 Dit is deel 2 van college 9. Het eerste deel van het college hebben we al besproken dat er aanwezigheid van anderen invloed heeft op onze prestaties en dat het soms ook ons het gevoel kan geven dat we geen verantwoording hoeven af te leggen en dat we daardoor heel ontspannen worden en eigenlijk niet meer zo heel erg ons best gaan doen en daardoor ook minder kunnen gaan presteren. Maar het effect van de aanwezigheid van anderen kan eigenlijk nog wel veel verder gaan. Op het moment dat wij deel gaan uitmaken van een echt een hele grote groep dan kunnen we het gevoel van individueel bewustzijn zelfs helemaal verliezen. En op het moment dat wij het gevoel hebben dat wij ons kunnen verstoppen in de massa dat wij onzichtbaar zijn in een hele grote groep dan komt eigenlijk ons meest aansociale deel naar boven en dan gaan we ons op een manier gedragen die daglicht eigenlijk niet kan verdragen tenminste dat kan gebeuren en dat hebben we gezien bijvoorbeeld op 6 januari 2021 toen aanhangers van voormalig president Trump het Amerikaanse capitol in washington gingen bestormen dit was een protestactie tegen de nederlaag van Trump bij de verkiezingen van 2020 hij verloor toen van Joe Biden en ze werden eigenlijk die Trump supporters waren zo furieus en ze voelden zich belazerd en ze vonden het oneerlijk en de verkiezingen waren gewoon niet goed voorlopen en het Trump die heeft ze allemaal heel goed aangemoedigd en opgevokt en zover gekregen dus dat ze het capitol gingen bestormen en een hele gevaarlijke situatie was het gevolg natuurlijk kwam natuurlijk meteen de politie en het leger in actie om ja al die mensen op te pakken en ja de capitol werd geëvacueerd volledig en ook vergrendeld maar in al deze hektiek en ja deze massale bestorming zijn er ook vijf mensen gestorven dus het is een hele extreem vorm van van rellen die die hebben plaatsgevonden waarbij mensen verschrikkelijk asociaal impulsief en gewelddadig gedrag hebben vertoont ongeveer in diezelfde tijd was het in Nederland ook onrustig eind januari 2021 werd er een avondklok ingesteld mensen mochten na 9 uur niet meer naar buiten en dat was een extra maatregel tegen de pandemie kort na de aankondiging van deze deze avondsklok braken er rellen uit en heel veel verschillende steden bijvoorbeeld in amsterdam rotterdam maar ook in tilburg en die rellen zagen er ja waarschijnlijk allemaal nog op ons netvlieg staan heel heftig met molestaties van winkels fietsen ouders werden in fik gezet en ja de m1 de politie werden echt bestormd en hadden de grootst mogelijke moeite om deze relschoppers onder controle te krijgen nou heel extreem gedrag dus van mensen in grote groepen in grote getalen woedende menigte nou dit is een voorbeeld van de individuatie de aanwezigheid van anderen kunnen mensen hun individuele bewustzijn volledig verliezen en dat heeft verschillende gevolgen ten eerste het verhoogd gehoorzaamheid dat klinkt misschien een beetje tegenstrijdig want je zou denken ja je bent al die mensen zijn gedragen zich super a sociaal dus hoe zo gehoorzaam maar ze zijn gehoorzaam aan hun leider en dat zag je bijvoorbeeld bij de bestorming van het van het capital dat ze heel gehoorzaam waren naar trump dus die die ging ze opvokken en die had heel veel invloed op deze relschoppers dus die wordt gehoorzaam naar de leider van jouw groep die jou opvokt om je heel extreem te gedragen het verhoogd ook conformiteit is je kijkt nog meer naar wat zijn andere mensen aan doen al ik ga ook een bus hokje in elkaar schoppen en ik ga ook heel hard schreeuwen en mensen slaan en waar goed al die extreem gedragingen in en rellen en het vermindert ook het gevoel van persoonlijke verantwoordelijkheid dus mensen verliezen eigenlijk het idee dat ze zelf ook nog een persoon zijn die kunnen nadenken misschien en die ook dingen kunnen afkeuren en misschien andere mensen geen pijn willen doen dus de individuatie is eigenlijk een heel erg kwalijk proces wat kan plaatsvinden als mensen lid worden van een hele grote groep er is natuurlijk ook weer veel onderzoek naar gedaan en ik zal met jullie een studie bespreken eigenlijk een hele schattige studie vooral als we vergelijken met wat we net allemaal hebben besproken dit was een studie uitgevoerd in de vs tijdens halloween halloween natuurlijk een hele grote feestdag in de verenigde state ook een heel mooi moment om de individuatie te bestuderen want bij halloween komen grote groepen mensen samen en heel veel mensen zijn ook nog eens in kognito want ze hebben maskers op het is echt een verkleed feest natuurlijk en het dragen van maskers vergroot ook nog eens anonymiteit dus dat is eigenlijk een perfecte cocktail om ja de individuatie te onderzoeken nou dit onderzoek je was gelukkig vrij onschuldig het is een onderzoek uitgevoerd bij kinderen tijdens halloween dus waarbij de onderzoekers wilde kijken of zij ook een proces van de individuatie konden ja nabooten en het was een klassieke halloween studie waarbij kinderen verkleed en wel langskwamen in het lab en nou ze konden een ruimte betreden en in die ruimte stond een hele schaal met snoepjes en de instructies voor de kinderen was heel simpel je mag je naar binnen gaan en je mag één snoepje pakken en er waren verschillende condities in de eerste conditie waren de kinderen of we alleen dus er ging of al alleen naar binnen of ze gingen in een groepje naar binnen dat was al de eerste eigenlijk de eerste nabooting van de individuatie omdat natuurlijk het idee is als je een groepje bent dan heb je meer de individuatie dan als je alleen bent de tweede conditie was ook heel ingenieuws vind ik waarbij de kinderen gevraagd werden om wel of niet hun naam te zeggen voordat ze de ruimte betraden dus voordat ze naar binnen gingen en een snoepje mochten aanpakken werd er gevraagd wat is je naam en die twee condities waren eigenlijk gecombineerd dus je had kinderen alleen die hun naam zeiden en kinderen alleen die niet hun naam zeiden en je had kinderen in groepjes die of wel allemaal hun naam zeiden of die allemaal anoniem blijven en niet hun naam zeiden laten we eens gaan kijken naar de resultaten we gaan hier dus nu zien de resultaten van het aantal kinderen het percentage kinderen dat meer dan één snoepje nam dus de regels over trat een hele klein schalige manier om de individuatie en aansociaal koderachter mee te pakken van meer dan één snoepje nou kijk maar eens mee naar deze grafiek hier zie je het aantal kinderen wat de regels ging overtreden eerst kijken we naar het gedeelte van de kinderen die alleen dus een loon naar binnen gingen dan zie je dat als die kinderen alleen de ruimte binnen gingen en ze hadden hun naam moeten zeggen dus ze waren geïndividueerd dan ging 7,5 procent van die kinderen pakte toch stiekem meer dan één snoepje als ze anoniem waren ze hadden hun naam niet gezegd dan waren ze veel meer bereid om een snoepje te nemen en was het zodat ongeveer 21% van de kinderen stiekem de regels over ter had een snoepje nam dus je ziet hier al het effect van iemands naam noemen heeft echt een heel groot effect op transgressies dus de regels overtreden nou we zien eigenlijk hetzelfde soort patroon bij de groepjes alleen dan heel sterk uitvergroten je ziet dat als de groepjes eerst hun naam moesten zetten zeggen dan ging ongeveer 20% van de kinderen toch meer dan één snoepje nemen maar als er ook nog eens anoniem waren dan was ver uit de meerderheid 57% namstiekem meer dan één snoepje dus ja het resultaat is duidelijk de individuatie heeft effect op ons gedrag en de individuatie speelde zeker ook een rol bij een van de meest beruchte sociaal psychologische studies aller tijden de studie waar jullie misschien allemaal stiekem een klein beetje op aan het wachten waren het is het stanford prison experiment uit uitgevoerd door phillips in bardo in 1971 het was een onderzoek naar gehoorzaamheid een onderwerp wat we wat we natuurlijk besproken hebben in college acht en wat phillips in bardo vooral wilde testen was de invloed van de situatie en ook een beetje de invloed van rollen wat gebeurt er als je mensen in een bepaalde situatie plaatst en ze een bepaalde rol geeft hoe extreem wordt hun gedrag dan en wat hij deed heeft allemaal mannelijke deelnemers aangetrokken gerequoteerd om deel te nemen aan een ja een onderzoek naar het leven in de gevangenis dat was ook hoe hij het verkocht eigenlijk hij wil je mee doen aan een onderzoek naar het leven in de gevangenis en hij heeft een gevangenis eigenlijk na geboot gesimuleerd in de kelder van het van stanford university het psychologie lab van stanford university en hij betaalde dus de studenten om of wel de rol van de bewaker of wel de rol van gevangenen te spelen en de rol die mensen aandame werd bepaald met een coin flip dus een muntje werd opgeworpen om te bepalen of zijn bewaker werden of een gevangenen even voor de duidelijkheid dit was allemaal echt die waren geen acteurs bij dit waren allemaal echt deelnemers niemand speelde hier een bepaalde ja speelde wel een rol maar een opgelegde rol de ze waren geen medewerkers van het experiment bij betrokken ze werden dus in die situatie geplaatst en wat simbardo de was simpelweg kijken wat er gebeurt tenminste dat was de bedoeling dat was eigenlijk niet helemaal wat simbardo de hij deed iets meer dan dat maar goed dat ze je zo meteen zien ik ga jullie nu een stukje laten zien de echte onderdelen van het stemford prison experiment maar voordat ik dat doe wil ik wel even waarschuwen dat er in dit stukje video dat er geweld te zien is ook best wel heftig vormen van misbruik kan soms wel wel heftig zijn op de zin dus als je weet dat je daar gevoelig voor bent voel je als je blijft vrij om dit niet te kijken om een stukje de video door te spoelen totdat je mij weer een beeld ziet dan nou dan is het dat is ook helemaal prima want de details van dit onderzoek zijn wel fascinerend maar niet belangrijk dus ik ga daar geen verder vragen over stellen in tentamen alles wat je moet weten over het stemford prison experiment staat ook in je boek beschreven dus je kan ook dit videoclipje skippen maar als je juist wel geïnteresseerd bent in de details en kijken hoe dit experiment nou plaats heeft gevonden blijft dan vooral kijken Dr. Philip Zimbardo begann de stanford prison experiment in august 1971 te studeren de effecten van de prinsenlijven en te examineren de voedingsdynamiek tussen inbrengers en guards als hij later woonde in zijn boek de Lucifer effect Zimbardo wilde weten of je goede mensen in een goede plek bent, hadden de mensen een triumph of hadden de plek veranderd ze, hij begon door een ad in de papier voor volonteers die 15 dollar per dag te participeren, about 93 bucks in vandaag's cash na inflatie, na selectie van 24 guinea pigs, Zimbardo en zijn assistie konverde het gebouw van stanford psychologie department gebouwen in een maatschappend prinsen, dan geeft een koin om te besluiten welke test subjecten zijn guards en welke prinsen zouden zijn, het turned out te zijn een gelukkige beslissing, welkom naar prinsen, de experiment begann wanneer real-life cops vroeg om de studenten te verantwoorden van prinsen, ze waren gehaald naar de actuale Palo Alto police department, gebouwd, fingerprinten en dan geblijfd en gehaald in een holdingscel. Wanneer ze verantwoordd waren naar de fake prinsen, hadden veel veranderd. De prinsen waren gehaald om te strippen, gehaald met de spray, gehaald om te wearen draaien zoals garminen zonder onderweer en nylon stockings als hatten en gehaald met een chain gebouwd rond een enkel. De studenten spelen guards waren ook gehouden om hun eigen regels te maken, waardoor er 17 strikte guidelines zijn, de prinsen waren gehaald om te leven. Prinsen waren alleen gehaald om te refereren bij een nummer en guards zouden random wachten in de midden van de nacht, met schrijven en verantwoordigd ze om te exerciesen. Zimbardo heeft zelf even gehaald. De prinsen waren gehaald om te verantwoordigd, waardoor hij altijd met de guards aan de kant gereden en ze omhoogde om te creëren een sentie van gehaald onder de nachtmaats, maar de prinsen soon begon terug te lopen. De prinsen waren gehaald. Op de tweede dag gereden de prinsen aan de strikte, verantwoordigd hun hatten en de nummers van hun uniform en verantwoordigd de celdoor met hun kotten om de guards uit te houden. Dat is wanneer dingen geteeld werden. De guards op doel konden voor verantwoordigd en gebruikden een verantwoordigder om de nachtmaats weg van de door te verantwoordigen. Naar ze verantwoordigden hun weg in, de guards verantwoordigden hun kotten om de nachtmaats te verantwoordigen om de vloer te slapen en verantwoordigden de prinsen te laten eten of verantwoordigen hun hoofden. Ze hebben ook door de ringleiders van de verantwoordigde in salatair verantwoordigd en verantwoordigen andere om toelijken te voeren met hun beurde handen waardoor verantwoordigd de nachtmaats op de andere verantwoordigen in de hoop van geverfrenzende troepen te krijgen. Voordat de guards stoppen om de prinsen te gebruiken van de toelijken, verantwoordigden ze om hun business in buikken te maken, waarin ze niet opgeven om te verantwoordigen, Less dan 36 uur in de verantwoordigde, Douglas Corpee, a.k. de prinsener nr. 8612, inderdaad loopt zijn mind van de stress. Een van de ringleiders tijdens de rebelliën, Corpee werd in een salatair verantwoordigd en was een target van verantwoordigen van de guards. Volgens de Zimbardo, Corpee begon schrijven en kregen, waardoor de doktor en zijn staff eindelijk dacht dat hij het in een attempt te vervelen was, eventueel hadden ze hem uitgebreid, feestig voor zijn mentale helft. Corpee later zei dat hij het allemaal verviel, vertelde S.F.Gate. Het verhaal dat ik het had was een manipulatie om uit dat dame experiment te krijgen. Maar in een documentaire gemaakt door Zimbardo, Corpee zei een verschillende verhaal. Het was een verandering om uit te controleren, bothen van de situatie en van mijn voetbalheden. Met John Wayne Een guard in particular was behoorlijk voor zijn sadistische tendencies. De reale naam was Dave Eschelman, maar de prinsen konden hem John Wayne. Waarschijnlijk maandelde hij hem zelf na de villennist Prinsenwarden van de Paul Newmanmovie Coolhand Luke, gaan zo ver is te gebruiken van een zuiderde accent wanneer ze aan de prinsen spelen. Eschelman orchestreerde alle soorten van verhaal, om de prinsen te spelen om leapfrogs te spelen zodat ze hun gauwen zouden rijden en hun privaten te ontdekken. Hij heeft eerst twee prinsen om Frankenstein te actieën en de brijde van Frankenstein, om ze te ontdekken wanneer ze zeggen, ik hou van je. Als hij de laatste infamous actie is, Eschelman voordeelde Several de prinsen om intercourse te simuleren, vertellen dat de andere guards niet stoppen zijn acties. Ik begon zo profeerd dat, en nog steeds, die mensen niet zeggen iets. Volgens Eschelman, hij is niet echt heel sadistisch, maar eigenlijk een goede man was gewoon proberen te ontdekken de eeuw in een prinsen-type environment. Hij zei Standford magazine, ik heb een definitieve plan uitgemaakt om de actie te proberen om iets te doen zodat de researchers iets te werken. Vanaf Eschelman's perspectief, geen verblijf is met Zimbardo. Niemand was vertellen dat ik dit niet zou moeten doen. De professor is de autoriteit hier. Hij is de prinsenhort. Hij stopt me niet. Zij verblijft. Over de korte van een week vijf studenten die prinsen hadden geleerd door een zoveel psychologische probleem gevoeligd door de verblijf van hun guards. Misschien was het de worst de keuken van prinsen nummer 819 die weepen. Wanneer Zimbardo gevoeligd zijn om hem in een neerbouw te brengen, maar de prinsen leidde op alle andere invloeden buiten de door en voelden ze de chant. Prinsen nummer 819 deed een goede ding. Over en over weer, tot de poor guy was reducteerd tot een blubbering rek. Prinsen nummer 819 deed een goede ding. Prinsen nummer 819 deed een goede ding. Hij was eventueel geplaatst door een nieuwe guinea pig, prinsen nummer 416, die was zo horrified van wat hij op de prinsen zag, hij behoorlijk stageed een hungrestruik in protesten. Guarden gaf om hem in een solitair confinement. De experiment had gegaan op de reis en de enige man die het stoppen had gelost alle perspectieve. Als Zimbardo het hem zelf heb ik de superintendent van de Stansford-County Jail. Dat was wie ik was. Ik ben niet de researcher al. Gelukkig was iemand met perspectieve op dag vijf gezegd. Zimbardo's dan-girlfriend Kristina Mazlec was een assistente professor in Berkley. Toen hij op de experiment gehouden was, was hij bepaald om de prinsen te zien samen met paperbezijken over hun hoofden. Ze had hem dat nij. We had een lang argument. At the end of it he then decided, this is it, I've got to shut down the prinsen. And so then the next day everything stopped. De experiment was supposed to run for two weeks. It had only lasted six days. Aftermath. Shortly after the experiment ended, the horrific uprising in Attica Prinsen took place, thrusting Zimbardo and his research into the spotlight. Researchers are still arguing about what it all means. Zimbardo himself has said it goes to show how normal people can be turned evil by circumstance, telling the BBC. The study is the classic demonstration of the power of situations and systems to overwhelm good intentions of participants and transform ordinary normal young men into sadistic guards. Others aren't so sure. As some critics think Zimbardo unintentionally skewed his results with his methods, which may have attracted participants who are much more aggressive and less empathetic than the general populace. Plus Zimbardo wasn't just a scientific observer. He actively participated and even encouraged violence and brutality, corrupting his data in the process. Tellingly, when psychologists conducted a similar experiment in 2001, they remained observers and the guards never got anywhere near as aggressive as John Wayne and his cohorts did at Stanford. The significance of the Stanford Prinsen experiment came into question again in 2004, when a group of American soldiers tortured and humiliated Iraqi prisoners in Abu Ghraib Prinsen. Zimbardo was called to testify as an expert on behalf of one of the defendants who claimed the system encouraged the guards to act violently. Zimbardo agreed, saying, Abu Ghraib was a Stanford Prinsen study on steroids. The defendant still received eight years behind bars, however, which some might consider an ironically fitting epilogue to the saga of the Stanford Prinsen experiment. Nou, jullie hebben het nu gezien of jullie hebben het nu geskipt en dit onderzoek is heel erg beroems en ik weet zeker dat je er vast wel eens een keer van hebt gehoord of misschien had je het zelfs al eerder wel eens iets van gezien. En dit onderzoek is super beroemd vanwege de schokkende beelden en de indrukwekkende resultaten maar ook zeker omdat er heel erg veel kritiek op is op dit onderzoek. En vooral, eigenlijk misschien nog wel vooral de afgelopen tien jaar is er ook nog heel veel kritiek bijgekomen, terwijl wat onderzoek natuurlijk best wel lang geleden plaats heeft gevonden wel meer dan 50 jaar geleden is het toch zo dat er nog steeds nieuwe kritiek bij komt. Laten we eens even kijken naar sommige van die kritiekpunten. Eerst is surprise, etiek. Het was niet zo'n etisch experiment. Misschien zou je je niet verrassen als je het hebt gezien maar dit kan natuurlijk helemaal niet door de beugel. Het is echt extreme vormen van geweld tegen deelnemers van onderzoek. Ondenkbaar vandaag de dag dat die nog plaats zou kunnen vinden. Het heeft ook echt veel schade toegebracht aan de deelnemers. Zowel aan de gevangenen als aan de bewakers die hebben daar nog steeds last van vandaag de dag. Dat is als toen ze mee hebben gedaan aan dit experiment. Dus dat kan natuurlijk niet. Het was veel te weinig informatie vooraf. Mensen konden zich ook niet terugtrekken. Wilde stoppen konden niet stoppen. Alleen als echt helemaal doorflipte mochten ze stoppen met het experiment. Nou kan allemaal natuurlijk totaal niet door de beugel. Dus vanwege etiek is het al het allererste experiment ooit. Maar het gaat eigenlijk verder. Want ook als je kijk naar wat Zin Bardona precies heeft gedaan. Hij heeft eigenlijk een soort van film set gecreëerd. Waarbij hij zelf de director was en kijken hoe mensen zijn acteurs zich gingen gedragen. Dat begon al bij de werving. Dus op het moment dat de deelnemers geworven werden. Ik zei het al. Wil je meedoen aan een experiment over het leven in de gevangenis. En achteraf is deze bewoording is getest. Getest om te kijken wat voor effect heeft dit op de aantrekking kracht van de deelnemers. En er is gebleken dat mensen eigenlijk vooral heel erg geïnteresseerd zijn als er boven gemiddeld zijn in agressie. Dus vooral hele agressieve mensen waren geïnteresseerd om mee te doen met dit experiment. Dus dit is eigenlijk selection by. Dus je hebt een bepaalde selectie gemaakt van deelnemers die niet representatief zijn voor de gemiddelde mens. Dus allemaal mannen die boven gemiddeld agressief zijn. Dus daar begint het al bij bij de werving. Vervolgens werd er gewoon een scenario neergelegd. Er was een hele hele setting gecreëerd een gevangenis nagemaakt. En dit alles bouwde op tot eigenlijk demand characteristics. En dat wil zeggen dat deelnemers heel makkelijk kunnen raden wat eigenlijk van hen de bedoeling is. Wat de verwachting is van de onderzoeker. Wat de hypothezen is van de onderzoeker. En hoe ze zich dus ook geacht worden te gedragen. Wij hebben al eerder besproken vooral in een in een onduidelijke situatie een ambigue setting. Zijn we op zoek naar wat moeten we hier nou mee? Ik zit hier in een soort van nep gevangenis. Ik heb de rol gekregen van bewaakker. Wat moet ik doen? Nou, dan ga je dus nadenken wat wordt er waarschijnlijk van mij verwacht. Ga je een beetje sociaal wenselijk gedragen? Ja, ook denk dat die onderzoeker wil dat ik nou heel erg gewelddadig word of zo. Nou, dan ga ik dat maar doen. Dus deelnemers gingen eigenlijk raden wat ze moesten doen en gingen zich in lijn gedragen met een soort van script wat Zimbardo zelf had bedacht. Daarbij was het ook nog zo dat Zimbardo heel explicite instructies gaf aan de bewaakers. Dus het was helemaal niet zo dat haar natuurlijk gedrag ging observeren van hoe gaan mensen zich natuurlijk uit zichzelf gedragen. Nee, hij zei gewoon soms wat ze moesten doen. Dan gaf die instructie van ja, laat ze nog maar even marcheren of misschien is het leuk als je ze hun broek uittrekt. Kijk hoe ze daarop reageren. Dus hij ging gewoon meedoen. Hij ging zich eigenlijk opstellen als de gevangenisbewaarder, de directeur van de gevangenis, een plaats van de objectieve onderzoeker die die natuurlijk eigenlijk moest zijn. Nou, tot slot is het ook nog zo dat Zimbardo zijn resultaten heel erg heeft overdreven. Want als je kijkt naar wat er gebeurd is in het Stanford Prison Experiment, is dat ongeveer een op de drie bewaakers heeft dat extreme gewelddadig gedrag vertoont. Twee op de drie deed het dat niet. Sterker nog, één derde boodweerstand tegen dat gedrag. Dus één op de drie bewaakers ging er tegenin en die ging eigenlijk een beetje protesteren. Want jongens, dat kan toch niet. Doe even normaal. Dit kan je echt niet maken. Dus zelfs in deze perfecte cocktail eigenlijk van situaties waarin je helemaal wordt uitgestippeld wat je moet doen, gingen heel veel mensen boden nog steeds weerstand. Eigenlijk heel goed nieuws, toch? Dus dat wil zeggen dat het nog niet zo slecht gesteld is met de mensheid dan we misschien dachten of wat Philips in Bardo ons heeft willen laten geloven. Dus dat is misschien een geruststelling. Tegelijkertijd is het wel belangrijk om het onthouden want dat de invuduatie wel degelijk een heel groot probleem is in de maatschappij. Dat hebben we gezien met die rellen. Dat zien we eigenlijk keer op keer in de media verschijnen. Ook bijvoorbeeld natuurlijk bij voetbal supporters. Hele extremen rellen door Hoelikens. Dus ja, dat willen we natuurlijk tegen gaan. We willen dat mensen ja, toch het gevoel hebben dat zij verantwoordelijk zijn voor hun eigen daden en niet onzichtbaar zijn in de massa. Dus hoe kunnen we dat nou oplossen? Nou, er zijn verschillende manieren voor dingen die bijvoorbeeld gedaan kunnen worden in de maatschappij zoals camera's ophangen. Het blijkt dat als er camera's ophangen en dat gebeurt vaak in bijvoorbeeld treinstations of metrostations hangen er camera's. En alleen al de aanwezigheid van camera's zorgt er voor dat mensen zich minder onzichtbaar voelen. Je hebt toch het gevoel van hey, ik word misschien wel bekeken. En alles wat ik doe dan kan ik achteraf worden afgereken. Dus je voelt je weer toch weer meer verantwoordelijk voor wat je doet. En zelfs als de camera's het niet doen heeft dat dus effect. En wat ook goed werkt is spiegels. Dus soms zie je in grote gemeenschappelijke ruimtes staan er spiegels. En als mensen zichzelf in de spiegel zien worden ze ook weer even wat meer zelfbewust. En herinneren ze zich even weer van hey, ik ben trouwens ook nog eens een individu. Ik ben niet alleen maar onderdeel van deze grote groep. Nou, tot zover. Het gedeelte over de innovatie.