 Zesde hoofdstuk van alleen op de wereld. Deze LibriVox-opname is vrij van auteursrechten, opname door Marcel Koenders. Alleen op de wereld door Hector Malau, vertaald door Gerard Keller. Zesde hoofdstuk mijn eerste optreden. De andere morgen begraven wij ons reeds vroeg op weg. Het regende niet meer. Het was een evenblauwe lucht. En dankzij de harde wind, die gedurende de nacht was opgestoken, waren de wegen vrij schoon. De vogels zongen lustig in het geboomte en de honden sprongen vrolijk om ons heen. Van tijd tot tijd zette Kapi zich op zijn achterpoten en blafde mij aan. Ik begreep zeer goed wat dit te beduiden had. Houd maar moed, houd maar moed, betekende het. Want hij was een zeer verstandige hond, die alles begreep en zich zeer verstaanbaar wist te maken. Dikwels heb ik horen beweren, dat hem het spreken slechts omdrak. Maar dat heb ik nooit gedacht. In zijn staart alleen had hij meer geest en wel sprekendheid dan vele mensen in hun tong of ogen. In ieder geval hebben wij nooit aan woorden behoefte gevoeld. Van de eerste dag af hebben we alkander ter stond begrepen. Daar ik nooit mijn dorp verlaten had, was ik zeer nieuwsgierig om een stad te zien. Ik moet even wel bekennen dat Ussel mij in het minst niet trof. De oude huizen, met hun torentjes, die zeer waarschijnlijk oudheidkundige in verrukking zouden brengen, lieten mij geheel onverschillig. Het is waar. Ik zocht in die huizen ook volstrekt niet het schilderachtige. Eén gedachte slechts bezielde mij. Voor niets anders had ik ogen dan voor een schoenmakerswinkel. Mijn schoenen. De schoenen die Vitalis mij beloofd had, zouden tanspoedig aan mijn voeten zijn. Waar was die heerlijke winkel die ze mij leveren zou? Die winkel zocht ik. Het overige, torens, daken en gevels, niets boezemde mij enig belang in. Het enige wat ik mij dan ook van Ussel nog herinner, is die sombere bedonte winkel in de nabijheid van de markt. Voor de deur stonden oude geweren, een jas met silveren epauletten, enige lampen en een grote mand met een menigte verroesde sloten en sleutels. Wij moesten drie trappjes afdalen om in de winkel te komen. Wij kwamen toen in een groot vertrek, waarin het zon ligt, stellig nooit was doorgedrongen, zeer dat het dak op het huis gezet was. Hoe was het mogelijk, dat zulke vrije dingen, als schoenen, op zulke afschuurlijke plaats verkocht werden? Vitalis wist echter best wat hij deed. Toen hij deze winkel uitkoos, en spoedig smaakte ik het genot van schoenen met speikers te mogen aantrekken, die wel tienmaal zo zwaar wogen als mijn klompen. Hier toe bepaalde zich de edelmoedigheid van mijn meester niet. Hij kocht mij een blauw fluvelenjas, een bomba-zijnenbroek en een kastorenhoed. Kortom alles wat hij mij beloofd had. Ik zou een fluvelenjas krijgen. Ik, die tot nu toe niets dan katoen had gedragen, en schoenen en een hoed. En ik had tot hoofdeksel nooit anders dan mijn harem gehad. Hij was bepaald de beste man der wereld, ongetwijfeld de edelste en rijkste. Het fluvel was, wel is waar, enig sinds we gaan, en het bomba-zijn wat versleten. Ook kon men moeilijk de kleur meer onderscheiden van het kastoor. Zo zeeg had het door de regen en het stof geleden. Maar verblind, door zoveel pracht, was ik ongevoelig voor de gebreken die zich onder de glans verschoten. Ik verlangde vuurig om die nieuwe klederen aan te trekken. Maar vorigse aantrok deed Vitalis ze een verandering ondergaan, die mij innig leed deed. Toen wij in de herberg terugkwamen, haalde hij een schaar uit zijn tastenvoorschijn en sneed de beide pijpen van mijn bok af. Ongeveer op de hoogte van de knieën. Terwijl ik hem met verbazing gade sloeg, zei hij, dit is het enige middel om u niet op iedereen te doen gelijken. Wij zijn in Frankrijk en nu kleed ik u als een Italiaan. Wanneer wij naar Italië gaan, wat zeer wel mogelijk is, dan kleed ik u als een Fransman. Deze uitlegging deed mij niet van mijn verbazing bekomen. Wat zijn wij? Kunstemakers niet waar? Komedyspelers, die door hun uiterlijk de aandacht moeten trekken. Meent gij dat wanneer wij zo straks als eersame burgers gekleed naar de een of andere publieke plaats gaan, iemand voor ons zou blijven stilstaan om ons aan te kijken? Nee, niet waar. Weet dat in het leven schijn dikwals noodzakelijk is. Het is jammer, maar wij kunnen er niets aan doen. Zo veranderde ik dus van een Fransman die ik smorgens was. Savons in een Italiaan. Mijn broek rijkte slecht tot aan mijn knieën. Vitalis bond daaronder mijn kousen vast met rode banden. Die verschillende malen over mijn benen werden gekruisd. Ook mijn hoed werd met gekleurd lint en enige gemaakte bloemen versierd. Ik weet niet wat anderen over mijn gedacht zullen hebben, maar ik moet eerlijk bekennen dat ik mezelf prachtig vond. En dat moest ook wel zo zijn, want mijn vriend Kapi, na mij geruime tijten hebben opgenomen, rijkte mij zeer voldaan in poot. De goedkeuring welke Kapi aan mijn gedaante verwisseling schonk deed mij vooral genoegen, omdat Jolie Keur, terwijl ik mij in mijn pakje stak, voor mij op de grond was gaan liggen en aanhoudend mijn gebaren in het overdreven had nagebootst. Toen mijn toilet gemaakt was, had hij zijn voorpoten in de zijde gezet, zijn kop in de hals geworpen en telkens een spottend gelach doen horen. Ik heb meer malen horen zeggen dat het een wetenschappelijk vraagstuk is of apen kunnen lachen. Ik denk dat zij die zulke vragen steld hebben, kamergeleerde waren, die nooit een aap hebben bestudeerd. Ik voor mij, die jarenlang een zeer vertrouwelijke omgang met Jolie Keur gehad had, terf gerust beweren, dat zij wel degelijk lachen, deek wel zelfs op een wijze die mij geducht ergerend kon. Zijn lach was wel niet precies dezelfde als die van een mens, maar wanneer de een of andere gebeurtenis zijn vrolijkheid opwekte, trok hij de hoeken van zijn mond naar achteren en zijn ogen samen. Zijn kaken gingen dan snel op en neer en zijn zwarte ogen schene vuur te schieten, als of het dovenkolen waren, die men aanblies. Zelfs bemerkte ik alspoedig dat hij die eigenaardige tekenen van lachend vertoonde bij gelegenheden die zeer pijnlijk voor mijn eigen liefde waren. Nu uw toilet in orde is, sprak Vitalis, terwijl ik mijn hoed opzetten, zullen wij aan het werk gaan, om morgen met de marktdag ene grote voorstelling te geven waarbij Grijv voor de eerste maal zult optreden. Ik volg wat optreden was. En Vitalis legde mij toen uit dat dit was voor de eerste maal, als toneelspeler in het publiek verschijnen. Morgen zullen we onze eerste voorstelling geven, zeiden hij. En daarin zult Gij optreden. Gij moet dus de rol die ik voor u bestemd heb, eerst repeteren. Mijn verbaasde blik zeiden hem dat ik niets van dat alles begreep. Men verstaat onder een rol al datgene wat men gedurende een voorstelling te doen heeft. Ik heb u niet medegenomen, lauter en alleen, om u ene plezierige wandeling te bezorgen. Daar ben ik niet rijk genoeg toe. Gij moet werken. En uw werk bestaat daarin dat Gij toneelvoorstellingen met mijn honden en Joliekeur geeft. Maar ik kan geen comedie spelen. Riep ik verschrekt uit. Juist, daarom zal ik het u leren. Gij begrijpt nog wel dat Kapi niet van nature zo bevallig op zijn beide achterpoten loopt. Even min als doltje voor haar plezier tautje springt. Kapi heeft het geleerd om op zijn achterste poten te staan en doltje heeft tautje leren springen. Zij hebben zelfs hart en lang moeten werken om deze talenten te verkrijgen. Evenals om bekwame toneelspelers te wezen. Wel nu, Gij moet ook werken, onder verschillende rollen te leren die Gij met hen te vervullen hebt. Laten we dus beginnen. Ik had in die tijd zonder linge begrippen van werken. Ik meemde dat werken bestond in de grond om te spitten, of een boom te kappen, of stenen te bikken en kon mij geen andere bezigheden voorstellen. Het stuk dat wij zullen geven vervolgde Vitalis heet de knecht van de her Joliekeur of de domste van de twee is niet die men denkt. Ik zal u het onderwerp mededelen. De her Joliekeur heeft tot nog toe een knicht gehaald over wie hij zeer tevreden was. Dat is Kapi. Maar Kapi wordt oud en van de andere kant wil ook de her Joliekeur wel een nieuwe bediende. Kapi neemt het op zich om hem een andere te bezorgen. Maar het zal geen hond zijn die hij hem tot opvolger geeft. Het zal een knap wezen. Een boer, Remy genaamd. Zoals ik? Nee, niet zoals jij, maar jijzelf. Gij hebt jouw dorp verlaten om in dienst te treden van Joliekeur. Apen hebben geen bediende. In een comediewel. Gij meldt u dus aan. Maar de her Joliekeur vindt dat geur te dom uitziet. Dat is niet prettig. Wat doet het er toe? Het is immers gekheid. Stel u dus voor dat gewerkelijk bij een heer uw dienst komt aanbieden. En dat men u beveelt de tafel te dekken. Heer staat er juist één die in onze voorstelling gebruikt kan worden. Ga die zoek gang. Op die tafel lagen borden. Een glas, een vork, een roes en servetten. Hoe moest men dat alles leggen? Terwijl ik hierover stond na te denken en de arm en slap langs mijn lijflied hangen. Een weinig voorover gebogen en met half geopende mond. Niet wetende waarmede te beginnen klapte mijn meester in de handen en rieplagend uit bravo, bravo, dat is uitmuntend. Uw mimiek is uitstekend. De knaap die ik voor u had zette een slim gelaad. Dat duidelijk te kennen gaf, gij zult en zien hoe dom ik wezen kan. Gij daarin tegen zegt niets. En uw ongekunseld gezicht is bewonderend zwaardig. Ik weet niet wat ik doen moet. Juist daarom is uw spel zo goed. Morgen, binnen weinige dagen, dan zult gij wel weten wat gij doen moet. Maar dan moet gij u de verlegenheid erinneren waarin gij tans verkeerd. En fijn ze net ging, gij dan niet meer gevoeld. Als gij dan deze uitdrukking een houding kunt aannemen, dan voorspel ik u een prachtig succes. Wat moet gij in mijn stuk voorstellen? Een boerenknaap die niets gezien heeft en niets weet. Deze komt bij een aap en hij is veel onhandiger en veel onwetender dan de aap. Vandaag, de tweede titel. De domste van de twee is niet die men denkt. Dommere te zijn dan jollykeur, dat is uw rol. Om die nu goed te vervullen, behoeft gij slechts de wezen, zoals gij dan zeid. Maar daar dit op de duur onmogelijk is, moet gij u voor de geest brengen wat gij geweest zeid en met enige kunstwoorden. Wat gij van nature niet meer wezen zult. De knekt van de heer jollykeur was geen groot stuk en de voorstelling durde niet langer dan 20 minuten. Maar voor onze repetitie waren drie uur nodig. Vitalis liet ons twee, vier, jij tien maal hetzelfde overdoen, zowel de honden als mij. Deze toch had de gedeelte van hun rol vergeten en moesten die tans opnieuw leren. De zachtheid en het geduld, die mijn meester hierbij aan de dag legde, verbaasde mij ten sterkste. Zo behandelde men de dieren niet in ons dorp. Waar vloeken en slaan het enige middel was. Dat men tot hun opvoeling aandwende. Hij maakte zich gedurende deze lange repetitie geen enkele maal boos. Hij vloekte in het geheel niet. Laten wij nog maar eens beginnen, zeiden hij op ernstige toon, wanneer het geen hij gevraagd had niet gelukt was. Dat is niet goed, jollykeur. Gij kapie, gij let niet op. Ik zal u moeten beknoren. Dat was alles. Maar toch was het genoeg. Wel nu, volg hij mij, toen de repetitie geëindigd was, gelooft gij dat gij aan het comedie spelend gewoon zult raken. Ik weet het niet. Verveelt het je? Nee, in tegendeel. Dan zal het wel gelukken. Gij hebt geest en wat nog meer waard is, gij zei het oplettend. Met oplettendheid en ijver komt men er altijd. Zie mijn honden, Engs, en vergelijk ze met jollykeur. Jollykeur is misschien levendiger en verstandiger, maar hij heeft geen ijver. Hij neemt gemakkelijk aan wat men hem leert, maar hij vergeet het eventespoelig. Bovendien doet hij het ook nooit met hart en ziel. Garnen zou hij zich altijd verzetten, en altijd wil hij het tegenovergestelden. Dat is zo zijn natuur, en daarom word ik ook nooit boos op hem. De aap heeft niet, zoals de honden, een geweten. Dat hem gebied zijn plicht te doen. En daarom staat hij veel lager dan zij. Begrijpt gij dat? Ik geloof het wel. Wees dus oplettend, mijn jongen, en ijverig. Doe het geen geen doen moet, altijd zo goed mogelijk. Daarop slechts komt het in het leven aan. Terwijl hij, zo tot mij sprak, waagde ik het hem te zeggen, wat mij het meest onder de repetitie verwonderd had. Zijn onuitputtelijk geduld waarvan hij het bewijs had gegeven, zowel met jollykeur en de honden als met mij. Hij glimlacht het toen even. Men kan wel zien dat gij tot nog toe slechts met boeren geleefd hebt, die hun dieren zeer vrede behandelden, en die mengen dat men ze slechts met stokslagen regerend kan. Dat is een zeer grote dwaling, door geweld krijgt men weinig gedaan, terwijl men met zachtheid alles overwind. Ik heb van mijn dieren juist door een zachte behandeling gemaakt, wat ze tants zijn. Als ik ze geslagen had, zouden zij bang voor mij wezen, en de vrees benevelt het verstand. Bovendien zou ik, wanneer ik driftig werd, niet wezen wie ik ben, en ik zou tants niet dat onuitputtelijk geduld bezitten, dat mij uw vertrouwen heeft doen winnen. Hij die ander onderwijst, onderwijst tevend zichzelf. Mijn honden hebben mij even veel lessen gegeven, als zij van mij ontvangen hebben. Ik heb hun verstand ontwikkeld, zij hebben mijn karakter gevormd. Het genik hoorde, scheen mij uitersondeling toe, en ik kon niet nalaten er om te lachen. Gij vindt dat zeer zonderling, niet waar, dat een hond een mens kan leren. En toch is het waar. Denk maar eens na. Neemt gij aan dat een hond onder de invloed van zijn meester staat. Oh, zeer zeker. Dan zult gij ook begrijpen dat de meester verplicht is, over zichzelf te waken, wanneer hij de opvoeding van een hond op zich neemt. Stel u maar eens voor, dat ik, op een ogenblik, terwijl ik kapie onderwijs gaf, mijzelf vergat en driftig werd. Wat zou kapie doen? Hij zou even eens driftig en boos worden. Dat wil zeggen, dat hij mijn voorbeeld zou volgen, en hij zou gladbedorven worden. De hond is bijna altijd het evenbeeld van zijn meester. Wie de een ziet, ziet de ander. Laat mij uw hond zien, dan zal ik zeggen wie gezijd. De hond van een rover is een neidig dier, niet van een diefsteeld. De domme boer heeft een hond zonder begrip, maar de beschaafde, wellevende man, heeft een vriendelijke, verstandige hond. Mijn makkers, de honden en de aap, hadden dit op mij vooruit. Dat zij gewoon waren om voor het publiek op te treden, zodat zij de andere dag zonder enige vrees tegemoet zagen. Voor hen was het niet anders dan iets te doen wat zij reeds honderdmaal, ja duizendmaal verricht hadden. Maar ik voor mij deelde die heerlijke onbezorgdheid niet. Wat zou Vitalis wel zeggen, als ik slecht speelde? Wat zouden de toeschouwen zeggen? Deze gedachte belette mij de slaap te vatten, en toen ik insliep zag ik in mijn droom verschijndende mensen die bijna omvielen van het lachen. Ook gevoelde ik mij de andere dag zeer zenuwachtig toen wij de herberg verlieten om naar de markt te gaan waar onze voorstelling zou plaatsvinden. Vitalis opende de stoet met het hoofd vier omhoog. De borst vooruit gaf hij met zijn armen en benen de pas aan, terwijl hij hem walspeelde op een metalen fluitje. Achter hem die capie, op wie's rug de heer Joliekeur stond, in het kostuum van een Engels generaal met een rode broek en rok, welke met goud waren afgezet en een hoed met een brede rand en een witte pluim. Verder, op eerbiedige afstand volgde naastelkander Zerbino een doltje. Ik sloot de opdocht, die dankzij de afstand welke de meester ons had aangewezen een vrij grote lengte in de straat besloeg. Maar het ging nog meer de aandacht trok dan ons luisteren rijkgezelschap, waarom de doordringende tonen van de fluit niet tot in het achtergedeelte de huizen de nieuwsgierigheid der bewoners wekte. Men snelde naar de deur om ons te zien en alle gordijnen werden opgetrokken. Enige kinderen begonnen ons te volgen. Verscheidende verbaasde boeren voegden zich bij hen en toen wij de markt hadden bereikt hadden wij een gantse troep achter ons. Ons toneel was spoedig opgeslagen. Het bestond slechts uit een touw dat aan vier bomen werd vastgemaakt, zodat het een langwerper vier kan vormden. In welks midden wij ontplaatsten. Het eerste gedeelte de voorstelling bestond uit verschillende toeren door de honden uitgevoerd. Bij welke deze toeren waren, zou ik zelf niet weten te zeggen, daar ik te zeer vervuld was met mijn rol en in de grootste onrust verkeerde. Alles wat ik mij herinner is dat Vitalis niet meer op zijn fluit speelde, maar die met een viol verwisseld had. Waarmee de heide oefeningen der honden begeleiden en waarop hij nu eens dansmuziek, dan weder lieve, vrolijke deuntje speelde. De menigte was al spoedig tot aan het kort doorgedrongen, en wanneer ik meer werktuiglijk dan wel met een bepaalde bedoeling om mij heen blikte, dan zag ik dat alle ogen op ons waren gevestigd. Toen het eerste stuk geëindigd was, nam Capi een houten bakje in zijn bek, en deed hij op zijn achterste poten de ronden bij het geachte publiek. Wanneer er geen centen in het bakje vielen, dan zette hij zich eerst op de grond, buiten het bereik der omstanders, en legde vervolgens zijn beide poten op de weerspannige toeschouwer. Blaf de ene gemalen en klopte zakjes op die zak, als of hij deze wilde openen. Onder het publiek ging dan een algemeen gelach op en ieder deelde in die vrolijkheid. Het is een slimme poedel, hij weet wie een zak het best gevuld is. Kom, steek hoe handen in uw zak, hij zal wat geven. Nee, hij geeft niets. Uit de erg vonees van uw oom zult ga je terugkrijgen. Eindelijk kwam het geld, dan ook de voorschijn, uit het alleronderste puntje van de zak. Intussen hield Vitalis zonder een woord te spreken, aanhoudend zijn blik op het bakje gericht, en speelde enige vrolijke deuntjes op zijn viool, die hij volgens de maat op en neerbewoog. Capi kwam wel draai bij zijn meester terug, terwijl hij het bakje zegenvierend in de hoogte hield. Nu was het de beurt van Jolie Keur en van mij om op te treden. Dames en heren zei de Vitalis, terwijl hij met zijn ene hand zijn strijkstok sfeide en met de andere met zijn viool enige bewegingen maakte. Onze voorstelling zal besloten worden door een vrijtoneelstuk, getiteld de knecht van de heer Jolie Keur of de domster van de twee is niet die men denkt. Een man, zoals ik ben, vernedert zich niet om vooruit zijn stukken en zijn tonelisten te prijzen. Ik zeg slechts zie goed toe, open de ogen wijd en maakt uw handen vast klaar om te applaudiseren. Het gegeen hij, een vrij toneelstuk noemde, was in werkelijkheid een pantomieme. Dat wil zeggen een stuk dat met gebaren en zonder woorden gespeeld wordt. En dat moest ook zo zijn, daar tweede hoofdpersonen, Jolie Keur en Capi, niet konden spreken en de derde, ikzelf, niet in staat zou geweest zijn, twee woorden te uiten. Tot opheldering van het stuk en om het spel de acteurs gemakkelijker te maken, last de vitalis van tijd tot tijd een woordje erin. Dat een verklaring gaf aan de verschillende toestanden. Zo ook speelde hij zachtkunst en krijgsmars bij het optreden van de heer Jolie Keur als Engelsgeneraal, die zijn rang en zijn voortuin door een oorlog in Indie verworven had. Tot heden had de heer Jolie Keur geen andere knech tot Capi, maar hij wilde liever een oppasser. Naar zijn middelen hem deze kleine wilde veroorloven. De dieren zijn lang genoeg de slavende mensen geweest. Het werd dus hoog tijd dat hij hierin een verandering bracht. Terwijl hij op de komst van die oppasser wachten, liep de generaal in zijn kamer op en neer aan rookte een sigaar. Mijn moesten zien welke rookwolken hij het publiek in het gelaat blies. De generaal werd ongeduldig en rolde met zijn ogen, als iemand die op het punt is in drift uit te barsten. Hij beet op zijn lippen en stampte met zijn poten op de grond. Toen hij voor de derde maal stampte, moest ik met Capi binnenkomen. Als zou ik mijn rol vergeten zijn, dan zou de ogen mij die wel hebben herinnerd. Op het gegeven ogenblik, strikte hij zijn pot naar mij uit en bracht hij mij bij de generaal. Toen deze mij zag, hief hij zijn beide handen van hopen te nemen. Wat, moest dit zijn knecht worden? Hij bekeek mij toen al keuriger en liep enige malen schouder ophalend om mij heen. De uitdrukking van zijn gelaat was zo dwaas dat het gehele publiek schaterde van lachen. Men begreep dat hij mij voor een grote dom kop hield, ook het publiek verkeerde in die waan. Het stuk was er natuurlijk geheel op ingericht om aan het publiek bij de domheid te doen zien. In ieder toneel moest ik de ene of andere onhandigheid begaan. Terwijl Jolie Keur daarin tegen telkens gelegenheid moest vinden om zijn verstand en slimheid aan de dag te leggen. Toen hij mij lange tijd had aangestaard, nam de generaal mij uit medelijden in dienst en beval hij mij zijn tafel te dekken. De generaal geloofde dat de knap minder dom zal wezen als hij wat gegeten heeft, zei de vitales. Wij zullen een zien of dit zo is. Ik plaatste mij aan een tafeltje waarop alles gereed stond. Wat moest ik met een servet doen? Kapi maakte mij duidelijk dat ik mij bedienen moest. Maar hoe, toen ik lang erover gedacht had, snoot ik mijn neus erin. De generaal barste toen in een hartelijke lach los en Kapi viel op de grond en spartelde met zijn boten in de lucht uit ergernis over mijn domheid. Toen ik zag dat ik mij vergisten bekeek ik weder het servet en vroeg mezelf af op welke wijze ik het gebruiken moest. Eindelijk schoot mij iets te binnen. Ik rolde het servet op en bondt het als een das om mijn hals. Wederom begon de generaal te lachen en Kapi viel nogmaals op de grond. En zo vervolgens tot op het ogenblik dat de generaal wanhopend mij van mijn stoel rukte op mijn plaatsring zitten en het eten dat voor mij bestemd was op ad. Oh, hij wist wel wat hij met een servet moest doen. Hoen netjes maakte hij het in het knoopschat van zijn uniform vast en sprijde hij het over zijn knieën uit. Hoe keurig brak hij zijn brood en dronk hij zijn glas leeg. Maar dan vooral maakte zijn fijne vormen een onwistaanbare indruk, wanneer hij na afloop van het dejunee een tandenstook afwocht en daarvan een behende gebruik maakte. Dan barsten van alle zijden de toejuigingen los en de voorstelling eindigde met een ware triomf. Hoe verstandig was de aap, hoe dom de knert. Toen wij in onze herberg terugkwamen maakte Vitalis mij zijn compliment en ik was zulke een comediant dat ik trots was op zijn lofspraak. Einde van hoofdstuk 6. Zevende hoofdstuk van alleen op de wereld. Deze LibriVox opname is vrij van auteursrechten. Opname door Marcel Koenders. Alleen op de wereld door Hector Malau, vertaald door Gerard Keller. Zevende hoofdstuk, ik Lee-Alezen. Ongetwijfeld bestond het gezelschap van de hervitalis uit voor treffelijke toneelspelers. Ik spreek hier van zijn honden en aap. Maar zij bezaten geen grote verschillenheid van gaven. Wanneer zij drie of vier voorstellingen gegeven hadden, kende men hun ganserrepert ware. Zij vielen altijd weder in herhaling. Vandaar dat wij niet lang in eenzelfde stad konden blijven. Drie dagen na onze aankomst in Ussel moesten wij ons weder op weg begeven. Waar zouden wij heen gaan? Ik was vertrouwelijk genoeg met mijn meester geworden om deze vraag te doen. Kent jij het land? antwoorden hij mij, terwijl hij mij aanzag. Nee, waarom vraagt hij mij dan waar wij heen gaan? Om het weten. Wat te weten? Ik wist niet wat ik zeggen zou en hield het ogen richt op de weg, die zich als een begroei dal voor mij uitstrekte. Al vertel ik u, vervolgde hij, dat wij naar Orliac gaan, om ons vervolgens naar Bordeaux en van Bordeaux naar de Pirineën te begeven. Wat weet jij er dan nog aan? Maar kent u dan het land? Ik ben er nooit geweest. En toch weet jij waar wij heen gaan. Hij zag mij wederlang aan, als of hij in mijn ziel wilde lezen. Gij kunt niet lezen, niet waar, zeiden hij toen. Nee, weet jij wel wat een boek is? Ja, men breng boeken mede in de kijk. Ik heb dikwijls mooie boekend gezien, met printen erin en met een ledere omslag. Goed, gij begrijpt dus, dat men gebeden in een boek kan zetten. Ja, men kan er ook andere dingen in zetten. Als gij bit, spreekt gij woorden, die uw moeder u geleerd heeft, en die door uw oor tot uw geest zijn doorgedrongen. En vervolgens op uw tong terugkomen, als gij ze uitsprekt. Wel nu, zei die hunne gebeden uit boeken opzeggen. Ontlenende woorden, waaruit die gebeden zijn samengesteld, niet aan hun geheugen. Maar zij zoeken ze met de ogen in de boeken, waarin zij staan. Dat is, zij lezen. Ik heb zien lezen, zeiden ik, zegervierend als iemand die geen dier is, en die heel goed weet, waarover men spreekt. Hetzelfde, wat met de gebeden gebeurt, heeft ook met al het overige plaats. Wanneer wij ergens uit rusten, dan zal ik u een boek laten zien, waarin de namen en de geschiedenis staan van het land dat wij doorreizen. Zij, die dit land bewoond of bezocht hebben, tekende alles wat zij zagen in mijn boek op. Zij hebben dat zo uitmuntend gedaan dat ik het slechts behoefte openen om het land te kennen. Het is zo goed als of ik het met eigen ogen aanschouw. Ik leer hun geschiedenis, als of ze mij vertelt werd. Ik was als het ware in het wereld opgevoerd, en kon mij volstrekt geen denkbeeld vormen van de beschafde wereld. Zijn woorden waren voor mij ene openbaring, die in het eerste ogenblik vaag en onbestemd was, maar mijn langzamer hand duidelijker werd. Ik was wel op school geweest, maar niet langer dan een maand, en in die tijd had met mij geen boek in handen gegeven. Nog mij ooit van lezen of schrijven gesproken. Men had mij daar hoegenaam niets geleerd. Men moet hieruit niet opmaken dat, al gebeurt dit niet altijd op de scholen, het geen ik vertel daarom onmogelijk is. In de tijd waarvan ik spreek, waren in Frankrijk verschillende gemeenten die geen scholen bezaten, en al waren er, die ze hadden, dan onderwezen de meesters welke aan het hoofd ervan geplaatst waren om de een of andere reden het zij omdat zij zelf niets wisten, of omdat zij wat anders te doen hadden, de kinderen die hun toevertrout waren volstrekt niets. Dit was ook het geval met onze dorpschoolmeester. Wist hij iets? Het is best mogelijk, en ik wil hem in het geheel niet van domheid beschuldigen. Maar waar is het dat hij gedurende, al de tijd die ik bij hem heb doorgebracht, mij, nog mijn makkers, ooit een enkele les gaf? Hij had wel iets anders te doen, daar hij van zijn ambacht klompenmaker was. Hij was altijd met zijn klompen bezig, en van de vroege morgen tot de late avond zag men de splinters van beuken en notenbomen om hem heen springen. Hij sprak nooit met ons, dan om eens naar onze ouders te vragen, of te klagen over koude of regen, maar over lezen of rekenen nooit een woord. Dat liet hij aan zijn dochter over, die hij moest vervangen en orde onder ons houden moest. Maar daar deze nijster was deed zij zo als haar vader, en terwijl hij met zijn mes of zijn bijtel werkte, nijden zij even ervoor. Zij moesten toch aan de kost komen, en daar zijn 12 leerlingen ieder elke maand 50 centimes betaalden, was dit nog geen 6 francs in de week. Van welk inkomen nog geen 2 mensen gedurende 30 dagen leven konden. De klompen en het nijwerk vulden aan wat de school te weinig opdracht. Ik had op school dus niets geleerd, zelfs de letters niet. Is lezen moeilijk, vroeg ik aan Vitalis, nadat ik geruime tijd in gepijnsverzonken naast hem had gelopen. Moeilijk voor hem die een botter geest hebben, en nog moeilijker voor hem die niet willen. Het gij een botter geest, dat weet ik niet. Maar als jij mij wilt leren lezen, geloof ik dat ik mijn best zou doen. Nu, wij zullen zien, wij hebben nog de tijd daarmee. Tijd, waarom begonnen wij niet erg stond? Ik wist toen niet hoe lastig het was om te leren lezen. En ik verbeelde mij dat als ik een boek opende, ik ook dadelijk weet eens zou wat erin stond. De andere dag, toen wij weder op weg waren, zag ik mijn meester zich bukken, en een plankje dat bijna onder het zandbedolven lag opnemen. Hier is het boek, waar uitgij zult leren lezen, zeiden hij. Dat plankje, een boek, ik zag hem aan om mij te overtuigen dat hij de spot niet met mij dreef. Toen ik bemerkte dat het hem ernst was, bekeek ik zijn vondst oplettender. Het was inderdaad een stukje hout, afkomstig van een beuk. Dat niet langer was dan mijn arm en niet breder dan mijn beide handen. Maar het was mooi glad. Geen krasje was er op te bespeuren. Hoe zou ik op dat plankje kunnen lezen? En wat stond er op te lezen? Geen denkt over iets, zei de vitales lachend. Geen drijft de spot met mij. Volstrek niet best de johen, spot is goed om een slecht karakter te verbeteren. Maar mij moet die nooit tegenover onwetendheid aanwenden. Dat zou een bewijs van eigen domheid wezen. Wanneer wij dat bosje bereikt hebben, zullen wij een ogenblik uitrusten. En zal ik u tonen hoe men iemand met een stukje hout kan leren lezen. Spoedig hadden wij de aangewezen plaatsbereikt en zetten onze bagage op de grond. Terwijl wij ons in het gras neervleiden waar tussen de mijzoentjes reeds begonnen te ontluiken. Jolie Keur werd van zijn ketting losgemaakt en gebruikte deze gelegenheid om in een boom te clouteren en ons duchtig aan de takken te schudden. Maar tevens om de noten er af te laten vallen. Terwijl de honden, veel calmer omdat zij vermoeid waren, zich naast ons te slapen legden. Vitalis haalde toen een mes uit zijn zak. En trachten een zeer dun reepje hout van het plankje af te snijden. Toen hij hierin geslaard was, vreef hij dit glad en brak het vervolgens in even grote stukjes. Zodat hij ongeveer 24 blokjes hout had. Ik hield voortdurend mijn blik op hem gevestigd. Maar ik moet bekennen dat ik, ondanks mijn vlugge geest, volstrek niet begreep hoe men van dat hout een boek maken kon. Want hoe onwetend ik ook wezen mocht, wist ik toch dat een boek uit een zeker aantal bladenpapier bestond waarop zwarte figuren getekend waren. Waar waren de bladenpapier? Waar stonden de zwarte figuren? Op elk blokje hout zal ik morgen met de punt van mijn mes een letter uit het alfabet snijden. Gij kunt op die wijs gemakkelijk de letters leren. En wanneer jij die kent zonder ooit te haperen en ze ter stond weten noemen, dan kunt jij de ene naast de andere leggen en woorden spellen. Als jij dan die woorden weet, die ik zeg, dan kunt jij deze. Ik had mijn zakken spoeder vol met een aantal van die blokjes, en wel draak kende ik ook de letters. Maar deze, dat was nog iets anders. Dat ging zo snel niet, en er kwam zelfs een oog omdijk waarop het mij berouden, dat ik het had willen leren. Ik moet er echt erbij voegen, om mezelf er richt te doen wedervaren, dat dit niet uit luidheid was. Maar wel uit eigen liefde. Vitalis leerde tegelijk met mij aan Kapie de letters. Daar deze wel de cijfers der uren had kunnen onthouden, zou hij even zo in staat wezen de letters in zijn geheuren op te nemen. Wij leerden dus onze lessen te samen. Ik was de schoolmakker van Kapie geworden, of, zo mijn wil, hij de mijne. Kapie behoefde de letters niet op te noemen, zoals ik, daar hij niet spreken kon. Maar wanneer onze blokjes op het gras uitgespreid lagen, dan moest hij met zijn poten letters aanwijzen die Vitalis op gaf. In het eerst maakte ik groter voorderingen dan de hond. Maar al was ik verstandiger, zijn geheuren was sterker. Wanneer hij eenmaal goed iets geleerd had, dan wist hij dat voor zijn deven. Hij vergat het nooit. En daar hij geen afleiding had, aarzelde hij zelden en vergisten zich nimmer. Wanneer ik een fout maakte, dan zeiden onze meester altijd, Kapie zal eerder kunnen lezen dan Remie. En de hond, die dit ongetwijfeld begreep, kwispelde, zegenpralend met zijn staart. Dommer dan een dier is goed op het toneel, maar in de werkelijkheid is het een schande. Dit hindelde mij geducht, en neek legte mij met hart en ziel op mijn studie toe. Terwijl de hond niet verder kwam dan zijn naam te schrijven, mocht het mij wel draag gelukken in een boek te lezen. Nu jij lezen en schrijven kunt, zei de Vitalis, wild jij zeker ook wel muziek leren. Als ik muziek ken, zou ik dan ook zo kunnen zingen als jij. Wild jij dan zingen zoals ik? Oh, niet zoals jij. Ik weet zeer goed dat dit onmogelijk is, maar ik wilde garen zingen. Gij luistert dus naar mij wanneer ik zing. Ja, het is voor mij een groot genot. Een nachtigaal zingt mooi, maar ik vind uw stem mooier. En bovendien is dat ook in het geheel niet hetzelfde. Wanneer jij zingt, dan kunt je van me maken wat gewild. Ik gevoel dan beurtelings lust tot wenen en lachen, en misschien zult jij het waas van mij vinden, als ik u zeg, dat wanneer jij een liefzacht deuntje zingt, het mij is of ik bij vrouw Barberin ben. Dan denk ik aan haar, en dan zie ik haar in ons huis. En toch begrijp ik de woorden niet, die gesprek't, daar het Italiaans is. Terwijl ik met hem sprak, zag ik hem aan, en het scheen mij toe dat zijn ogen vochtig werden. Ik zweeg toen, en vroeg of ik hem leed deed. Nee, mijn kind, zeiden hij met bewogen stem, maar geen herindert mij aan mijn eigen jeugd, aan de goede oude tijd. Wees gerust, ik zal u zingen leren, en daar jij zeer gevoelig bent, zult jij tranen weten op te wekken, en zal men u toejuigen, dat zult jij zien. Hij zweeg eens klaps, en ik meende te begrijpen dat hij liever niet over dit onderwerp wilde voor het spreken. Maar welke reden hij daartoe had, kon ik niet gissen. Later eerst heb ik die vernomen. Heel veel later, eerst en onder de treurigste omstandigheden, maar die ik wel vertellen zal als mijn verhaal zover is. De andere dag schreef mij meester muziek voor mij, op dezelfde wijze als hij de letters voor mij had gemaakt. Ditmaal echter was zijn werk veel moeilijker, want de verschillende tekens die voor de muziek vereist worden zijn wel zo samengesteld als die van het alfabet. Om mijn zakken niet al te vol te maken, gebruikte hij de blokjeshoud aan beide kanten, en dat hij aan elke zijde vijf lijnen getrokken had, die de notenbalken moesten voorstellen, grifte hij op het ene een F en op het andere een G-sleutel. Toen hij hiermee gered was, begonnen zijn lessen, en ik moet bekennen dat zij mij niet minder moeilijk vielen dan de vorige. Meer dan eens begon Vitalis, die zo geduldig met zijn honden was, aan mij te wanhopen. Wanneer men een dier leert, dan houdt men zich in, want dan weet men dat het een dier is. Maar met u is mij dat bijna onmogelijk. Hij heeft dan op de meest aandoenlijke wijze de handen ten hemel en liet ze vervolgens met een harde slag op zijn dijen neerkomen. Jolie Keur, die alles altijd erhaalde wat hij dwaas vond, had ook deze beweging nagebootst. En daar hij altijd bij mijn lessen tegenwoordig was, speet het mij geweldig, wanneer ik mij vergiste en hem zijn armen weder ten hemel zag heffen. Zelfs Jolie Keur lacht u uit, Rip Vitalis. Als ik gedurft had, zou ik geantwoord hebben dat hij zowel de meester als de leerling bespotten. Maar uit eerbied en uit vrees hield ik gelukkig dit gezegd altijd terug. Ik stelde mij te vreden, met het tegen mezelf te zeggen. Wanneer Jolie Keur met dit gebaar begon en een lelijk gezicht daarbij trok, had geen mij toch altijd enige verlichting gaf. Toen de eerste sreden met min of meer moeite gezet waren, had ik ook de voldoening een deuntje te kunnen neurien, dat Vitalis op een bladpapier geschreven had. Die dag bleef hij zijn kalm te behouden en tikte zelfs een paar maal vriendschappelijk op mijn wang, terwijl hij erbij voegde dat als ik zo voortging, ik waarschijnlijk een groot zanger worden zou. Die voorderingen echter, men moet dit wel begrijpen, hadden niet op een enkele dag plaats. Weken en maanden verliepen er, dat ik voortdurend mijn zakken met blokjeshoud moest vullen. Ook was mijn werk niet zo geregeld als bij een schoolkind en het was slechts in verdoren ogenblikken dat mijn meester mij lesgevend kon. Eerdere dag hadden wij onze wandeling, die nu eens kort, dan wederlang was. Al naarmate de dorpen ver van alkander verwijderd lagen, overal moesten wij een voorstelling geven waar wij kans hadden om een voldoende ontvangst te bekomen. De honden en Joliekeur moesten dagelijks in repetitie houden en wij moesten voor ons ontbijt en middagmaal zorgen. Als dat alles was afgelopen, kon er eerst aan de muziekles worden gedacht. Meestal had ze plaats bij een halt onder een boom of wel op een hoop stenen, terwijl dan het gras of de weg gebruikt werd om er mijn blokjes op uit te sprijden. Deze opvoeding gelijk in het minst niet op die welke andere kinderen ontvangen, die niets te doen hebben dan te leren en zich toch altijd beklagen dat zij geen tijd hebben om hun plicht te doen. Er is echter iets belangrijkers dan de tijd die men met werkend doorbrengt. De inspanning die wij aan dat werk wijden, het is niet het uur dat wij aan onze les geven om ze in het geheugen te printen, maar de wil die men mede brengt om ze te leren. Gelukkig was mijn willskracht zo groot dat ik mij nooit liet afleiden door het geen om ons voorviel. Wat zou ik geleerd hebben? Zo ik altijd in een kamer had kunnen werken, met mijn handen op mijn oren en de ogen in de boeken, zoals sommige scholieren. Daarvan kwam niets van in bij ons, want wij hadden geen kamer waarin wij ons konden opsluiten. En als wij op de grote weg liepen moest ik wel goed opletten waar ik mijn voeten zetten, daar ik anders licht zou zijn gestruikeld. Ik leerde toch iets en leerde tevens verre toch te maken, wat niet minder betekende dan de lessen van Vitalis. Ik was een mager kereltje, toen ik bij vrouw Barberin leefde en de wijze waarop men over mij sprak duidde dit aan. Een stadskind had Barberin gezegd. Met te korte benen en armen had Vitalis erbij gevoegd. Bij mijn meester en in de buitenlucht werden mijn armen en benen krachtiger. Mijn longen ontwikkelde zich. Kortom, ik werd tegen weer en wind gehakt, en was binnen korte tijd in staat om zowel koude als warmte voor moeienis als ontbeeringen te verdragen. En deze leertijd was mijn geluk, want hij stelde mij in staat weerstand te bieden aan de slagen die mij meer dan eens zouden treffen. Haarde en verpletterende beproevingen in mijn jeugd. Einde van hoofdstuk 7. 8. de hoofdstuk van alleen op de wereld. Deze LibriVox opname is vrij van hauteursrechten, opname door Marcel Kunders. Alleen op de wereld, door Hector Malau, vertaald door Gerard Keller, 8. de hoofdstuk Bergendal. Wij hebben het zuidelijk gedeelte van Frankrijk door Kruist, Overnje, Velhe, Vivares, Quercie, Roewerke, Sefen en Langedok. Onze manier van reizen behoorde tot de eenvoudigste. Wij liepen steeds recht toerecht aan. En als wij aan een dorp kwamen, dat ons niet al te angmoedig scheen, dan maakte wij de nodige toeverijtselen tot een feestelijke intocht. Ik kleden de honden aan, maakte het kapsel van doltje in orde en dost de serbino zo vrij mogelijk uit, terwijl ik op Capis oog een pleister plakte om hem zijn rol van een oude knorribot te laten spelen. En eindelijk dwong ik Jolie Keur om zijn generals rok aan te trekken. Dat was nog het moeilijkste gedeelte van mijn taak, want de aap die zeer goed wist dat dit kostuum vooraf ging aan het geen heite verrichten zou hebben, verdedigde zich zo lang mogelijk en bedachte zonderlingsstreken om mij het aantleden te beletten. Ik riep dan Capi te hulp en door diensthandigheid, instinkt en slimheid gelukte het mij meestal hem machtig te worden. Wanneer wij allen in grote nu waren, haalde vitale zijn fluitenvoorschijn en wij trokken dan in geregelde orde het dorp binnen. Zodra het aantal nieuwsgierigend voldoende was, gaven wij ene voorstelling. Maar wanneer dit niet tallrijk genoeg was, om een goede ontvangst te kunnen verwachten, vervolgden wij onze weg. In de stedenechter vertoefden wij ene gedagen en het smorgend moet ik dan gaan wandelen, als ik daar toe lust gevoelde. Ik nam Capi dan met mij mede. Capi geheel als hond, zonder zijn komediepakje, drentelde met mij door de straten. Vitales, die mij gewoondelijk niet van zich weg liet gaan, stond mij echter deze vrijheid gaande toe. Daaraat toeval, u door Frankrijk voert op een leeftijd die andere kinderen gewoondelijk op de schoolbanken doorbrengen, moet hij trachten, alles te zien en te horen. Wanneer jij u in moeilijkheden bevindt, iets ziet dat jij niet begrijpt of mij het een of ander te vragen hebt, kom dan gerust bij mij. Misschien kan ik er u niet altijd een antwoord op geven, want ik beweef volstrekt niet dat ik alles weet. Maar het is zeer wel mogelijk dat ik dikwijls aan uwe nieuwsgierigheid voldoen kan. Ik ben niet altijd directeur van een troep gedresseerde honden geweest en ik heb wel wat anders geleerd, dat mij nu te staar komt. Om Capi en de heer Joliekeur aan het geëerde gezelschap voor te stellen. Wat dan? Dat zal ik u later wel eens vertellen. Voor het oog omdijk behoeft jij slechts te weten dat een man met geleerde honden wel eens een gans andere plaats in de wereld kan bekleed hebben. En weet dan tevens dat al behoort jij tans tot een de laagste standen in de maatschappij, jij tot een hogere kunt geraken wanneer jij wilt. Dit hangt een weinig van het toevall af, maar veel van u zelf. Wanneer jij naar mijn lessen luistert en mijn raad opvolgt, dan zult jij later, als jij ouderzijd, met een gevoel van genegenheid en dankbaarheid terugdenken, aan de arme muzikant, die u zoveel schrik aandoeg toen hij u van uw pleegmoeder scheiden. Ik verbeeld mij dat onze ontmoeting tot uw geluk leiden moet. Welke kondistant wezen, waarover mijn meester Dick Welch met zeker geheimzinnigheid sprak. Deze vraag werkte telkens mijn nieuwsgierigheid op en hield mijn geest aanhoudend bezig. Indien hij Zulk een hoge betrekking in de maatschappij bekleed had, waarom was hij dan tot Zulk een lage afgedaald. Hij bewerde dat ik mijzelf tot ene betere positie kon opwerken, zo ik dat wilde. Ik die niets was, niets wist, zonder een bloedverwand of iemand om mij te helpen. Waarom was hij dan zelf zo gedaald? Naar dat wij over in je verlaten hadden, hadden wij ons naar de golfende vlakte van kversiebegeven. Geen land is armer en treuriger dan dit. En wat bovendien de indruk die de reiziger in deze streek ontvangt nog sterker maakt, is dat er bijna nergens enig water te bespeuren is. Geen rivier, nog beekje, nog vijver. Herend daar een steenachtige benning van een stroom die tans geheel verlaten was. Het water was in de diep te verdwenen en had zich voorborgen onder de grond, om elders op te borrelen en rivieren of ontijnen te vormen. Midden in deze vlakte, die op het tijdstip dat wij haar bezochten geheel verzenkt was door de droogte, ligt het aanzienlijke dorp Bastide Mura. Wij brachten daar de nacht door op de vliering van een herberg. Hier zei de Vitalis toen wij zavonds, voordat we ons naar bed begraven, nog een ogenblik bleven praten. Hier is een man geboren die duizenden soldaten heeft doen sneuvelen, die zijn loopbaan als Taljongen begonnen is en als voorst en koning haar heeft geëindigd. Hij heette Mura, men heeft een held van hem gemaakt en zijn naam aan dit dorp gegeven. Ik heb hem gekend en zelfs dikwijls gesproken. Ondanks mijzelf kon ik ene vraag niet terughouden. Toen hij Staljongen was, nee, zei de Vitalis lachend, toen hij koning was. Het is voor de eerste maal dat ik te Bastide kom, en ik heb hem ten napels te midden zijn hofhouding gekend. Heb jij een koning gekend? Ik vermoed dat de toon waarop ik dit uitriep zeer het waas was, want mijn meester barste in lach uit. Wij zaten op een bank, voor de Stal, met onze rug tegen de muur geleukt, waarop de warmte van de dag afstraalde. In een bosje Estdorns, in de nabijheid, zongen de nachtigaals. Voor ons, hoog boven de daken, steeg de maan, zachtkunst en hemel. Deze avond was voor ons best de aangenamer, daar de dag brandend heet was geweest. Wilt jij gaan slapen voor Vitalis mij? Of wil ik u de reschillenis van koningmura vertellen? Oh ja, de reschillenis van de koning. Hij verhaalde mij toen dienstlevensloop, en urenlang bleven wij op die bank zitten. Hij vertelde steeds voort, terwijl ik als aan zijn lippen hing, en zijn gelaad door het bleke maanlicht beschenen werd. Was dat alles mogelijk? Niet alleen mogelijk, maar waar? Tot op dat ogenlijk had ik het minst geen begrip gehad wat de reschillenis eigenlijk was. Wie zou ze mij ooit verteld hebben? Vrouw Barbarin? Zeker niet. Zij wist het zelf niet. Zij was de Chavanon geboren en zij hoopte daar te sterven. Haar gedachten waren nooit verder gegaan dan haar ogen, en voor haar ogen lag het heelal besloten in het landschap waar zij de zon zag ondergaan achter de berg Hudoese. Mijn meester had een koning gezien. Die koning had dat hem gesproken. Wat was mijn meester dan toch in zijn jeugd geweest? En door welke oorzaak was hij op zijn oude dag geworden wat hij tans was? Men zal mij moeten toegeven dat dit meer dan voldoende was om een kindergeest bezig te houden, zo vatbaar voor al wat wonderlijk is. Einde van hoofdstuk 8. 9e hoofdstuk van alleen op de wereld. Deze LibriVox opname is vrij van uteursrechten, opname door Marcel Koenders. Alleen op de wereld door Hector Malau, vertaald door Gerard Keller. 9e hoofdstuk. Ik ontmoet een reus met 7 mailslaarzin. Toen wij het door en onvruchtbare landschap verlaten hadden, daalden wij naar het schone en liefelijke dal van de Dordondje. Dat wij bij kleine dagreizen doortrokken. Want een rijk land bevat welgestelde burgers en daar onze voorstellingen zeertal rijk waren, stroomde het geld in het kapisbakje. Een bevallige brug, die in de nevel ons toeschijn aan herfstraden te hangen, strekte zich boven een brede rivier uit. Welke rust er tussen haar borden voortkabbeld. Het is de brug van Cusac en de rivier is de Dordondje. Een oude, bovallige stad met grachten en wallen. Met torens en een klooster, omhengd door ingestorte muren. Met bosjes waarin de krekel zich onophoudelijk doet horen. Dat is zijn 1 miljoen. Maar dat alles staat mij slechts onbestemd voor de geest. Terwijl een ander schouwspel mij veel meer getroffen heeft. En zulke diepe indruk op mij maakte, dat ik het mij nog levendig herinneren kan. Wij hadden de nacht in een zeer armdorp doorgebracht. Dat wij de andere morgen reeds bij het aanbreken van de dag verlieten. Geruime tijd hadden wij een zand weggevolgd. Toen wij plotseling, in plaats van wingerden, die de weg omzoomden, een open vlakte voor ons zagen. Als of eens klaps door een toverstaf een gordijn was opgetrokken. Een brede rivier kronkelde zich zachtkens om de heuvel die wij bestegen. En aan gintse zijde van die rivier verhiefden zich de daken en torens van een grote stad, waarvan de grens met de horizon samensmold. Wat een huizen, wat een schoorstenen. De een al hoger en nauwer dan de ander. Zij stonden daar als pilaren, die een zwarte rookkolom deden opstijgen. Preisgegeven aan de luimen van een lichtkoeltje. En boven de stad pakten zij zich tot een donkere volksamen. Midden op die rivier en aan de kade lagen een aantal schepen, die als bomen van een woud zich verhiefden, waarvan tuig en masten, zeilenden en vlaggen, in alkander grepen en zich verwarden, wanneer de wind er onderspeelde. Men hoorde een dofgedreun, het geluid van rammelend ijzer en zware hamerslagen, terwijl daarbovenuit onafgebroken het ratelen van rijtuigend klonk, die men in zijn verbeelding over de kader zag rijden. Dat is Bordeaux, sprak Vitalis. Voor een kind dat ene opvoeding genoten had als ik en tot nog toe slechts arme dorpen of kleine steden had gezien, was het alsof het plotseling in een toverwereld verplaatst werd. Onwillekeurig bleef ik stilstaan en staarde ik strak voor mij uit, maar Weldra werd mijn blik toch door één punt geboeid, de rivier en de schepen die haar bedekten. Ik had mij nooit ene voorstelling daarvan gemaakt en ik begreep er ook niets van. Schepen in volle zeilen zakten langzaam de rivier af, bevallig overhelend naar de ene zijde, terwijl andere vaartuigen de rivier opvoeren. Ook zag ik er sommigen die onbeweeglijk bleven liggen, als of zij een eiland waren. En nog anderen weder die om zichzelf heen draaide, zonder dat men bemerken kon, waardoor zij deze wendingen maakten. Eindelijk waren rook zondermasten, zelfs zonder zijden, maar die hadden een schoorsteen, waaruit een dwarrende kolom van rook ten hemel steeg. Deze bewogen zich met grote snelheid in alle richtingen en lieten in het gele water voren van witschuiim achter. Het istans vloed, zei de Vitalis, mij het antwoord geefende, zonder dat ik hem de vraag gedaan had. Er zijn daaronder schepen die uit volle zeek komen en een lange reis achter de rug hebben. Deze zijn verkleurd en bijna veroest. Er zijn anderen die eerst de haven verlaten, in het midden de rivier liggen, om zichzelf draaien en met behulp van hun angkers steeds de stevend bieden aan de opkomende vloed. Die welke zoveel rook geven zijn sleepboten. Welke vreemde woorden waren dit voor mij, welke nieuwe gedachten reezend voor mijn geest. Toen wij de brug bereikt hadden, die Bastide met Bordeaux verbindt, had Vitalis de tijd nog niet gehad om mij zelfs, maar op een honderdste gedeelte van mijn vragen die ik hem doen wilde, een antwoord te geven. Tot nog toe was ons verblijf in Dorpen nooit van lange duur geweest. Want door de aard van onze voorstellingen waren wij wel genootzaakt dagelijks een andere plaats te zoeken om telkens een nieuw publiek te hebben. Wanneer wij de vier of vijf stukken waaruit ons repertoire bestond gespeeld hadden, dan moesten wij weder van voren af aan beginnen. Maar Bordeaux was een grote stad waar wij dikwijls van publiek konden verwisselen en gerust drie of vier voorstellingen konden geven zonder dat de toeschouwers ons zouden uitfluiten. Van Bordeaux zouden wij naar Poghaan. Ons reisplan voerde ons over dat uitgestrekte moeras, dat van de haven van Bordeaux zich tot aan de Pirineen uitstrekt en de landes heet. Hoewel ik niet de muis uit de fabel ben, die bij alles wat zij ziet verbaasd is of haar verwondering een schrik daarover te kennen geeft, kreeg ik toch de eerste dag een schrik, die mijn meester dikwijls deed lachen en tot aan Pogh mij met zijn spot vervolgend deed. Het was zeven of acht dagen geleden zei dat wij Bordeaux verlaten hadden en nadat wij eerst de oevers van de Garonne gevolgd waren, verlieten wij deze en sloeg er de weg naar Mont de Marseille in, die door de vlakte voerde. Geen Wingerden of Wijlanden waren de tans die ons oog bekoorden, maar bossen van pijnbomen en heidevelden. De huizen werden zelfs als spoedigzelfzamer en armer. Daarop bereikten wij een onmetelijke vlakte, die zover onze blikken rijkte, zich zacht golfend voor ons uitstrekte. Geen bouwland, geen boss, maar een grijsachtige bodem in de verte. En langs de weg bedekt met een zacht mos, dorre struiken en door de wind geknakt kreupelhout. Hier zijn we in de landes, zij Vitalis. Wij moeten tans nog 20 of 25 meiden door deze woestijn afleggen. Geen mocht uw benen dus wel wat moet inspreken. Niet alleen mijn benen, maar ook mijn hoofd en hart hadden daar aan behoefte, want op deze weg, die nooit scheen te eindigen, werd men door een onbestemd gevoel van weemoed ja van wanhoop aangegrepen. Zodat die tijd heb ik verschijnende zeereizen gemaakt, en als ik mij midden op de oceaan bevond, zonder een zeil in het gezicht, maakte zich altijd weder diezelfde, onbeschrijflijk zwaar moedige stemming van mijn meester, die ik in deze verlaten streekgevoeld had. Wij liepen steeds voort, zonder dat wij een ogenblik bemerkten dat wij voordelden. Nu en dan werd onze tocht afgewisseld door een klein groepje bomen, maar deze gaven aan het landschap geen vrolijker karakter. Het waren gewonelijk pijnbomen, waarvan de takken aan de top waren afgesneden. Over de gehele bast waren diepe insnijdingen gemaakt en uit die rode wonden droop het witte gekristalliseerde sap. Als de wind bij vlagen door de takken zuisde, veroorzaakte hij in het klagend geluid, als of de armen gepijnigde bomen zelfen over hun wonden treurden. Vitalus had mij gezegd dat wij die avond een dorp zouden bereiken, waar wij een nachtverblijf konden vinden. Maar toen de avond naderde, bespeurden wij niets, dat ons de nabijheid van een dorp deed vermoeden. Geen bouwland, nog grasend vee, nog licht een rook, die uit een huis opsteeg. Wij hadden een gehele dag gelopen. Ik was doodmoe en een gevoel van uitputting had zich van mijn meester gemaakt. Zou dat vuren gewenste dorp dan nooit op deze oneindig lange weg verschijnen. Hoe ik ook rondstaarde, ik zag niets anders om mij heen dan de vlakte, waarvan het lage kreupel houdt al meer en meer verdween in de toenemende duisternis. Het verlangen naar rust had ons de pas doen versnellen, en mijn meester zelf niet tegenstaande hij gewend was verre tochten te maken, scheen vermoeid te zijn. Hij wilde zelf een ogenblik aan de kant van de weg gaan rusten, maar in plaats dat ik mij naast hem zette, bekloem ik een kleine heuvel, die met bremstruiken begroeid was en zich op geringen afstand van ons verhief, om te zien of ik niet enig licht kon ontdekken. Ik riep Kapi om met mij mede te gaan, maar Kapi was ook moeder en hij deed alsof hij niet hoorde. Wat zijn gewoonte was tegenover mij, als hij ging rust gevoelden om mij te gehoorzamen. Zijd geen bang vroeg Vitalis. Deze woorden deden mij besluiten om niet langer aan te dringen en ik ging alleen op mijn ontdekkingstocht uit. Ik wilde me ook niet langer de spot van mijn meester laten welgevallen, daar ik in het minst geen angst gevoelde. Het was echter geheel donker geworden, de maanschijn niet, maar enige sterren flickerden aan het uitspansel en verspreiden een flauwschijnsel waardoor de lichte nevelen zichtbaar waren. Terwijl ik voortliep en nu eens rechts, dan links blikte, bemerkte ik, dat deze nevelachtige schemering een zonderlinge vorm aan alle dingen gaf. Ik moest er goed over nadenken, eer ik het kruipelhout, de bremstruiken en vooral de lage bomen kon onderscheiden. Zij geleken van verre allen oplevende wezens die deel uitmaakten van een toverwereld. Dat was vreemd en het schijn dat in de schemering de vlakte een verandering ondergaan had en zij met geheimzinnige wezens bevolkt was geworden. De gedachte kwam in mij op, waarom weet ik zelf niet dat een ander in mijn plaats misschien bang zou geworden zijn. Dat was zeer wel mogelijk, daar vitalis mij gevraagd had, of ik vrees koesterde. Toch gevoelde ik voor mezelf in het minst geen vrees. Naarmate ik hoge klom, werden de struiken ook groter en het hout krachtiger. De topperderbomen rijkte zelfs dikwijls boven mijn hoofd en ik was vaak genootzaakt mij te bukken. Toch had ik spoelig de kruin bereikt. Maar hoe ik ook om mij heen staarde en zocht. Ik bespeurde nergens inig licht. Mijn blik voldoor zich in de duisternis. Slechts onbestemde vormen, zondelingen gedaanten, braamstruiken die hun takken naar mij schenen uitstrekken, als of het lange bewegbare armen waren. Soms dansende struiken schenen. Toen ik niet kon ontdekken dat mij daarna bij heeft, van een of ander dorp deed vermoeden, luisterde ik met ingehoude adem of soms enige luid het loeien van een koe of het blaffen van een hond een boerenwoning mocht verraden. Nadat ik geruime tijd met gespannen aandacht alles had waargenomen voor plotseling ene rilling mij door de leden, de stilte welke in de landesheerste deed mij huiveren, maakte mij angstig. Waarom? Dat wist ik zelf niet. Zeker was het mijn eenzaamheid en het nachtelijk uur. In ieder geval, ik gevoelde dat ik in gevaar verkeerde. Op hetzelfde ogenblik dat ik in de grootste angst om mij heen staarde, bemerkte ik dat een lange gedaante die boven de struikenuitstak zich snel voortbewoog en tegelijkertijd hoorde ik iets in het kreupelhout ritzelen. Ik tracht er mezelf wijs te maken dat dit het gevolg was van mijn vrees en dat het gen ik voor een schim hield niets anders dan een boom was, die mijn aandacht in het eerst was ontgaan. Maar wat was dan dat gedruis? Het was voorkomen winstil. Zelfs de kleinste takken bewegen zich niet vanzelf. Het moest zo niet de wind dan een mens zijn, die ze heen en weer deed gaan. Een mens? Nee, dat grote zwarte lichaam dat mij naderde, kon geen mens zijn. Een dier eerder, een ruizachtige nachtvogel of een grote spinnekop op vier poten waarvan de tengere ledematen zich boven het hout en de struikend verieven. En tegen de bleke hemel afstaken. Zeker was het dat dit dier op ondenkbaar lange poten meer en meer met grote sporen zelfs mij naderde. Zonder twijfel had het mij gezien en het kwam op mij af. Deze gedachte deed mij mijn krachten herwinnen en mijn omkerende snelde ik de berg af om mij wederbij vitales te voegen. Maar zonderling, ik daalde minder snel dan ik gestegen was. Ik verwarde mij telkens tussen het hakhout en wonde mij gedurig aan de takken. Het geen mij noodzaakte bij elke schreden stilte staan. Terwijl ik mij in een bosje verschool weerp ik een blik achter mij. Het dier naderde nog altijd. Het kwam op mij af. Gelukkig was het kreupelhout aan merkelen verminderd en kon ik dus over het gras harder lopen. Maar hoe ik mij ook haaste, het dier liep nog sneller. Ik behoefde niet eens meer om te zien. Ik voelde het reeds in mijn rug. Ik haalde geen adem meer. Ik stikte bijna van angst en van het harde lopen. Ik waagde toch nog een en laatste poging en viel voor de voeten van mijn meester Neder. Terwijl de drie honden die zich plotseling hadden opgericht, begon het te blaffen. Ik herhaalde werktuigelijk slechts het beest, het beest. Onder het blaffen de honden hoorde ik plotseling een luidgelach. Op hetzelfde ogenblik voelde ik de hand van mijn meester op mijn schouder rusten en dwong hij mij om mij om te keren. Het beest zei het geen zelf, ziens om als gedurft. Zijn lach, meer nog dan zijn woorden, hadden mij weder tot mezelf gebracht. Ik opende mijn ogen en volgde de richting van zijn hand. De verscheiding die mij zoveel angst had aangejaagd, was stil blijven staan. Zij stond onbeweegelijk op de weg. Toch gevoelde ik nog enige vrees en schrik. Dat moet ik eerlijk bekennen. Maar ik was niet meer alleen op de vlakte. Vitalis was bij mij. De honden stonden naast mij. De stilte en de eenzaamheid hadden nu haar invloed op mij verloren. Ik vat de moed en sta er flink in het rond. Was het een dier? Was het een mens? Het had een menselijk lichaam en ook een hoofd en armen. Het had echter de haren gehuid van een dier en twee lange magere poten waarop het stond. Hoewel het stik donker was, kon ik die bijzonderheden toch onderscheiden. Want deze grote gedaante tekende zich zwart af, gelijk een silhouette tegen de hemel. Waar talloze sterren een zacht schijnsel verspreiden. Waarschijnlijk zou het lang geduurd hebben eer ik mezelf op mijn vraag enig antwoord had kunnen geven. Zo mijn meester niet het woord tot de gedaante gericht had. Kun je mij ook zeggen of wij nog ver van een dorp verwijderd zijn voor Kogrij. Het was dus een mens. Daar men tot hem spreken kon. Maar tot antwoord hoorde ik niets, dan een scherper lach, gelijk aan het geschreeuw van een vogel. Het was dus een dier? Mijn meester ging echt aan voort met vragen, het gening als zeer onverstander van hem beschouden. Want ieder weet dat al mogen dieren somtijds het geen men zegt begrijpen, zij toch nooit kunnen antwoorden. Hoe groot was dus mijn verbazing toen het dier zeiden dat er geen enkel huis in onze omgeving was. Maar slechts een schaapskoei waarheen hij ons wilde geleiden. Hij sprak, maar hoe kwam het dan dat hij poten had? Indien ik gedurfd had, zou ik hem zijn genaderd om te zien hoe zijn poten gemaakt waren. En hoewel hij in het geheel niet boosaardig scheen, had ik toch daartoe de moed niet. En mijn zak opnemende volgde ik mijn meester zonder iets te zeggen. Heb jij nu gezien wat u zoveel schrik heeft aangejaagd? Vroeg hij me onderweg. Ja, maar ik weet niet wat het is. Zijn er dan reuzen in dit land? Ja, wanneer zij op stel te lopen, hij vertelde mij toen dat de bewoners van de landes om de morassige en zander gestreken te doekruizen, zonder tot aan de heupen toe door het slijk te bacheren, zich van lange stokken bedienen, die met een beugel voorzien zijn en waarop ze hun voeten bevestigden. Op deze wijze worden zij voorbangen kinderen reuzen met 7 meldslaarsen. Einde van hoofdstuk 9.