 Hindi ko na-expect na ganito yung tema na ngayon ko lang na napagtanto na may lihim na kilos pa lahat. Kasi naalala ko para ako nagbabalik tanaw. Kasi nag-start ako sa UP as photographer sa aking fotografiya, photographer ng Dileman Review. Tapos 1971 yun eh. Pagkatapos noon eh naging sa Dileman Review at sabahama kumukuhan ako lang sa labas during that time in Marshall. Pero nung Marshall, medyo limitado ng pagguhan ng literato lang. Ok. Nakakita ko rin na, bago ako magkuento dito sa ginawa ako ang PowerPoint. Nakakita ko na malaki pa lang pagpapahalaga ni nyo sa time na yun na na ginawa dun. Kasi nung pag alis ko ng UP nung 1991 kung sansa na ako na apunta na wala na ako circulasyon. Pero nung at na tulog ng 50 years sa akin, yung mga negatives na kinunang ko nung time na yun. Ang pinangkoko nangkolong hindi lang nung time ng barikada ng UP, pati yung first quarter storm. Pero malaking bahagin ng kinunang ko ay yung teatro ng UP. So yung UP rep, Dulaang UP, Teatrong Mulat, yung mga director, Ben Cervantes, Tony Mabesa, Anton Juan. So yung mga yun natutulog pa rin yung negative. Ngayon na ay kita ko na may kumpala, may magagamit pa pala. Kasi kung lumapit na saka si Bonnie Ilaga at nihimok akong bahagi na yung mga naipun pang negative kasi malaking part ng mga negatives ko ay na ondoy, na basa, na sira. Pero buti naman yung sa Dileman Commune na negatives ko ay na isalba kung saan naka gawa ang UP Office of Initiatives for Culture and the Arts ng isang video about the Dileman Commune. Sinabihan ako na binigyan ko yun ang link. To ko naka-publish na yun sa Dileman Commune. Now, siguro kung titing na yun yung video na yun about the Dileman Commune, yun nagsasalamin ng buhay namin sa Dileman. Siguro dito ako na siguro pinakmatanda rin na 50 yurs ako ay sujantin ako. Ngayon gusto kung balikan yung topic, photography at martial law. Okay, dalawa yung pag-uusapan natin dito sa yung photography at siyong martial law. Dalawa yung, gusto kung yung dito sa gagawin ko, ipagahambing ko ang photography noon at siyong photography ngayon. At siyong, ano yung mga nagawa namin sa martial law. Okay, so tuliti tayo. Okay, yung gamit namin on, tatulad dito ang nakikita yun sa screen, yung gamit ko na Nikon, F1, yung gamit ko na F2. Tapos, film ang gamit namin. Meron ako ang iba-ibang lente, at least dalawa yung camera ko. Isang wide, isang telephoto at isang may mahapa akong lente. Laging ganon, everywhere na kung upunta kang kukunari, may assignments, ganon lagi ang dalaku. Yung may kapatid ako sa United Press International, mas marami siyang lente, nang ihiram-hiram lang ako. So yun, ngayon, next please. Okay, gumamit din ako nung ganitong format, medium format na camera, rolyflex, 120mm, yung unang 35mm yun. Mas maliit yung negatives, eto mas malaking negatives. Ideali ito para sa mga kung gusto mong blow up na talaga. So ganito yung instrumento na gamit namin na yung mga panahong yun. Okay, next please. Bawat fotografer nun, expected na siyay mag-poprocess nung kanyang makakinungan. So ganito yung gamit niya, may processing kit na may, may tulad na ay kita niyo. At syaka hindi pwede yung wala ang enlarger, yung enlarger kasi maliit yung negatives. Kailan lakihan mo yung image, tapos ipoproject mo sa isang photopaper para maging lumaki ng literato. Palaging ganito ang setup nun. Okay, please. Yung chemicals na ginagamit ay sa darkroom ginagawa. So dito, darkroom, isang kwarto na may katamtamanan laki. Eto malaki na atong nasa literato na to. Tapos ang gadoy niyang pag-process nito ay sa ganito yung under, kung ano, sa yung pag-process nun, kailangan under safe light, red light yung kailangan mo. Pakita yung slide yan. Ganyan ng pag-process nung kuan. So nung time namin, nung time noon, about 50 years ago, bukod sa specialized yung gamit mo, ikaw pa rin ang magpoprocess, ikaw pa magpiprint. Tapos kung katulad nung time na yun, diliman sa Philippine Collegia na kong merong staff na talagang namamahala sa atin. Nakapantarabaho din ako ng sandali sa United Press International. Merong photo editor. Yung sabihin, hindi lang ikawang nang decide. Kasi ikawang nang do sa field, pero somebody else will pick the pictures for you. Okay, please. Nung time na yun, ano nga mga kailangan, upang makakuhan ng literato, lalo na sa mga sensitivong lugar. Kailangan sugu ka ng lahitimong payagan. Lagi kang may ID. Kasi nung time na yun, ano kaya? Pwede kang paluin ng transient nung kuan kung di kahit na may daladalakang kamera, akala ay lang nila na sino ka lang. Pero kung may ID ka, at siya kami, yung ityura mo talagang photographer ng press, hindi ka nilagagalawin. Pero kailangan ng katawan mo, kaya ng katawan mo, na harape ng hamo ng pagkakataon. Kasi naalala ko may isang panahon na sumabay kamin sa isang mahalagang bisita. Nagalungong sa ala ko nga alasin ko, ang sunod kong kain gabi na. Kasi ganoon dahil, suno yung sundan, sundan mo yung importanting bisita. Kailangan din nung time na yun, magaling ka dumiskarte. Ang ibig sabihin ito, ano kaya? Marami kayong photographers. So kailangan, hindi ka lang magaling kumuhan ng literato. Kailangan alam mo kung san-kukunan at alam mo kung pano exit. Dapat sapat ang dalamong gamit. Yung pinakita kong gamit, pinaka basic lang yun. Yung dalawang kamera at lung lente, basic lang yun. Pero kailangan, marami kang film. May bateria ka para sa flash mo. So sapat ang dalamong gamit. Tapos any assignment na pupuntama, dapat napag-aralam yung lugar. Kasi nga, siyempre, may lugar na bawal, may lugar na pwede ka. May lugar na safe ka, may pagtago ka, may alam mo yung tatakasa mo. Kasi nung time na yun, napakadali na magkagulu. Ok. Next please. Kapag nagkagulu na, tiyakin mo na may kasama ka. Mayroon man lang witness ang mayayari sa iyo. Ang mahalaga, sa pang mahalaga ay yung gamit mo mahalo yun. Naalala ko siguro yung time na yun, ko ikaw kong parang ayun na siguro na sa mga 300,000 yung gamit ng daladala ko noon. Tapos siyempre kailangan, hindi ka susuong sa panganib. Mahirap nung revolution na nung, ang hirap nang kuan kasi may nama amaril na. Bagay nung march halodin may nama amaril pero mahala tama kasi may ibayong panahon noon. Yung ambiance, alam mo magkagulu. Ok. Next please. Kaya kailangan, buko yung kasama sa magaling kadu miskarte, kailangan tiyak mo yung kaligtasan mo. Ok. Next please. Ok. Ang camera kasi nung time namin, yung gamit namin camera, may 3 variables. Aperture. Ibig sabihin yung gano ka laki yung liwanag na pinapapasok, parang pupil na mata. Aperture. Yung shutter speed, yung bilis nung pagbukasara nung shutter. At saka yung focus yung linao ng image na ilalagi mo sa camera. Itong top 3 pinaglalar ang laki nung photographer. Ang ibig sabihin ito parang second nature mo na yung focus talagang kailangan. Nakafocus kasi ang pangit naman ng literato mo, blurred. Tapos yung underexposed konwari yung literato mo kasi sa aperture yun. O kaya shutter speed may blur yung reaction picture. So yung gamit nung variables, dapat kabisado nung kabisado mo. Bukod pa dyan, kailangan mo rin marunong kung gumag-compose. Yung composition o pagkahanap ng tamang angbulon ng kinukunan. Kasi kung news yan, news yung kinukunan mo, ok lang yun. Action yung spare of the moment. Yung spare of the moment, yung spare o kung features, ipakikita mo yung, yung feature mo yung, anong panun siya may palalabas na kaya-kaya ang pagmasdan. Ngayon kung mahalaga ang kinukunan, nakailang mabilisan ang pag-process. Kailang merong papasahan kanong negative mo para maitakbo agad sa darkroom para ma-process. Kasi kadalasan, next please, kadalasan inaabot ng isang oras ang pag-process ng isang film. Pwedein actually sa pag-process ko, pwedein apat na film na sabay-sabay. Pwedein lagay natin ang isang oras. Yung kung nung time kasi nung, either i-sens sa abrogiliterato o ipapublish kinabukasan, so mabilisan ang labanon. Okay, next please. Nung bago ma-declarang martial law, siyempre si kata mga pahaya ganun, nagbabasa ang mga. Marami nagbabasa ng pahaya ganang kikinig sa radio at non-onod ng television. At ayong sa karamihan, yung literato na ilalagay kalakip nung sinusulat, ay matibay na patunay sa mga pangyari. Kasi merong reporter tapos kailangan may kasamang literato para higit na maliwanab ang pag-ahayag. May mga fotograppers na kaya kumuhan ng lahat, news, features, sports, action, photo essay o documentaries. So ay mga madali siyang, pwede hindi mo na turuan kung anong kung kailangan mo. Kadalasan kasi every day merong parang staff meeting. Pag-usapan nyo kung sang pupunta sa assignment. So kadalasan noon merong self-censure ship ang mga mga mayag. Para hindi siyempre. Mahirap na noon eh. Di alintan ang karamihan ng pangani bagat naroon lagi, lalo sa mga fotograppers, naroon lagi ang hangad na makakauhan ng front page na literato. So parang merong ka-laging potential na mag-gamit talaga yung literato mo. Lalo na kung katulad sa United Press International, yung picture na makukuna mo pag ay binrod gas abroad, dollar yung bayadon. Ganon. Okay next please. Ganon pa man. Noong panahon ng Marshall Law, madaling na isara ang mga pahayagan. Madaling pinatahimik ang mga radio. Laging may pangamba at kaba ang karamihan. Lalo na sa mga fotograppers, lalo yung manas at front line. Naging mahirap, bumo ng pagkilos. Di nakatitiak na mga inaatas ang mga nga laga ng kayausan. Gagay nung mga ito. Patulad na nangyari sa kapatid ko. Taga United Press International siya. Merong isang kilo sa mga aral noong St. Joseph, sa Kehon City. Nandon yung metro com na... So gumukawa na siya ng picture, gumukawa, gumukawa. Big lang may humalbut ng camera niya, yung boong bag at siya ng camera. Di nag-ula siya na parang snatcher. Nandon ang daming metro com, ang daming koan. Tumuloy-tuloy siya sa hana yung mga metro com. Nung maabutan niya, big lang nag-sara yung metro com. Nag-sara ng hana yung sila. Ano yung ibig sabihin? Di nakatitiak na nga atas ang mga nga laga ng kayausan, ay gagawin kung anong inata sa kanila. Dahil yung kapatid ko na international fotografer na snatch yung camera niya, mas marami siyang camera noon. So hindi talaga, hindi talaga dapat magtiwala, dapat lagi kahanda. Ang akala niya kasi okay lang kasi may mga metro com nga. Palaging may pagsubok na buwagi ng hana yung mga nasa kilusan mo. Merong kahit na sa UP, merong mga infiltrators, merong mga agente na andon. Eh, kahit kilal ang kilal naman. Sinusubukang pa rin pumasok. Takot at kaba ang mamamayani, oras na kuna rin nag-shoot kami sa rally. Di tahimi kailangan nag-shoot katulad na yung sa malakan niya. Shoot, shoot lang, shoot, shoot. Mga nagsasali taron. Mayamaya, mayakita mga malapit ng maggabi. Aga kita sa Malayo, dumadating na yung mga polis na may batuta, tapos mga may baril. Lagi nagkakagulunon na yung time na yung. Next please. Okay, ganito kami noon. At makikita ko lang mga ibang larawa na yung time namin na 1971. Ito isang staff meeting to sa Pilipin Polydia. Sanan dyan yung editor-in-chief, chaka yung mga staffers na dyan. Ako yung nakangiti dyan sa git na, batang-bata pa ako noon. Next please. Nung time na, na, na, koli dyan fotografer ako, nangyari yung barikada sa UP yung Diliman Comyun. So tatlong araw akong nan doon, nag-okuha ako. Buti na lang yung mga negatives na kasi wala akong na iwa mga literato yung mga print na wala na iwan yung negatives. So marami akong negatives yung time na yun. Buti na lang na invento yung negative scanner na pwede mo yung iskan yung negatives mo, magiging positive aga ito nangyari, ito ang kinalabasan malino din para ng literato, para mong iniskan na literato. So yung negatives hindi mo nakailangan ngayon ng dark room, hindi mo nakailangan ng processing but in larger. So na isasal ba ngayon yung I think it's historical treasure yung na sa akin na pinatuluban ng 50 taon. So ayan ang nangyari. Ngayon yung mga iba pangkinuhan ako sa during the time yung mga kilosan, pag kilos mga bagaaral sa harap ng AS Steps. Ito during the Diliman Comyun din ito. Next please. Yung unang congreso ng SDK na ginawa sa solar sa UP, yung nasa harap yung mga nagsasalita, ito yung mga nasalikod na mga karapulan nila, mga streamers nila. So pinakita ko lang na sa harap na andon yung SDK unang congreso sa likod na andi ito. So it was a documentation na isang event sa UP na wherein pinakita natin kung gano ka lakas yung kilosan on. Next please. Nagging kasama sa naging trabaho ko na sa Diliman Review ay lumabas na kumuhan ng literato sa mga nangyari na on. Ito sa Mendiola, SDK sponsored din ito na. Sa harap ng Sandveda at on. So yan, maalawa kang protesta ng mga mga aral kasama na yung mga gagawa at mga mga saka. Next please. Ito sa rekto naman ito. Nung pagdating ko na on, di maraming sujantin. Kuhakuhala ang kuhak. Nagbabrakit ako na on, ang shoot lang onan shoot. May amaya ay may nagputukan sa Bandang Harap. Next please. Nagtakbuhan ngayon big lang na ginagawa pa lang yung harap ng UE University na. Nagtakbuhan ngayon pa punta sa amin yung pala ay may mga pinaguhulin na sa Bandaron. Hindi ako mag-abuta ko doon nung medyo kalmado na nang shoot na lang nang shoot doon. Next please. Ito sa Malacanyang. Ito yung mga magsasaka ito. Kasama, tapos ang doon yung mga madre, yung maraming nakihalo na sumuporta sa magsasaka sa harap mismo ito ng Malacanyang. Ngayon hindi ka na pwede yung mahalapit yan. Nung una, pinapayagang kami lumapit bago magmarchalo ito. Pinapayagang kami lumapit at yung alang, wala ngarantiya na mananatiling tahimia kasi nung mga ibang sumunod na pang kilos dyan. Pag kumagatan dilim, sigurado naggakagulu. Next please. Ito sa menjolar ito. Batang-bata pa si Raul Manglapus. Batang-bata pa siya at siyaka yung mga ibang officiales. Next please. Ito sa Plaza Loton. Malawakang protesterin ito. Maraming kung saang-sang galing na mga mag-aaral at siyaka mga ibang groupon. Nagkita-kita sa Plaza Loton at doon naghayag ng kanilang mga hinaing. Na sa paligid niya sa ibandang likod na andon yung mga polis, mga metro com at doon sa Plaza Miranda na andon yung mga atrak ng mga militar. May mga sundalong na andon. So parang nangyayarin on. Anytime may magkakagulu, buti itong time na ito hindi nagkagulu, dali sa dami nung mga ta o rito tiak kung nagkagulu ito nun maraming masasaktan. Next please. Ito sa Plaza Miranda naman ito. Titing na nyo, NPA pa yung nakalaki. Nagkakais ang progressiveong artist sa architect. Kaya yung ganitong panunod pangkutsya talaga sa administration on. Kalaban le NPA at talaga ang openly na. Kalaban le, pero ito meron ng groupon. Sinula na NPA kailang. Pero mga artist at architect. Next please. Ito yan na tatangi kong kuha kay Edgar Hopson. Say Edgar Hopson kasi medyo moderate siya nung time na ito. So ang kasama niya yung mga Christian Socialists. Kasama niya yung mga nagkagala konsolasyon, mga puro halos mga sectarian schools. Nung time na ito parang say Edgar Hopson ay hindi kasing ingay nila. Nung mga sila Balpinggill, sila Bonnie Laghan. Kasi nga treated siya as parang moderate palang. Pero nung nag-martialo na, nag-ibanan ng linya, nagpananaw si Edgar Hopson. Nagging martyr na ito nung time na yung. Next please. Ito yung mga laborers naman ito. Sa harap ng Kongreso, yung marcha nila nung. Next please. Ito nung konyata ito nung, di kumalama nung kasi parang nagkahalu-halo yung negatives ko. Di kumalama kong boycott ito ng election o yung namatay na assassinate Sininoy. Palagay ko nung mga assassinate Sininoy ito ng 1983. Next please. Ito naman tayo ngayon, photographing ngayon. Next please. Ngayon ang gamet digital camera. Nadalasan digital camera na may instant replay. Pag-shoot mo, kita mo na agad yung kinunan mo. Hindi ka tulad noon. Pag-shoot mo kailay, process mo bago mo makita ay. Ngayon instantly ma-shoot mo. At siyang camera ngayon, pwede pa mag-video. Mag-video at siyang audio. Tapos, pwede ka mag-edit on-site. At isa pa, pwede mo i-save ito sa memory card. Hindi ka malilimitahan ng film. Ang film kasi i-limitado kaya. Ito, kung marami kang memory card, paramihan ang kuha. Ang yung bateria mo at yung memory card lang ang mag-limita sayo. So, yung capacity ng gamet ngayon ay higit na mas mataas, kaisano sa amin noon. Okay, next please. Pero ngayon, mayroon pang another option. Yung cell phone, ito, katulad yung cell phone sa kaliwa, 120,000. 120,000 yung kapasidad niya parang yung camera na. Pwede ka, lalo na ito, pwede ka mag-broadcast live. Pag-shoot ka, nag-video ka, nag-audio. Tapos, pwede mo i-broadcast live. Maraming gumagamit na ito. So, maraming nakakalikom ng evidencia. Laban sa mga gumagawa ng malik, kung gusto mong... Ibig sabihin, yung access sa cell phone na may ganitong kakayahan na napakadaling gamitin, ay nagbago na yung photography sa atin. Kasi ito, hindi mo na kailangan yung marunong aperture ng shutter speed o focus. Kasi ano na ito, preset na. So, pag A-mo, nakafocus na siya, nakakama na yung exposure niya. Pwede ka mag-shoot, pwede mo na mag-gamit. Kahit na may mag-jajar pa ng kontin, hawak mo hindi steady. Merong stabilizer yan. So hindi na kailangan na talagang ibig sabihin na matatagga. Pwede po ng palihin kang kumukuhan ito, dahil maliliit lang. Yung mga smartphones ngayon, talagang nag-agamit, maramin na tayong nakikita, yung mga road rage, yung mga gumagawa ng crimen. Ayun na, kahit sa US na nangyayari ngayon. Next please. Anong pinagbago nung photography ngayon? Una-una, bigla na wala ng gamit ang film, darkroom, photochemicals at photopaper. Kasi na yung technology ngayon, binura lahat yung gamit namin. Ngayon kahit siyong mga rimag yung photojournalist, documentor o broadcaster. Katulad mga bloggers, kumikita pa sila. Yung mga bloggers nakikita nyo yung mga blogs nila. Kasi meron tayo na yung social media na nagbago ng paraan ng pakikipagugnayan at pamamahayag. Yung alang, walang control ang pamahalaan social media. Kapag inabuso, gaya ng ginagawa ng mga trolls, ang social media pa ang mag-aalis ng yung kakayahan gumamit nito. Nangyari kay Trump, nangyari din sa atin yung Facebook tinanggal niya, inidentify niya yung mga trolls na sa militar pa ng gagaling at siya sa police. Ganon lang nangyari. Okay next please. Okay sa dami ng marunong kumuhan ng literato sa ngayon. Naging madali ang paglikom ng evidencia, alaban sa gumagawa ng crimen. Ngunit nagagamit din ang fotografi sa pagkalat ng fake news tulad ng gawa ng mga trolls na apoton ayang walang katotohanan. Hanggang ngayon nangyari ito. Even ngayong pandemia, lalo na ngayong pandemia. Marami saan ang kabutihan na may dudulot ang fotografi. Pero yung alang, andali natin isway. Ngayon nagsisimula ng usapin tungkol sa eleksyon. Nawa'y ma-gami ang fotografi sa maayos at nang makatulong sa baya natin. Di ba? Okay. Maraming salamat po. Maram pasana akong literatong ipakikita na hindi ko na ihabul kasi nung makikita ko yung tema pala. Parang medyo melinya. Parang nagbabalikta nawa ko. 50-yrs ago ano yung mga pinagagawa namin. Marami akong literato na siguro sa teatro. At siya nga mga pinangkuko nang ko kasi after nung siguro mahigit 20-yrs ako sa isang UN agency, nung pagbalikurito ang binigay sa aking assignment, post calamity. Ibig sabihin na involved ako sa 10 major calamities in a span of 6 years, from 2009 nanggang 2015. So andami ko na naman pictures doon, calamity. Kung ano ityuro na mga tinatamaan ang calamidad doon, ang undoy hanggang haian, hanggang earthquake sa buhol. Na-assign ako doon at marame kong literato kaya naiisip ko na bakit ko ba pa tinatago pa yung mga literato ko. Umpis ako nang ilabas kasi naiilabas ko na doon sa Dilliman Commune. May nang sinsunod ko siguro yung sa teatro. Ang naiisip ko mga nung una, transformation ng UP Campus. Kasi nung time na nag-start ako mag-shoot, yung UP Campus parang bako bakong aspalto pa ya tayong wala mga parking areas. Ngayon, konkreto na parking areas na maayos, may mga tanim. Kung siguro kong panon o rin yung Dilliman Commune na video na ginawa ng OICA, may kita nyo rin ityuran ng UP Campus. Yung ginagawa ng mga isu-jante nung pero nung from 1971 yun, all doon nag-shoot ako, nag-start ako mag-shoot ang play pa nung hair, yung mga hippie-hippie pa nung hair. Apos ang nga yung sumunod-sunod nanggang yung pagsambang bayan, sigaw ng bayan, apos yung mga adaptation ay Rolando Tinio. So malaki yung, malaki yung siguro, sana buu pa yung mga negatives na yun. Di ko pa na nakikita, di ko pa na nai-scanner nung aking buti nakabilay ko nung negative scanner, eto na muling na buhay yung mga literato ko na 50 years na natulog. Ayun, siguro. Bagay, ako nang ang pinakamatanda. Butin lang may nakikinigpasakan sa UP and sa Miriam na si Tinuturo ko, hindi ako nag-tuturo ng photography. Landscape, architecture, environmental planning yung ginagawa ko pero ang lagi ko sinasabi sa kanala. Pag gagamit ka yung literato, siguro doon yung magandama ang pagkakuha dahil nai-inis ako paggapang. So yun yung sinasabi ko sa kanala. So marami salamat at sa inyong kwanot nakinig sa akin. Marami salamat po.