de woestelingen zijn vroegere gezellen nog had aangetrokken maar de harde bast had wekenplekken en een milde kern en daarom kon hij zijn oude krijgsmakkers zijn voormalige bevelhebber niet in verlegenheid laten toen hij hen in dieniswaardige toestand ontmoeten en zonder dat zij wisten waar zich te bergen om de luiterland aan wie hij nog zekere verplichtingen had van de ruw het groep te onderscheiden had hij hem zelfs een kleine bovenkamer in zijn huis afgestaan tot slaapvertrek onder conditie dat deze overigens voor zich en de zijnen zouden zorgen julian die gewoon was zich niet over de dag van morgen te bekomen als hij maar voor het ogenblik was geholpen had dit voorstel met beleidschap aangenomen zonder er over na te denken hoe hij de voorwaarden zou verfunnen en de soldeniers reeds tevreden een dak bovenin hoofd te hebben had het mogelijk gedaan om op de hun eigenaardige wijze in het verder te verzien was er nu niets te eten dan vond julian geredelijk zijn maal aan de tafel van bastiaan met wiensvrouw hij zijn best deed vrede te houden wat hem niet licht moest vallen want al had zij zich uit liefde voor haar echtgenoot heengezet over haar burgeluk gans niet ongegrond voorordeel tegen soldeniers de gedragingen van het volk jezelf verwekten haar onwil en ergenis en stemden haar niet gunstig voor hun aanvoerder die haar intussen tagte te pijn met de verzekering dat hij wel spoedig een gelegenheid dacht te vinden om zich met zijn manschap bij een compagnie te plaatsen en zij bij gevolg van de boelige buioen ontslagen zou zijn maar daar hij deze toezering nu al dik weer verhaald had zonder dat zij er de uitwerking van zag begon zij het geduld te verliezen en zij waren geen vrouw geweest zodat zij niet de kunst had verstaan iets van haar onwil en toenemen de tegensin op haar man over te brengen en werkelijk werd zijn oog meer en meer gescherpt voor het zien van hun gebreken het geen gevoelens van kameraadschap die hij zijn ondanks nog had gekoesterd meer en meer verzwakte maar toch was zijn geduld met hen nog niet uitgeput zij de lang moedigheid scheen wel grenzeloos en hij trachten op zijn beurt zijn vrouw over te halen nog wat leidzij mij te oefenen al stemden hij zelf met al haar grieven in het geen een bewoog dit offer haar erzijds van zijn vrouw te vergen was zijn goede verwachting op de verbetering van de versterkte zonnaars de liefde hoopt alle dingen en zij gelooft zo licht de aanvang te zien der gewenste vervulling bij de zwakste voortekenen en die meende hij vooral bij de luitenant te onderscheiden zekere mate van bekendheid met dienst afkomst en lot gevallen de herhaalde bewijzen die hij had van dienst goed hard zijn inlijke tegensin in het leven dat hij leidde zij versterkte hem in het geloof dat hij nog zien zouden wat hij hoopte we mogen die 16 zielen die de heer ons heeft toegevoerd niet aan het eeuwen verderve overgeven zonder het uiterst te beproefd te hebben om hen te winnen spak hij tot helwig als deze gestekt door nieuwe bewijzen van hun vaartijd of nieuwe uitspaddingen van jullie aan op hun verwijdering aandronen we moeten de voegen en spade regen afwachten we zullen nog heerlijke vrucht zien het volk zal een man naar god vragen en zich begeven tot eerlijk bedrijf en hantering en de luitenant hij is van edelen afkomst goed bloed kan niet liegen de worstenzoon kan het niet eeuwiglijk in de kroeg uithouden eens zal hij naar het vaderhuis weerkeeren ik ben er zeker van of helwig die verwachtingen deelden durven wij niet verzekeren maar toch na zulke pleitreden getroosten zij zich weer het wachten de voorwerpen van dit christelijk liefdewerk deden van hunnenseiden niets om het zich waardig te maken ze minder daar zijn nog altijd een recht mee in het te hebben om bastiaan als een der hunnen aan te merken zij konden de man niet scheiden van zijn antecedenten en hetgeen zij zijn de puriteinse strakheid noemden gaf een telkens aanleiding tot spot daar zij het niet dan een masker achten dat hij zich voor gedaan had terwille zijn er vrouw daarin vergissen zij zich het was hem werkelijk huid geworden en een huid waarin zijn kolossalige stalte zich voorkomen op haar gemak bevond maar ondanks alles lag er nog altijd iets onder van lumijs voegere partijgarag en dat kwam nog eens boven als hij zich liet meevoeren door het entrent zijn er oude kameraren om zijn sommere strakheid wat af te schudden en hij de oude adem wat toe gaf zoals zij het zelf uitdrukten vooral dan als zij voorzichtigheid gebruikten om zijn puriteinse vooroordeling zoals zij het noemden niet te kwetsen ditmaal hadden zij het erop gezet hem in een goede luim te brengen en trachten hem gerust te stellen over de afwezendheid van de luitenand die zij zichzelf niet verklaarden kom kom geen onrust over hem hij zal in geen twee sloten tegelijk lopen met een ledige maag zal hij niet tot de lateravond omswerven bij gevolg zou hij al hier zijn zo hij niet in een goede haven was aangeland als die goede haven maar geen taveren is waar is het te dobbelen en te drinken zegt de bastiaan met een gevronst voorhoofd dat heeft geen nood om te spelen moet er duimkruid zijn en hij is geen rooie duidrijk hij kan spelen op zijn erewoord de ongelukkige en dat is nog snoder waagstuk dan het veronselen van zijn geld oh kom hij heeft op dit punt immers ook niet veel meer te verliezen spotter bernard wins lust het was bastiaan te prikkelen en zijn drift op te wekken dit paal zou het hem weer gelukken hij heeft veel meer te verliezen dan jij beseffen kunt woesteling goude bastiaan hij heeft in elk geval zijn ziel te verliezen het zal hem een zorg zijn het is een verlies dat wij mean ik al te samen al lang geleden hebben zarde bernard wat loop je daar zo licht overheen verharde zondaar duw de bastiaan hem toe terwijl hij zijn bonkensje uit de mond nam en met zekere heftigheid wegweer als verweet hij zichzelf reeds dit toegeven aan een zorg is het niet het zwaarste verlies dat de mensen kind leiden kan en zou het hij dat dan al te samen dus rustig tegengaan of we geen retten of verhelpen aan waren ik zeg jullie dat er nog niets verloren is als men maar niet willens de hoop opgeeft en zich verhardende de geest bedroefd en weder staat dit heb ik die tot u spreken zelf ondervonden en mocht hij allen armen onbekeerde zondaren ja allen het nog eens ervaren aan het eigen hart wat een onhandige vlegel ben jij bernard doet de valentijn deze toe terwijl hij hem met een ducht geruk aan de arm van bastiaan afkeerde wat hoef je om op zijn priksel te helpen al onze pret is uit als wij hem nu niet weten af te leiden toen luid en naar bastiaan gekeerd als je een goed woord te spreken hebt wacht er dan mee tot de luid enant erbij is aan ons botter ik als we zijn is dit immers maar half besteed omdat hij lieder de oren stopt en nu verhard ja maar door de uwen nu eens wij het open en ik zal je de grap vertellen die we gehad hebben met de jezuid maar laat ons eerst drinken en klinken op de gezondheid van jullie aan dat is een proefmiddel om een afwezende op te roepen in de Santé die hij drinken gaat stem ik van harte mee in maar ik zet mijn mond niet aan de beker de bedwhelming antwoordde bastiaan stroef nu zoals je verkieest ik verwet mijn ringklaag tegen een oude spijkig dat we hem zullen zien opdragen eer je een onze vader bidden kunt niet spotten met de religie beelde de bastiaan dat dulde ik niet ik wil zeggen eer een paap zijn rozenkrans kan afbeden verbeter de valentij als je het zo bedoelt dat is een mooie met de romse religie mag wel gespotten worden viel pernaat in die het plagen niet later kon dat is geen religie dat is niets dan paapen en afgode dienst hernaam bastiaan die vuur gevat had en op zijn stokpaartje was gebracht allen schaten het uit van plezier dat ze bastiaan gekregen hadden waar zij hem hebben wilden je luivergeet altijd dat ik evengoed kataliek ben als jij overigend goed geus sprak bernard gekregen tijd fijnzenden evengoed jij evengoed in je geloof als ik in het mijne dat zou te bezien staan voeg de bastiaan hem toe en je bekend zelf te hebben meegedaan om een jezuïte te bedotten oh dat is wat anders ik ben tegen die oorden hernaam bernard met klucht geërnst komt makkers zullen we nu twisten over de religie spakt michiel er tussen die de beker toe rijkte de gezondheid van jullie aan en ons soldateliet aangeheven dan moet de luitenant komen dat is een bezwering het wil helmes dan zie ik nog mee door bastiaan nee nee riepen alle stemmen om hem heen ons eigen oud soldateliet uit onze goede dagen en ze hieven aan wij zijn heel frisland doorbefaamd en worden de dietse knechten genaamd en onze vaan zowel bekend behoort tot Nassau's regiement wij blijven elkaar als broeders getrouw des veldheers voor tuin is ook onze jongvrouw maar de veldheer zelf is ons onthrouw geworden vielen de zangers zichzelf in de reden daarom heb wij het refrein dus veranderd wij blijven spijt gevaar en nood een kander getrouwd tot in de dood maar toen de veldheer ons verstiet werd het de vraag waarheen dient men de kijzer dan krijgt men geen geld dient men de bijerg dan wordt men gekweld dient men de spanjaard dat geeft mij geen dank dient men de fransman wij scheiden met stank dient men de pauze die geeft mij zijn zegen dient men de hess die laat ons verlegen dient men de palsgraaf dan krijgt mij geen eten dient men de saks die leert het vloekend vergeten dient men de pol de hongaar of de deen men vindt overal kogels maar geld bij geen een die laatste regels werden als gevrein door het korg onderstamp voeten van pret met gejubel herhaald tot de courrivé weer aanhief toch kan ik een enkele nobelen held die willen wij dienen al is zonder geld want hij laat ons nemen al wat ons behaagt nooit heeft over hem de soldaat nog geklaagd of we niet beter wisten viel Bernard met een mokkend intermezzo uit maar de anderen vervolgden het is jonker van Echmond nee Satanse kinderen nee rie Bastiaan uit met een bastem die het korg overschreeuwen die naam moeten uitblijven die naam mag hier niet genoemd worden dat mocht gaan in zijn beste tijd maar nu oh goed we hebben er al lang een variatie op gevonden luister het is juliaan juliaan blijft hem getrouw want de voortuin is zijn schone jongvrouw oh arme wat een pask wil zucht de Bastiaan met een zwaar moedig hoofdschudden hoe kan je luid nog zingen vel om de voortuin het hoofd te maken zij is als alle vrouwen nukkig en zerkeert een nek toe wie de moed verliest daarom kameraden luistert naar de vernemening van het lied daarom kloek moedig stout en wakker de rijke buit is onze akker het scherpe slagswaard onze ploeg daarmee verdienen wij geld genoeg de tommel geroerd de piek ter hand de tocht onanomen naar het Westerstrand wij volgen de enige nobelen held die wij willen dienen al is zonder geld het is juliaan juliaan men begrijpt dat het lied met te veel geest drift werd gezongen of liever uitgeschild dan had het korg daarbij rustig als blijven zitten sommigen begeleiden het lied met een onzinnige rondendans waarbij ze bovenal op luidstampen en trappen bedacht waren anderen verduidelijkten de woorden door gebaren als wilden die de krijgstands uitvoeren bij gebrek aan een tommel ring kingten zij met een paar oude stormkappen die ze uit hun hoek haalden of trommelden met alles wat hen onder de hand viel op lege biertonnen pastiaan was in zekere verdoofing op de grote kuip bij het vuur blijven zitten het geraas bedwelden hem zonder hem mee op te wekken hij voelde zich niet meer thuis onder die lidden en onmachtig zich te doen verstaan zweeg hij en zat in het vuur te staren met gebogen hoofd en gevrontste wenkbrouwen maar bij het laatste refrein het is jullie aan jullie aan sponng hij op en wees zwijgend maar met sprekende blik naar de deur opeens schilden allen het uit of ze een spooksel hadden gezien en bleef een stokstijf staan daar is hij daar is hij einde van het tweede deel van hoogstuk 5