 Deel 32 van Schetsen uit Amerika door Charles Dickens. Deze LibriVox-opname is vrij van houtteursrechten, opname door Marcel Kunders. Hoofdstuk 18. Slotopmerkingen. Er komen verschillende passages in dit boek voor, waar het me inderdaad enige moeite heeft gekost, de verzoeking te weerstaan om mijn lezers met mijn eigen gevolg trekkingen en slotsommen lastig te vallen. Ik voor mij gaf er toch de voorkeur aan dat zij voor zichzelf zouden oordelen en wel uit zulke gegevens als ik onder hun ogen gebracht heb. Ja, mijn enige plan in den beginne was er getrouwelijk overal mee te nemen waar ik naartoe ging en van die taak heb ik me gequeten. Maar men zal het mij niet ten kwa de kunnen duiden dat ik alvorens dit boek af te sluiten, begierig ben met een paar woorden mijn eigen gevoelen uit te drukken over zo'n onderwerp als het algemeen karakter van het Amerikaanse volk en het algemeen karakter van hun maatschappelijk stelsel. Gelijk zich dat aan des vreemdelings oog voordoet. Van nature zijn de Amerikanen openhartig, degelijk, hartelijk, gastvrij en vriendschappelijk. De beschaving en verlichting schijnen de warmte van hun hart en hun vuurige geestrift eer goed dan kwa te doen. En nu is het juist het bezit van deze laatst genoemde eigenschappen in een aller opmerkelijkste graad dat een wel opgevoed. Amerikaan tot een der beminnelijkste en edelmoedigste vrienden maakt. Nooit heeft een klasse van mensen mij zo zeer voor zich ingenomen als deze. Nooit schonk ik mijn volle vertrouwen en achting zo spoeler en zo van harte als aan hen. Nooit kan ik weer, in een half jaar tijds, zo veel vrienden maken, wie ik zoveel genegenheid toedroeg, als had ik ze al de helft van mijn leven gekend. Onvoorwaardelijk geloof ik dat deze eigenschappen het gehele volk eigenschijn, dat ze eventueel in haar wasdom jammerlijk ondermijnd en bedorven worden onder de grote hoop en dat er invloeden werkzaam zijn waaronder dezezelfde eigenschappen er nog meer gevaar lopen, zo zelfs dat er voor het ogenblik bitter weinig uitzicht op bestaat dat ze haar normale gezondheid ooit terugkrijgen. Zie daar een waarheid die niet verzwegen, maar geworden. Het is een wezenlijk deel van elk nationaal karakter, machtig, grootste zijn op zijn gebreken en juist uit de overdrijving waar men zich te deze opzichten aanschuldig maakt, de tekenen van zijn deugd en wijsheid af te leiden. Zo is er één grote vlek in het volkskarakter van Amerika en de vruchtbare bron van ontelbare verkeerdheden. En die is een algemeen wantrouwen. De Amerikaanse burger geeft echter zo'n gegeven niet toe dat dit een vlek is. In tegendeel, hij laat zich nogal iets voorstaan op deze geest, ook zelfs dan nog wanneer hij onbevoeroordeeld genoeg is, om al het verdervelijke dat er uit voortvloed op te willen merken. En niet tegenstaande zijn eigen verstand hem van het tegendeel overtuigd. Zal hij het zelfs als een voorbeeld aanhalen van de grote schranderheid en scherpsinnigheid zijn landgenoten en hun supérieure slimheid en zelfstandigheid. Gij brengt, zegt de vreemdeling, deze na Eiver, en dit wantrouwen in elke handeling van het openbaar leven over. Doordien gewaardige mannen uit uw wetgevende vergaderingen weet. Is er een klasse van kandidaten voor de dag gekomen waarmee het stemrecht nu te rekenen heeft, die in elk hun opdaden, uw instellingen en uw volkskeus in kwaadereuk brengen. Het heeft u zo wispeltuurig en veranderlijk gemaakt, dat uw onstandvastigheid tot en spreekwoord is geworden, want zo gauw zet ge de een of andere afgot niet goed en wel neer, of gekijkt, om zo te zeggen, al naar de gereedschappen om, waarmee gehems straks van zijn voetstuk afrücken en verbrijzelen zult. En waarom doet ge dat nu? Waarom? Omdat zo dragen, een weldoener van het volk of een openbaar ambtenaar beloond, ge hem louder, omdat hij beloond is, ook op staande voet wantrouwd en onmiddellijk aan het vissen gaapt, of hij al te met, ook te scheuter met de bewijzen, uwer erkendelijkheid, geweestheid, of hij nu de aap toch binnen is, misschien ook aan het slap bakken is, en zich van zijn taak met een jantje van lijden afmaakt. Van de president af kan ieder die een hoge plaats onder u inneemt, gerust zijn val van dat ogenblik dag tekenen, want de eerste de beste gedrukte leugen, die de een of andere bekende, schaafuitige penvoerder in omloop weet te brengen, al druist die leugen ook ten ene malen tegen het karakter en de levenswandel van de beklade in, ze maakt opeens uw wantrouwen gaande, en wordt geloofd. In één woord, op de weg van het vertrouwen, hoe eerlijk ook gewonnen, en hoe wel verdiend, zult je een mug uitzuigen, maar een hele karavan van kemels zult gedorswelgen, als ze maar beladen zijn, met onwaardige twijfelingen en lage vermoedens. Nu vraag ik u zelf, in gemoeden af, zou zo'n gedragslijn wel de geschikste wezen om in uw midden het karakter der bestuurders of bestuurden te verheffen. Het antwoord komt onveranderlijk hierop neer. Bij ons bestaat, na gewet, vrijheid van mening. Zo denkt iedereen voor zichzelf. En wij zijn er, de mannen niet naar, om ons zo gemakkelijk een knol voor een citroen in de hand te laten stoppen. Zie daar de reden waarom ons volk achterdochtig is geworden. Een andere, in het ooglopende trek in het Amerikaanse volkscharakter, is de zucht om in zijn handel en wandel bij de hand te zijn. Een eigenschap, die menige zwendelaarij en verregaande kwaadentrouw, menige openbare en particuliere knoeierijvergult en menige scherk, die een strop 3-double verdient, in staat stelt, om, met zijn hoofd, in zijn nek, de beste onder ogen te zien. Allerwel datzelfde, bij de hand zijn, in een tijdsverloop van slechts weinig jaren meer gedaan heeft om het openbaar krediet te benadelen en de openbare hulpbronnen te verstoppen dan domme eerlijkheid onbezonnen als die soms de werk gaat in een eeuw kon gedaan hebben. De verdiensten van een mislukte speculatie of bankrout of voortuinlijke goudief worden dan ook niet beoordeeld naar de maatstaaf van de gulderegel. Doe, zoals gewild, dat men tegenover u doet. Oog nee, maar na mate, er, met betrekking tot de zaak of de persoon van meer of minder bij de hand zijn sprake is, zo herinner ik me dat ik beide keren toen ik dat slechter naamstaande kairo bij de Mississippi passeerde enige opmerkingen maakte over de nadeelige gevolgen die zulke op grote schaal gedreven bedriegerijen teweeg moesten brengen als ze aan het daglicht kwamen. Komen zulke knoeierijen uit, indiervoegen rindeerde ik onder anderen, dan spreekt het vanzelf. Dat men buitenlands over het algemeen wantrouwen krijgt en huiverig wordt om met u handel te drijven. Hierop trachten men mij aan het verstand te brengen dat men met dat al aardig geld wist te verdienen en het aller aardigste van dat bij de hand zijn nog dit was dat men al die aardige dingetjes in het buitenland heel gauw vergat en weer aan het speculeren ging als over niets gebeurd was. De volgende samenspraak heb ik wel honderd mal gehouden. Is het niet erg te bejammeren dat zo'n man als en-en op zo'n vervoerlijk gemene manier aan zoveel geld komt en ondanks al de misdaden waar hij zich aan schuldig heeft gemaakt door uw burgers zelfs geholpen wordt. Is zo'n iemand eigenlijk geen lastpost en schandvlek in de maatschappij? Ja, meneer, een overtuigd leugenaar? Ja, meneer, hij is geschopt, heeft klappen om zijn oren gekregen en is op rottings meer getrakteerd. Niet waar? Ja, meneer. En hij is in de hoogste graad wat men platt toch duidelijk uitgedrukt onder een uitgekotste proert verstaat. Ja, meneer. Maar waar steek dan toch in vredesnaam zijn verdiensten in? Wel, meneer, het is een man die bij de hand is. Op deze manier worden allerlei bekrompen en onstaatkundige gebruiken op rekening gesteld van de nationale handelzucht. Of schoon, erg grappig genoeg, een vreemdeling, een eigen grief van zou gemaakt worden bij al dien hij de Amerikanen als een volk van kooplui aanzag. De handelzucht wordt aangewezen als een reden voor die met alle comfort zo ten ene malen in strijd zijn de doch niettemin in landsteden zo sterk overheersende gewoonte dat getrouwde lui in logementen wonen. Geen eigen hart erop na houden en elkaar van de vroege morgen tot de lateravond zelden ontmoeten over het moest aan de tabelen dootel zijn. Waar alles nog wel zeer haastig in zijn werk gaat ook. De handelzucht is een reden waarom Amerikaas letterkunde voor altijd onbeschermd moet blijven. Want wij zijn een handeldrijvend volk en bekomen ons niet om poëzie. Of schoon wij om dit van onze kant in het voorbij gaan te doen opmerken wel voorgeven dat we erg groot zijn op onze dichters maar gezonde vermakelijkheden vrolijke middelen van uitspanning en helzame fantasieën het veld doen ruimen voor de stroef getronide maar dubbeltjes opleverende handelspret. Deze drie kenmerkende eigenschappen nu van het Amerikaanse volkscharakter vallen de vreemdeling telkens en telkens weer in het oog. Maar de zo weinig tierende woekerplant van Amerikaas verderve heeft nog een knoestiger wortel dan deze en slaat haar vezelendiep in zijn losbandige pers in Oost en West in Noord en Zuid mogen er scholen opgericht worden waar honderden bij honderden duizenden bij duizenden leerlingen worden onderwezen door ontelbare onderwijzers college's mogen er bloeien kerken mogen er propvol zijn matigheidsgenodschappen mogen er handen vol werk hebben en met reuzendsreden mogen de uitwendige beschaving in elke andere vorm voor uitgaan het zij zo maar zo lang de krantenpers van Amerika op haar tegenwoordige lagentrap of daarom trend blijft staan zo lang is de innerlijke de weeslijke beschaving in dat land hopeloos jaar in, jaar uit moet en zal ze achteruit gaan jaar in, jaar uit moet de standaard der openbare mening lager zinken jaar in, jaar uit moet zowel het congres als de senaat minder in tel geraken bij alle fatsoenlijke lidem en jaar in, jaar uit moet de nagedachtenis van de grote vaderen de omwenteling hoe langer hoe meer gehoon te worden in de slechte levenswandel hun naar verbasterde kinderen onder de massakranten die in de verenigde staten worden uitgegeven zijn er sommigen behoef ik het de lezer eigenlijk wel te zeggen die karakter hebben en krediet een persoonlijke kennismaking met hoogstbeschafde heren die aan de hierbedoelde bladen verbonden waren heeft me dan ook veel genoegen verschapt ja, ik heb er zelfs voordeel van getrokken maar helaas de naam van deze klasse is weinige en van de andere legio en machteloos is de invloed der goede pers om het dodelijk geef der slechte tegen te werken onder de fatsoenlijke burgerij van Amerika onder de goed en bedaard gezinden onder de geleerden aan de Bali en rechtbank is er en kan er trouwens niet anders dan één mening zijn ten opzichte van het verdervelijke karakter deze schandbladen soms wordt het betwist dat hun invloed zo groot zou zijn als een vreemdeling al licht zou veronderstellen nu, ik zal niet zeggen dat mij zo iets bevreemt oh nee, niets natuurlijker toch dan om voor onschuldigingen te zoeken voor zo'n schande als men het mij maar niet kwalijk wil nemen wanneer ik van mijn kant zo vrij ben hier tegen aan te voeren dat er geen gegronden reden bestaat om het te kunnen betwisten daar al, de op dit punt maar al ter wel sprekende feiten tot een lijnrecht daar tegen overstaande slotsomleiden zodra iemand van enige kennis of karakter tot de een of andere openbare onderscheiding het komt er niet op aan welke in Amerika op kan klimmen zonder eerst de voetveeg te zijn geweest van dit monster van verdorvenheid zodra iemand van uitnemende hudarnigheden veilig is voor zijn aanvallen zodra dat monster het maatschappelijk vertrouwen onangeraand laat of de banden van maatschappelijke betamelijkheid en eer maar eniger mate ontziet zodra iemand in dat vrije land vrijheid van mening heeft en vrijelijk voor zijn mening uit mag komen zonder verplicht te zijn in al een ootmoet een sensuurschap naar de ogen te kijken dat hij om zijn verwaten onwetendheid en lage karakterloosheid in zijn hart tot in de helven afschuwd zodra zij die het diepst onder zijn schandplekkend juk gebeukt gaande het levendigst gevoelen wat voor onheer het over de natie uitstort en al kan er daar het meest overdurven onderhouden nu dan ook hun hielen op dat monster durven zetten en het openlijk ten aanschouwen van Jan en Allerman verpletteren zodra dat alles gebeurt wel nu dan zal ik gaan geloven dat zijn invloed aan het tanen is en de mensen in Amerika hun vijf zinnen weer terugkrijgen maar zolang die pers haar boos aardig oog in ieder huis durft slaan en haar zwarte neus in elke benoeming tot een landsbetrekking van een president af tot een brievenbestellen toe durft steken zolang ze met niets anders tot voorraad dan liederlijke lastertaal de letterkundige standaard is van een verbazend grote klasse van mensen die kranten moeten lezen of ze lezen niemand al zolang moet haar vuile adem het aangezicht des lands bezoedelen en het kwaad dat zij vrocht zo klaar als het licht zichtbaar wezen in de republiek heren die gewoon zijn om de Engelse of andere fatsoenlijke bladen van het vaste land te lezen heren die gewoon zijn aan al wat maar gedrukt wordt zelfs hen zou men met geen mogelijkheid enige denkbeeld kunnen geven van dat vreselijke werktuig der menselijke gedachten in Amerika tenzij ik uit de verschillende nieuwsbladen een berg van uittreksels overnam waartoe ik nog plaatsruimte nog lust heb maar mocht iemand verlangend zijn om datgene bevestigd te zien wat ik dien aan gaande zo onverbloemd doorstschrijven wel nu hij bezoek het doodeenvoudig de een of andere publieke plaats in onze goede stad London warmen dergelijke kranten bij de vleet aanzaltreffen dan mogen hij zijn eigen mening vormen of laat hem daarover een degelijk en alles sinds met de waarheid over één komend artikel en de foreign quarterly review lesen dat in oktober 1842 is uitgekomen een artikel dat mijn aandacht getrokken heeft sinds de vorige vellen afgedrukt waren dan toch zal hij een menigte bijzonderheden ontmoeten die weliswaar namend niet belangrijk zijn voor iemand die in Amerika geweest is maar iemand die dat land niet bezocht heeft daarin tegen ruimschoots belang zullen inboesmen het is aan geen twijfel onderhever of het zou voor de Amerikaanse natie in haar geheel genomen vrij wat beter zijn als er wat minder van het reële en wat meer van het ideale hield ja, vrij wat beter zou het voor haar zijn als men in haar midden de luchthartigheid en opgeruimdheid wat meer aanmoedigde en al wat schoon is wat meer beoefende ook al devert het schone in de allereerste plaats en rechtstreeks geen stoffelijk voordeel op maar ik vermeen dat men hier en niet ten onrechte met de algemene tegenwerping voor de dag zal komen wij zijn een nieuw land een tegenwerping die zo vaak vooropgezet wordt als een verontschuldiging voor gebreken die ten ene malen onverschoonlijk zijn omdat het inderdaad geen nieuw land maar de langzame uitloper is van een oud en daarom hoop ik eens te zullen horen dat er behalve de krantenpolitiek nog enig andernaationaal amusement in de verenigde state gevonden wordt een geestig humoristisch volk zijn ze zeker niet en hun temperament maakt op mij altijd deze indruk dat het van een saaie en sombere aard is in gevattheid en een zekere onbuigsame ingenomenheid met zichzelf spelende djenkies of het volk van nieuw engeland eigenlijk de eerste viool want ze trouwens op verstandelijk gebied in de regel doen maar gelijk ik al in voorre gedeelten van dit werk het doen opmerken op mijn uitstapjes buiten de grote steden hinderte het mij geweldig zo als die ernstige en droefgeestige koopmansachtige tronies in het oogvielm een verschijnsel dat zo algemeen en zo engtonig was dat ik in iedere stad waar ik aankwam precies dezelfde mensen meende tegen te komen die ik de laatste keer verlaten had zulke gebreken als welke op te merken zijn in de volks zeden schijnen mij voor een groot deel hier aan toe te schrijven te zijn dat men van de oude gemeenesleur niet verkist af te wijken en tegen beschaafde manieren als overtollige ballast op de levensreis opziet Washington die in zaken de uiterlijke wellewendheid die uitstek nou gezet was moet de neiging zijn er landgenoten om zich op dit punt te bezondigen stellig bespeurd hebben en we kunnen erop aan dat hij ook zijn uiters de best gedaan heeft om ze daarvan te genezen ik ben het niet eens met andere schrijvers over deze onderwerpen dat de aanwezigheid van zoveel geheel uit eenlopende secten in Amerika zelfs enige mate te danken is aan het feit dat daar te landen geen gevestigde of zogenaamde staatskerk bestaat oh nee bij mij staat het vast dat de volksaard ook al dulde hij dat zo'n instelling in hun midden opgericht werd er hen vanzelf toe zou brengen om er zich niet aan te houden lauter omdat ze gevestigd was maar gesteld eens zo'n kerk bestond in Amerika toch zou ik twijfel durven trekken of ze wel aan haar doel aan het worden om namelijk de dolende schapen in één grote stal onder dak te brengen om de dood-eenvoudige reden dat het bij ons in Engeland om zo te zeggen secten regent en ook omdat ik in Amerika geen enkele godsdienst vorm aan trof waar wij in Europa zelfs in Engeland onbekend mee zijn evenals andere mensen vloeien er dissenters bij de vleet naar toe om de ene gereden dat het een toevluchtsland is voor Jan en Allemann en grote nederzettingen van hen worden er gesticht omdat daar waar vroeger geen moeder ziel gevonden werd rond aangekocht steden en dorpern gebouwd kunnen worden ja, zelfs de Quakers emigreerden uit Engeland ons land is de heer Joseph Smith de apostol van het mormonisme of dienst in den donker rond vroetende jongeren niet onbekend met mijn eigen ogen heb ik in sommige onze volkrijke steden godsdienstige tonelen gezien die bezwaarlijk over trofend kunnen worden door een zogenaamde Amerikaanse kantmeeting en ik ben er maar niet bewust van dat enig voorbeeld van bijgelovig bedrog en bijgelovige lichtgelovigheid aan de andere zij haar oorsprong gehad heeft in de verenigde staten in het welk wij niet ruimschoots vergelijken kunnen met de presidenten van mevrouw Sauscote Mary Tofts de Konijnendvoxter ja, zelfs van de heer Tom van Kenterbury welk laatste geval stond, kort na dat de donkere even voorbij waren ongetwijfeld leiden de Republikeense instellingen van Amerika er het volk toe om de achting voor zichzelf en hun gelijkheid te bevestigen maar een vreemdeling dient zich van deze instellingen wel ter degereken schap te geven anders loopt hij niet weinig gevaar zich al heel spoedig te ergeren wanneer hij namelijk de familiariteit ondervindt van mensen die hem thuis niet anders dan op behoorlijke afstand en met de hoed in de hand zouden durven naderen wat mij betreft als deze karakter trek maar niet getint werd door malle hoogmoed en een fatsoenlijke bediening niet in de weg stond dan heb ik mij daardoor nooit beledigd gevoeld en uit erzelfden als het ooit gebeurd is ben ik een Amerikaan tegen hem gekomen die deze eigenaardige trek in hun karakter op ene ruwe of stuitende wijze openbaarden een paar malen had ik op dit punt een koddige ontmoeting ik zal dit voor de aardigheid eens medelen maar voeg er nadrukkelijk bij dat dit ten eerste alles behalve van dienaard was om hem boos over te worden in tegendeel en buiten dien zelfs in diverse verte als geen doorgaande regel mag beschouwd worden in een zekere stad had ik een paar laarzen nodig want ik had geen andere om mee te reizen dan die met de gedenkwaardige kerkenzolen die veel te heet waren voor het dek van daar dat ik een kruijer naar een artist in Laarzen stuurde met een boodschap in deze trant wel de complimenten van de herdikkens en ik zou me gelukkig achten als zijne edelen zo vriendelijk zou willen wezen om eens even bij me aan te komen waarop de artist in Laarzen heel vriendelijk ten antwoord gaf dat hij die avond om zes uur eens kijken zou ik lag op de kanapé met een boek en een glas wijn naast me het was bij zessen daar ging de deur open en een heer zowat in de dertig met een stijven das om trot binnen met handschoenen aan een hoed op liep hij dadelijk naar de spiegel streek zijn haar in orde trok zijn handschoenen uit en haalde langzaam een maat uit de diepste diepte van zijn jassak en verzocht me op een lijmerige toon om mijn sous-pied los te maken en mijn Laarzen uit te trekken ik deed dat hij een beetje nieuwsgierig naar zijn hoed die hij nog altijd ophat over het nu daarvan kwam of van de warmte genoeg hij nam hem af toen ging hij op een stoel tegenover me zitten leunde met een arm op elke knie boog zoveel mogelijk voorover en met veel inspanning gelukten het proefstuk van hoofdstedelijke nijverheid dat ik zo even uitgetrokken had van de grond op te buren ondertussen vloot hij dat het een lust was om te horen hij draaide de Laarzen om en nog eens om bekeek ze met een minachting die geen taal kan uitrukken en volg me of ik er op gesteld was dat hij me een Laar smaakte zoals die hofelijk antwoorde ik hem daarop dat als de Laarzen maar groot genoeg waren ik de rest aan hem overdiet als ze mij in deze voegen diet ik me uit als ze mij maar makkelijk zitten en het u niet al te moeilijk is dan heb ik voor mij er niets tegen het lijken op het model dat u daarvoor u heeft maar overigens laat ik het geheel en al aan uw oordeel en discreetie over dan staat u er zeker niet op dat de hiel zo gemaakt wordt weet u dat doen we hier op een andere manier ik herhaalde mijn laatste opmerking maar keek hij in de spiegel ditmaal ging hij er zelfs dichter voor staan om wat stof dat in de hoek van zijn ene oog geraakt scheen te zijn uit te peuteren ook zijn das kreeg een beurt in al die tijd zat ik daar met een jobsgeduld met mijn been en voet in de hoogte is u bijna klaar meneer volg ik oh zo aanstond zij hij hou uw voet maar strak ik hield en voet en gezicht zo strak mogelijk ondertussen was hij klaar gekomen met het stof in zijn oog waarop hij zijn potlood kreeg mij de maat nam en het nodige optekende zodra hij gedaan had vervieel hij in zijn oude houding nam de laars weer in zijn hand en bekeek ze enige tijd en dit is nu zij hij eindelijk een Engelse laars dit is een londense laars niet waar dat is antwoorden ik een londense laars meneer alweer monsterde hij ze op de manier waarop hem het met jorix gedel de werk ging schudde het hoofd als waar hij zeggen tot de productie van zo'n laars leiden stond op stak zijn potlood aantekeningen en papier in zijn zak al die tijd in de spiegelkijkende zette zijn hoed op trok op zijn dode gemak zijn handschoenen aan en stapte te lange lessen op hij was nog geen weg geweest of de deur ging weer open en weer zag ik zijn hoed en hoofd verschijnen hij kijkte kamer rond en weer naar de laars die nog op de vloer ligt schijnt enige ogenblikken in gepijnsverzonken en zegt toen goedenavond goedenavond meneer zeg ik daarop een conferentie met de artist laars en maker afgelopen er is nog maar 1 punt waar ik een aanmerking op wens te maken en dat is op de openbare gezondheid in zo'n uitgebreid land waar duizenden miljoenen morgen lands onbewoond en onbebouwd zijn en op elke roede die onmetelijke vlakten de plantengroei jaarlijks tot ontbinding overgaat waar zoveel grote rivieren zijn en het klimaat hierzo en daar zus is daar het kan niet missen moeten in zekere gedeelten dusjaars allerlei ziekten herzen maar na mijn onderhoud met verschijnen beoefenaars van de geneeskunde in Amerika durf ik gerust verzekeren niet alleen te staan in de mening dat als men maar enkele gewone voorzorgsmaatregelen in acht woon nemen veel van die hersende ziekten konden voorkomen worden groter middelen van verkezindelijkheid zijn te dien einde onmisbaar de gewoonte om drie maal dagens groot hoeveelheden dierlijk voedsel door het kiel gat te jagen en na iedere maaltijd dadelijk zich aan stilzittende bezigheden over te geven deze gewoonte de terasekse moet wijzaag gekleed gaan en wat meer gezonde beweging nemen en wat dit laatste betreft dienen ook de mannen mee te doen maar het is vooral in openbare inrichtingen en in iedere groot of kleine stad dat het stelsel van ventilatie dreinage en vervoering van onzuivere stoffen en gehele herziening vereist ja er is geen plaatselijk bestuur in Amerika dat het voortreffelijk verslag des heer Chadwick over deze gezondheids toestand van onze arbeidende klasse niet met onmetelijk voordeel zou kunnen bestuderen en nu ben ik aan het einde van dit werk gekomen afgaande opzekere wenken die mij sinds mijn terugkeer in Engeland gegeven zijn heb ik maar bitter weinig reden om te geloven dat het door het Amerikaanse volk hartelijk of gunstig zal ontvangen worden het zij zo ik vermeem zo danigen te behoren die in staat zijn een oordeel te vellen en hun mening uit te spreken en mij hoofdzakelijk richtende tot de zo danigen was het mij slechts hierom te doen de waarheid te schrijven niets meer en niets minder dat ik volstrek niet verlangt heb populaire toejuiging te verwerven door me van onbehoorlijke middelen te bedienen zie daar iets waar men zich onder de lezing van heeft moeten overtuigen het is me genoeg te weten dat wat ik in de vorige bladzijnen heb neergeschreven mij aan de overkant van de Atlantische Oceaan ging enkele vriend kan kosten die in enigerlei opzicht die naam verdient overigens stel ik mijn volle vertrouwen op de geest waarin mijn mededelingen zijn ontworpen en opgesteld en kan ik mijn tijd afwachten ik heb geen melding gemaakt van de wijze waarop mij ontvangen heeft even min heb ik toegelaten dat die ontvangst van invloed kon zijn op het geen ik heb geschreven want in een van beide gevallen had ik maar met een povere erkenning voor de dag kunnen komen pover in vergelijking met de gevoelens die ik in mijn ziel jegens die partijdige lezers van mijn vorige boeken aan de overzijder Zeekoester welke mij met een open hand tegemoet kwamen en niet met een hand die een ijzige muilband vastmaakte einde van schetsen uit Amerika door Charles Dickens