 Tweede deel van hoofdstuk 17 van Max Havelaar door Milton Tully. Dit is een liepenvoxtopname. Alle liepenvoxtopname boren tot publieke domijn. Vorm je informatie of om je aan te melden als vrijwilligig, ga naar liepenvoxt.org. Opname door Anna Simon. Tweede deel van zeventiende hoofdstuk. Ik heb het slot der geschiedenis van Saïtje korter gemaakt dan ik had kunnen doen wanneer ik lust gevoel had in het schetsen van iets aaklegs. De lezers al opgemerkt hebben hoe ik verweilde bij de perschrijving van het wacht onder de ketappan. Al schrikte ik terug voor de treurige ontknoping en hoe ik over deze ben hingegleden met afkeer. En toch was dit mijn voornemen niet toen ik begon over Saïtje te spreken. Want aanvangelijk vreesde ik sterker kleuren nodig te hebben om de leers te treffen bij het beschrijven van zo vreemde toestanden. Gaande weg, echter, gevoelde ik dat het een belediging voor mijn publiek wezen zou te geloven dat ik meer bloed had moeten brengen in mijn schilderij. Sie voelt nog 148. Toch had ik dit kunnen doen, want ik heb stukken voor mij liggen. Toch nee, liever een bekentenis. Ja, een bekentenis lezer. Ik weet niet of Saïtje Adinda lief had. Niet of hij naar Batavia ging. Niet of hij in de lampoens werd vermoord met Nederlandse bayonetten. Ik weet niet of zijn vader per zweek ten gevolge van de rottingslagen die hem werden gegeven om het herbadoer verlaten had zonder pas. Ik weet niet of Adinda de manen telde door caravan in haar reisblok. Dit alles weet ik niet. Maar ik weet meer dan dat alles. Ik weet en kan bewijzen dat er veel Adindas waren. En veel Saïtjas. En dat, wat verdichtsel is in het bijzonder, waarheid wordt in het algemeen. Ik zei er eens dat ik de namen kan opgeven van personen die, zoals de ouders van Saïtje en Adinda, door onderdrukking werden verdreven uit hun land. Het is mijn doel niet in dit werk mededelingen te geven als vroeg een zouden voor een vierschaar die uitspraak te doen had over de wijze waarop het Nederlands gezag in Indië wordt uitgeoefend. Mededelingen die slechts kracht van bewijs zouden hebben voor wie het geduld had die met aandacht en belangstelling door te lezen, zoals niet verwacht kan worden van een publiek dat verstrooing zoekt in zijn lectuur. Daarom heb ik in plaats van door en namen van personen en plaatsen met de dagtekening erbij. In plaats van een afschrift daar lijst van diefstanden en afpersingen die vormen ligt. Sie voelt ons 149. Getracht een schets te geven van wat er kan omgaan in de harten daar armen lieden die men beroofd van wat dienen moet door onderhoud van hun leven. Of zelfs ik heb het slechts laten gissen, vrezen de mei tussiger te bedriegen in het betekenen der omtrekken van aandoeningen die ik nooit onder vond. Maar wat de hoofdstraak aangaat? Oh dat ik opgeroepen werd om te staven wat ik schreef. Oh dat men zeide, gehet die Saïtje verdicht. Hij zong nooit dat lied. Er woonde geen Adinda, te badoer. Maar dat het gezegd werd met de macht en de wil om recht te doen zodra ik zou bewezen hebben geen lasteraar te zijn. Is er logen in de gelijkenis van de barmhardige Samaritaan? Omdat er misschien nooit een geplunderd reiziger is opgenomen in een Samaritaans huis? Is er logen in de parabel van de Saïr? Omdat geen landbouwer zijn zaad zal uitwerpen op een rots? Of om af te dalen tot meer gelijkheid met m'n boek? Mag men de waarheid ontkennen die de hoofdzak uitmaakt van een negerhut? Omdat er misschien nooit een evangeline bestaan heeft. Zal men tot de schrijfster van dat ontstervlijk pleidooi? Ontstervlijk, niet om kunst of talent, maar door strekking en indruk. Zal men tot haar zeggen, gerbt gelogen, de slaven worden niet mishandeld, want er is onwaarheid in uw boek, het is een roman. Moest niet ook zij in plaats ener optelling van door het daadszaken een verhaal geven dat die daadszaken inkleden om het besef daar behoefte aan verbetering te doen doordringen in de harten? Zou haar boek gelezen zijn als ze daar aan de vorm had gegeven van een processtuk? Is het haar schuld of de mijne dat de waarheid om toegang te vinden zo vaak het kleed moet borgen van de leugen? En aan sommigen die misschien beweren dat ik Saïtja en zijn liefde heb geidealiseerd, moet ik vragen hoe ze dit weten kunnen? Zegt zeer weinig Europianenimmers achter het te moeitewaard zich neer te buigen tot waarneming daar aanoeningen van de koffie en suikerwerktuigen die m'n inlanders noemt. De halware hun aanmerking gegond wie zulke bedenkingen aanvoert als bewijs tegen de hoofdstrekking van mijn boek geeft mij een grote zeegepraal. Want ze luiden, vertaald, het kwaad dat jij bestrijdt bestaat niet of niet in zo hoge maat, omdat de inland er niet is als uw Saïtja. Er ligt in de mishandeling de ervane geen zo groot kwaad als daarin liggen zou wanneer je u een Saïtja juist te getekend had. De soenanees zingt zulke lidderen niet, bemindt zo niet, gevoelt zo niet en dus? Nee, minister van Kolonien. Nee, governors-generaal in Rusten. Niet dat hebt gedbewijzen. Gehebte bewijzen dat de bevolking niet bezhandeld wordt onverschillig over sentimentele Saïtja's onder die bevolking zijn. Of zou het gedurven beweren bevolsten mogen stelen van lidden die niet beminnen, die geen doefgeest gelittjes zingen, die niet sentimenteel zijn? Sie voet me 150. Bij een aanval op letterkundiggebied zou ik de juistheid der tekening van Saïtja verdedigen. Waarop staat kundengebodem geef ik daar stond alle aanmerkingen op de juistheid gewonnen om te beletten dat de grote vraag worden verplaatst op verkeerterrein. Het is megeheel om met even of men mij houden voor een onbekwaam schildig mits men mij toegeven dat de mishandeling van de inlander is verregaand. Zo toch luidt het woord op de nota des voorgangers van Havelaag die door deze getoond werd aan de controleur verbruggen. Een nota die voor me ligt. Sie voet me 149. Maar ik heb andere bewijzen. En dit is gelukkig, want ook Havelaag's voorganger kon zich vergist hebben. Helaas, als hij zich vergiste, werd hij voor die vergissing zeer hard gestraft. Hij is vermoord. Einde van Hoogstuk 17. Voetnoten. Voetnoten 141. Ik geef hierbij één de verklaring van enige malaise woorden, idiotismen en eigenaardigenen die in de episode van Saïtja voorkomen. Lombong. Bergplaats voor reist en paddy. Meestal is ze buiten het huis tegen één der wanden aangebouwd. Kris, het volkstumelige wapen van de javaan, dat was zodanig bij zijn volslage kleding behoord, gelijk bij ons in vroeger tijd te degen. Het is een slangvormige platte dolk, met zeer kleine greep. Gewoonlijk zijn de krissen van repenweekeizer in ingesmeed, damastwerk alzo, en daarna met behulp van bufferhoeven gestaald. Ze werden verroest bewaard door een invrijving met Tjeroch, een citroenssoort, met arsenicum, dat aan het ijzeren ergenaardig toffe tint geeft. Het bijgeloof beweert dat men een kris-villende bezin die geheel en al uit het schede moet halen. Wie het slechts gedeeltelijk doet, stelt zich bloot aan groot ongeluk. Over betoverde krissen en dergelijke zijn talloze vertellingen in omloop. Pusacke. Ervstuk. Hier gelijk dik was in Pieuzezin genomen. Sava. Door kunstmatige bewatering toebereid reistveld in tegenstelling van Gagas en Tipars, reist aan plantingen die wat de bevochtiging aangaat, rechtstreeks van de regen afhangen. Klambuuhaken. Klambuuh is gordijn. In de platte zeer brede haken waarmee ze worden opgehouden, hier is het enige wilde. Ook bij de minst wel varende zijn ze toch gewonelijk vermessing. Patjol. Het werktuig dat de javan als spade gebruikt. Het plat zit als het ijzer van een houweel, loodrecht op de houten stil. Er wordt dus meegehouden, niet gespit, na eigenaardigheid die misschien hieruit voortvloeit, dat de inlander blootvoets gaat. Oesse oessan. Het woord wordt in de tekst verklaard. Vermeende bijzonderheden in de loop van zulke haarkingen, vooral wanneer ze zich vertoonen op de kruin van een kind, leveren stof tot allerlei voorspellingen. Pijhulu. Priester. Oentung. Geluk. Voordeel. Kalangans. Smallen dijkjes die het water op de sava's houden. Aalang aalang. Riet, reuzen of praerigas. Het is vaak zo hoog dat de man te paardjes erin verbergen kan. De benaving op Sumatra is rimboe, wat daar ook wilden is in het algemeen, betekent. Sarong. Batik. Kapala. De sarong is het eigenaardig kledingstuk der Ravanen, mannen en vrouwen beide. Het is een van kapok geweven lap, welks einden aan de kanden gaan uitwoorden. Het gebruik van zijde is uitzondering. Eén deze einden heet kapala. Dat is hoofd en is beschilderd met een brede rand, gemeenlijk uit tegen een kander inlopende trihoeken bestaande. Dit schilderen heet patik en geschiet uit de hand. Het weefsel wordt de dieneinde op een raam gespannen en de verf is in een werktuigje van blik dat, zeer verkleind, de vorm heeft van een trekpot of antiek lampje. Sarongs zonder kapala en welke einden niet aangeenaind zijn, heet een slendangs. Men draagt deze kledingstuk om de heupen en de mannen schorter zijn meer of min, ja, soms geheel en al, op. Ook wordt de slendang dik was geheel tot gordelzaam geholpt, in welk geval de mannen een broek dragen, zeer tegen de eigenlijke Javanese gewoonten, terwijlk meer en meer de overhand neemt bij de Javanen die veel met Europeers in aanraking komen. Als een bijzonderheid mag opgemerkt worden dat het gebruik van broeken onder de sarang door vrouwen alleen in de noorthoek van Sumatra voorkomt. Ik althans heb deze gewoonten slechts daar aangetroffen. Ze is van Atchinese oorsprong, waarom dan ook die kledingstukken de naam dragen van Serewa Atche, de Atchinese broek. Het vervaardige daarvan is één der voortnaamste industrieën in de rijkjes waarmee we nu in oorlog zijn. Wat overigens de sarongs en slendangs aangaat, sedenten 30-tal jaren, leggen zich Europese fabrikanten toe op het naamaken van het Javanse batik en er worden dan ook jaarlijks voor miljoenen in dat artikel omgezet. Toch wordt het dragen van een gedrukte kaïn, kaïn, kleed, de generische naam voor al zo'n kledingstukken, steeds voor een blijk van armoed, of althans van gering en welvaart gehouden. Mataklap, amok. Het woord mataklap, is verdonkerd oog, duidt de toestand aan van iemand die in razenij alles wat hij ontmoet neervelt, tot hij zelf verslagen wordt. Ik noemde het ergens een zelfmoord in gezelschap en weet er nog al dit geen beter naam voor. De ongelukkige, die door deze woede wordt aangetast, kent vriend nog vijand. Oorzaken zijn gewoonlijk of mindernijd, of lang opgekopte verrevel over mishandeling. De Javan is, als de meeste andere inlanders, uit de aard zagmoedig en inschikkelijk. Al te diep gegriefd of te lang verongelijkt, bercht zijn moede in amok uit. Dat evenwel ook de amfioen, opium, hierbij een rol speelt, zelfs oorzaak daar kwaal, zelfs opwekkend hulpmiddel, tot het potvieren van de woede, spreekt vanzelf. Aatap, een soort van waterpalm, welks bladend tot dekking van geringen huizen gebruikt wordt. Bendy, Chase, Tilbury. Jatty, Kitapan. Twee soorten van grote bomen. De eerste levert een zeer duurzaam hout, waarom botanici hem de naam van Quercus Indica gegeven hebben, weet ik niet, daar hij geen sinds met onze eik overeenkomt. Kayattanhout is pleonastische verbastering van Kayo Jatty. Jatty hout. Melati, een klein wit ploempje met sterke jasmijngeurg. Het speelt als bij ons de roos een grote rol in baladen, zagen en leggenden. Rijstblok, zware houten troch, waarin de paddy door stampen ontdaan wordt van de bolster. Dat stampen heet klankt na boten alweer, toembok. Tudung, zienoot 31. De bepaling van het uur naar de schaandoe die S.H.S. Tudung tekende op zijn gelaad is een indiismus. Lalaayang, vliegge. Op Java vermaken zich niet uitsluitend kinderen met dit speeltuig. Het heeft geen staart en beschrijft allerlei slingeringen die door vieren, inhalen en rukken enigszins bestuurd worden door de persoon die de koord hout. Het doel van het spel is de koord van de vlieger door tegenspelers in de lucht te ontmoeten en af te snijden. Uit de pogingen die hier toe worden aangewend ontstaat als het ware een gevecht dat zeer vermakkelijk is om aan te zien en het toeschouwersopwek tot levendige deelneming. De doorstairitjaar veronderstelde mogelijkheid dat de kleine jamiin zou getrischeerd hebben, is, wat er daardoor vereisde handigheid in het werpen aangaat, een indiismus. Zout maken aan de Zuidkust, zienoot 71. Grote mond hebben en vuurdoden zijn maraillismen. Klaagvrouwen. Bij het sterven van een javaan wordt vreselijk misbaar gemaakt, niet zoals voegert en onzend door bezoldigde huilenbalgen, maar door verwanten, kennissen en buren. Spaanse matten. Zuid-Amerikaanse dollaars, waarschijnlijk dus genoemd omdat in voegertijd het zeer omslachtige Spaanse wapen aan matwerk deed denken. Die waarop twee kolommen staan, de zogenaamde pilaarmatten, worden voor de beste gehouden en gelden zoveel als onze oude zeerrijkstaalders, die misschien wat gewicht en gehalte aangaat aanvankelijk naar Spaanse model geslagen werden. De Spaanse mat, nu velal van Mexicaanse muntslag, heet in ons Indië in Ringigid en blijft nog steeds een zeer gewild betaalmiddel, omdat de Chinezen die veel munt uitvoeren en in Indië versmelten, het zilver gehaald op hoge prijst stellen. Camooning. Fijn geel geflamthoud, dat slechts door de wortel van het al dus genaamde kleine boompje geleverd wordt, en dus nooit groot van stuk wezen kan. Het is zeer duur. Ikad Pending. Pending is de buikband zelf. Ikad, gemeentzame verkorting en slecht maleis van Pengikatan, de agraaf daarvan. Pakach, betekend hech. Pakach is een van de vele maleisse woorden die evenals pikkelen, dragen, mandien, baden, soema, moeite verdriet, burgerrecht verkregen in het Hollandse der Europiaanen in Indië. Susu Hunan van Solo, de kijzer van Surakarta. Hij geeft in zijn officiële correspondentie aan de Governeur generaal, onder andere de titel van grootvader. Konde, gevangen in eigen strik. Zie hierover no 33. In de Engelse vertaling van de Havelaar heeft mijn beste nahuiz, zonder erg, gemeent in deze beschrijving iets te mogen veranderen. Hij laat Adinda's haren samenhouden door een lint, wat zeer onjavans is. Deze blunder heeft mij in de Eddingburssen, Scotsman, een winnige berisping op de haal gehaald van een Hollandse correspondent, toevallig een gewezen tekontaktant tokohoudig en reist opkoper, dat is, boekenraar van de ergste soort, een ware javanen bloedsuiger, die daaruit betoogd dat ik niet het minste verstand heb van indische politiek en dat de inlander het heel goed heeft. Pontianak spookt dat zich in boomen ophoudt en zeer gebeten is op vrouwen, vooral zware. Ik weet niet of er verband bestaat tussen deze betekenis van het woord en de naam naar Nederlandse vestiging op Borneo's Westkust. Oog van de dag. Voor zon. Malayasmus. Pelita. Lampje. Rotan. Verrotan. Spaansriet. Rotting. Batting. Javase. Eekhoorn. Dit beestje kwam al dit kleiner voor dan ze Europese soortgenoot, het laat zich gemakkelijk tammaken. Buikje. Formaag. Malayasmus. Rottingstraf. Onder de indruk van de Havelaar is deze straf afgeschraft, wat ik als een fout beschaal. Ook hier bevond men zich als gewoonlijk acoutéde la question. In die er voor kleine delikte gestraft worden moet, is Rottingstraf doeltreffendig, zetelijkig en vooral mensliefendig, dan het opsluit in een gevangenis of het een arbeidsstelling aan publieke werken. Het doek mijn leed hier geen ruimte te hebben deze zaak beter te behandelen, gelijk eerst mijn voornemen was. Ik bepaal me tot de verklaring dat de afschaffing der Rottingstraf naar aanleiding van de Havelaar, in verband met het opzettelijk verwaarloosend der hoofdstrekking van het werk, een Escobarse huigelarei is. De Nazi heeft zich alweer dat zand in de ogen laten strooien. Het weder invoeren van de Rottingstraf in Indië is in het belang van de javaan dringend noodzakelijk. Boaya. Kaiman. Een crocodile soort. Dat offerend geschiet door saavonds wat reist en andere spijs in een bamboezekorfje of bakje dat van een lichtje voorzien is met de stroom te laten afdrijven. Als er wat veel op de rivier geofferd wordt, leveren die zachtkunst voortschuivende vuurpunten een aardige zicht op. Voetantonne 42. Ik verneem dat mijn tans bezig is, ook elders dan in Bantam, persoonlijk gronteigend om in te voeren. De zaak is van hoog belang, toch zal waarschijnlijk schipreuk leiden op de moeilijkheid om de gemeenschappelijke bewatering van reistvelden te regelen. Ik erken op dit ogenblik niet te weten hoe dit in het Bantamse geschiet. Behalve deze zaak, die voor Java een levensquestie is, zullen naar maatregelen dienen genomen te worden om de onmondige javaan te beschermen tegen de handelsgeest van zekere industrieelen. Wanneer bedoelde maatregel de strekking heeft om de inlander zijn grond te laten afkwantelen door de eerste de beste voor tuinzoeker ben ik er tegen. Voetantonne 43. In het handschrift dat ik de fout begaan, hier uitdrukkelijk te verzekeren dat het nu volgend voorbeeld van trouw eens buffels aan zijn jonge meester niet verdicht was. De heer Vet maakte daarop in de gids van augustus 1860 een aanmerking die volkomen gegond was en daarom laat ik nu die verzekeringen in de tekst weg. Doch het zijn me vergunt haar in deze noten te herhalen. Ik bezit het tijdschrift van Nederlands Indie en niet, maar beroep mij op zeker daarin opgenomen officieel relase van de zaak. Wie lust heeft het op te zoeken, wordt naar zeer oude nummers gewezen. Ik meen zelfs uit de dagen toen dat tijdschrift nog de Batavia uitkwam, dus voor 1848. Voetantonne 144. Er worden inderdaad de Tangarang zeer fijne stroo hoeden gevlochten die aan de Manila hoeden in buigzaamheid en sterkte weinig toegeven. Waarom wordt die industrie niet een beetje aangemoedigd? Wie bewerken kon dat het de Parijs moden werd, een chapeau tangarang, te dragen? Zou groot is om een geld naar Java locken. Toch er zijn zeer veel artikelen van die soort Indie en daaronder van veel groter belang, waarvoor de Europese markt gesloten blijft omdat de regering op alle krachten beslagd ligt ten behoeven van zijn kruiniersaffaire. Even als die andere droogstoppel kent en waardeert zijn niets dan zijn koffie. En suiker, dus waar ook. Voetantonne 145. Zie over dit lied van Saïtia, begin van nood zes. Onder de correctie in 1875 vernam ik dat de heer Wiersma, zendeling in de Minahasa, de Saïtia-episode in het Malijs heeft overgezet. Het doep mijn leed nooit een exemplaar van die vertaling onder de ogen gekregen te hebben. Zeer in het bijzonder had ik zo gaar in het dat lied in het Malijs weergezien. Het mijne begon. Leatle, badging, tari, pengi, doepan enzovoort. Dit herinner ik mij, maar van het vervolg niet veel meer. Voetantonne 146. En dus in brand stond. Om deze uitdrukking te richtvaardigen, beroep ik me op de toelichtingen in ideeën 304 en 1066. Voetantonne 147. De aangehaalde regels zijn van tollens. Hij sluit daarmee zijn tamelijk apocrieve vertelling, deerk Willems van Asperen. Voetantonne 148. Met verwijzing naar nood 104, varen ik alweer de beschuldiging van overdrijving tegen mij mag worden ingebracht. Indien hierin mijn fout lag, zou ze, dint me, bij voorkeur zich geopend baard hebben in het slot der geschiedenis van Saïtia. De stof ontbraakwaardelijk niet. Voetantonne 149. Nooit gaf iemand blijk van begeerde om bewijstukken als de hier bedoelde in te zien. Voetantonne 150. Die minister Franse van de Putten heeft in de Kamer beloofd dat geschiedenissen als die van Saïtia niet meer zouden plaatshebben. Maar nooit bleekig dat er iets gedaan werd om dit doel te bereiken. In degeneel, hij, waarlijk niet minder dan zijn vele voorgangers en opvolgers, stond altijd alle verbeteringen in de weg door de nazi bezig te houden met bijzaken. Einde voetnoten bij hoofdstuk 17. Deze liepenvoxtopname behoort tot publieke romijn. Hoofdstuk 18 van Max Havelaag door Multutuli. Dit is een liepenvoxtopname. Alle liepenvoxtopname behoort tot publieke romijn. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar liepenvoxt.org. Opname door Anna Simon. Max Havelaag door Multutuli. 18e hoofdstuk. Het was naamiddag. Havelaag trat uit de Kamer en vond zijn tienen in de voorgallerij. Hem wachtende met het thee. Mevrouw Slootring had haar huis uit en scheen zich naar de Havelaars te willen begeven, maar eenskaps wenden ze zich naar het hek en wees daar met vrijhevige gebaren een man terug die even te voeren was binnengetreden. Ze bleef staand tot ze zich verzekerd had dat hij naar buiten was teruggegaan en keerde daarop langs het grasveld naar Havelaars huis terug. Ik wil toch eindelijk eens weten wat ik beduit, zei Havelaag, en toen de begrooting voorbij was, voeg hij op scherzende toon, om haar niet te doen menen dat haar aan een weinigje gezag misgunnen op een erf dat vroeger het haren was. Wel, mevrouw, zeg me toch eens waarom je de mensen die het erf betreden zo terugzend als die man van zo even nu eens iemand was die kippen te koop had of iets anders wat nodig kon zijn voor de keuken. Er vertonen ze op het gelaad van mevrouw Slootring een pijnlijke trek die niet ontsnapte aan Havelaars blik. Ach, zeiden zij, er is zoveel slecht volk. Zeker, dat is er overal, maar als men het de mensen zo moeilijk maakt zullen de goede ook wegblijven. Kom aan, mevrouw, vertel me toch eens ronduit waarom Gezo streng opzicht houdt over het erf. Havelaar zag haar aan en tacht te vergeef ze het antwoord te lezen in haar vochtig oog. Hij troon iets sterker op verklaring aan. De wedu persed in tranen uit, en zei dat haar man ten huizen van het ristriekshoofd te Paar en Kojang vergiftigd was. Hij wilde rechtvaardig zijn, meneur Havelaar, ging de arme vrouw voort. Hij wilde een eind maken aan de mishandeling waaronder de bevolking zucht. Hij vermaandde en dreigte de hoofden in vergaderingen en schriftelijk, gemoed zijn brieven gevonden hebben in het archief. Dit was zo. Havelaar had die brieven gelezen, waarvan afschiften voor mij liggen. Sie voedt tot 149. Hij sprak telkens met de resident, vervolgde de wedu, maar altijd vergeefs, want daar het van algemene bekendheid was dat de kneverlaarij plaats had ten behoeven en onder bescherming van de regent, wanneer de resident niet bij de regering wilde aanklagen, leiden al die gesprekken tot niets dan tot mishandeling van de klagers. Daarom had mijn arme man gezegd dat hij, als er geen verbetering kwam voor het einde desjaars, zich rechtstriks wenden zou tot de regoefeneur-generaal. Dat was in november. Hij ging korter na op een inspectiereis, gebruikte het middagmaalt ten huizen van de demang van Paar en Kojang, en werd korter op in deerniswaarde toestand thuisgebracht. Hij riep op de maagwijzende, vuur, vuur, en weinige uren later was hij dood. Hij, die altijd een voorbeeld was geweest van goede gezondheid. Heb je de dokter van Sierang laten roepen? Vroeg haar verluich. Ja, maar hij heeft mijn echtgenoot stijgst kort behandeld, omdat deze kortna zijn komst gestorven is. Ik durfde de dokter mijn vermoeden niet medelen, omdat ik meegens mijn toestand voorzacht deze plaats niet spoedig te kunnen verlaten, en beveest was vervraak. Ik heb gehoord dat jij, even als mijn echtgenoot, u verzet tegen de misbruikende Jeheerson, en daarom heb ik geen gerust ogenblik. Ik had dit alles voor u willen verbergen, om u en mevrouw niet angstig te maken, en bepaalde mij dus tot het bewaken van tuin en erf, op dat geen vreemden toegang zouden hebben tot de keuken. Nu werd het tien duidelijk waarom mevrouw Slootring haar eigen huishouding was blijven voeren, en zelfs geen gebruik had willen maken van de keuken, die toch zo ruim was. Havelar liet de controleur roepen. Intussen richt hij aan de Genesia tesserang een verzoek om opgave der verschijnselen bij Slootring's dood. Het antwoord dat hij op deze vraag bekwam was niet in de geest der vermoeders van de weduw. Volgens de art was Slootring gestorven aan een abscess in de lever. Het is me niet gebleken of zodanig ik wel zich zo kan openbaren op één maal en de dood veroorzaken in weinige uren. Ik geloof je er moeten achter slaan op de verklaring van mevrouw Slootring dat haar echtgenoot vroeger altijd gezond geweest was. Toch als mijn geenwaarde heeft aan zodanige verklaring, omdat de opvatting van het begrip gezond, vooral in de ogen van niet-Geneeskundigen, zeer onderwerpelijk is. Blijf toch de gewicht gevraagd bestaan of iemand die heenend sterft aan een abscess in de lever. Zij gisteren kon te paard zetten met het doel om een bergachtige landstrik te inspecteren die in sommige richtingen 20 uur een breed is. De arts die Slootring behandelde kan een bekwaam geneesheer geweest zijn en zich niet te minst vergist hebben in het beoordelen van de verschijnselen der ziekte, onvoorbereid als zij was op het vermoeden van misblaad. Sie voedt nog 151. Hoe dit zij, ik kan niet bewijzen dat Havelaar's voorganger vergiftigd was, daar mijn Havelaar de tijd niet heeft gelaten deze zaak tot klaarheid te brengen. Doch wel kan ik bewijzen dat zijn omgeving hem voor vergiftigd hield en dat men dit vermoeden vastknoopte aan zijn zucht om onrecht te keer te gaan. De controleur voor Brugge trad de Kamer van Havelaar binnen. Deze voeg kort af, waar aan is meneer Slootring gestorven? Dat weet ik niet. Is hij vergiftigd? Dat weet ik niet, maar spreekt duidelijk voor Brugge. Maar hij tachte de misbruikend te keer te gaan, zoals u, meneer Havelaar, en wel nu, ga voort. Ik ben overtuigd dat hij zou vergiftigd geworden zijn als hij langer hier was gebleven. Schrijf dat op. Verbrugge heeft die woorden opgeschreven. Zijn verklaring ligt voor mij. Sie voet nog 149. Nog iets. Is het waar of is het niet waar dat er gekneveld wordt in Le Bak? Verbrugge antwoordde niet. Antwoord, Verbrugge. Ik durf niet. Schrijf het op dat je niet durft. Verbrugge heeft het opgeschreven. Het ligt voor mij. Sie voet nog 149. Wel, nog iets. Je durft niet antwoord op de laatste vraag, maar je zei me onlangs toen er spraak was van vergiftiging dat je de enige steun was van je zusterste Batavia, niet waar. Ligt daarin misschien de oorzaak van je vrees, de grond van wat ik altijd halfheid noemde? Ja. Schrijf dat op. Verbrugge schreef het op. Zijn verklaring ligt voor mij. Sie voet nog 149. Dus wel, zei Havelaar, nu weet ik genoeg. En Verbrugge kon gaan. Havelaar trot naar buiten en speelde met kleine Max die hij met bijzondere inigheid kustde. Toen mevrouw Slotering vertrokken was, zond hij het kind weg en riep Tine in zijn kamer. Lieve Tine, ik heb je een verzoek te doen. Ik wens ze dat je met Max naar Batavia ging. Ik klaag heden de regent aan. En ze viel hem om de hals en was ongehoorzaam voor het eerst en riep snikkende, nee, Max, nee, Max, dat doe ik niet. Dat doe ik niet. Wij eten en drinken te samen. Had Havelaar ongelijk, toen hij beweerde dat zij evenmin recht had op de neus snuiten als de vrouwen te ales? Hij schreef een verzonde brief waarvan ik hier een afschrift geef. Nadat ik enigszins de omstandigheden heb geschetst waarin dit stuk geschreven werd, geloof ik niet nodig te hebben op de kordatenplichtvervulling te wijzen die daarin doorstraalt, evenmin als op de zacht moedigheid die Havelaar bewogen de regent in bescherming te nemen tegen al te zware straf. Toch niet zo overbodig zal het wezen, daarbij zijn onzichtigheid te doen opmerken die hem geen woord deed uiten over de pasgedaane ontdekking, om niet het steligen zijn er aanklachten verzwakken door onzekerheid omtrend en wel belangrijke, maar nog onbewezen beschuldiging. Zijn voornemen was het lijk van zijn voorgang te doen opgraven en wetenschappelijk onderzoeken, zodra de regent zou verwijderd zijn en dienst aanhang onschadelijk gemaakt. Maar men heeft hem hier toe de gelegenheid niet gelaten. Sie voelt om 152. In de afschriften van officiële stukken, afschriften die overigend letterlijk overeenstemmen met het oorspronkelijke, geloof ik dat waazetitulatuur te mogen vervangen door eenvoudige voornameloorden. Van de goede smaakmijn aan lezers verwacht ik dat zij in deze verandering genoegen nemen. Nr. 88, Geheim, Sput, Rancas Betoen, 24 februari 1856. Aan de resident van Bantam. Sedet ik voor een maand mijn betrekking al hier aanvaarten, heb ik mij hoofdzakelijk bezigehouden met het onderzoek naar de wijze waarop de inlandse hoofden zich kwijten van hun verplichtingen jeges de bevolking op het stuk van hierediensten, Pondutaan en Dergelijke. Sie voelt om 153. Zeer spoedig ontdekte ik dat de regent op eigen autoriteit en tenzijnen en behoeven mensen niet opkomen ver boven het hem wettig toekomend aantal pensions en commits. Sie voelt om 154. Ik wijvelde tussen de keus om ter stond officieel te rapporteren en de zucht om door zachtheid of later zelfs door bedreigingen die inlandse hoofdamtenaar daarvan terug te brengen, ten einde het 2-ledig doel te bereiken om dat misbruik te doen ophouden en de gelijkheid die oude dinaar van het Goeverdement niet ter stond al te streng te behandelen, vooral uit aanmerking van de slechte voorbeelden die, naar ik geloof, hem dik was gegeven zijn en in verband met de bijzondere omstandigheid dat hij bezoek verwachten van 2 verwanten, de regenten van Bandoen en van Tjandjur, althans van de laatste die na ik meen reed met groot gevolg op weg is en hij dus meer dan anders in de verzoeking was en met het oog op de benarde staat zijn er geldmiddelen als het waren in noodzakelijkheid om door onwettige middelen te voorzien in de nodige toeverheid zijn voor dat bezoek. Dit alles leidde mij tot zachtheid ontermde het geen reedsgeschied was, toch geen sinds tot hoe geëwendheid voor de vervolgen. Ik drong aan op dadelijke staking van elke onwettigheid. Van die voorloop geproeven om de regent door zachtheid tot zijn plicht te brengen, heb ik u onder Hans doen kennis dragen. Sie voet nog 155. Mij is echt te gebleken dat hij met brutale onbeschaandheid alles in de wind slaat en ik gevoel mij, krachtens mijn amtseet, verplicht u mee te delen. Dat ik de regent van Le Bak, Ratten, Adipati, Kartanatanaigare, beschuldig van misbruik van gezag door het onwettig beschikken over de arbeidszijner onderhoregen en verdenk van knevelerij door het vorderen van opbrengsten in nature zonder of tegenwillenkeurig vastgestelde, onvoldoende betaling. Dat ik voort de demang van Paaren Koetjang, zijn schoonzoon, verdenk vanmee de plichtigheid aan de genoemde feiten. Om bij de zaken behoorlijk te kunnen instrueren, neem ik de vrijheid u voort te stellen mij te gelasten, ten eerste, de regent van Le Bak voornoemt met de meeste spoed naar Sierang op te zenden en zorg te dragen dat hij nog voor zijn vertrek, nog gedurende de reizen in de gelegenheid zij, door omkoping of op andere wijze te influenceren op de getuigenissen die ik zal moeten inwinnen. Ten tweede, ten demang van Paaren Koetjang voorlopig in haar rest te nemen. Ten derde, gelijk en maatregel toe te passen op zodanige personen van minderer rang als behoorende de toetof familie van de regent geacht kunnen worden invloed uit te oefenen op de zuiverheid van het in te stellen onderzoek. Ten vierde, dat onderzoek ter stond te doen plaatshebben en van de uitslag te dienen van omstandig bericht. Ik neem de vrijheid u voort in overweging te geven de komst des regents van Tianjur te contrabanderen. Ten zolte heb ik de eer, ten overvloeden voor u die de afdeling Lebak betelijk kent dan mij nog mogelijk is, de verzekering te geven dat uit een politiek oogpunt de streng rechtvaardige behandeling deze zaak geen het minste bezwaar heeft en dat ik eer voor gevaar zou beducht zijn als ze niet tot klaarheid gebracht werd. Want ik ben geïnformeerd dat de geringe man die naar een getuigen mij zeiden, pusing is van de vexatie, reeds lang naar een redding uitziet. Zeevoet noot 156. Ik heb de kracht tot een moeilijke plicht die ik door het schrijven van deze brieven vol breng, gedeeltelijk geput uit de hoop dat het mij vergunst zal wezen ter zijn er tijd een en ander bij te brengen ter verschoning van de oude regent. Met wieens positie, hoe ze er door eigen schuld veroorzaakt, ik even wel diep medeleide gevoel. De assistantresident van Lebak. Max Havelaag. De volgende dag antwoorden hem. De resident van Bantam. O nee, de heer Sleimering, particulier. Dit antwoord is een kostbare bijdrage tot de kennis van de wijze waarop het bestuur in Nederlands-Indië wordt uitgeoferd. De heer Sleimering beklaagde zich dat Havelaag hem van de zaak die voorkwam in de brief nummer 88 niet eerst mondeling had kennis gegeven. Natuurlijk onderte dan meer kans waren geweest op schipperen. En voort dat Havelaag hem stoorde in zijn drukke bezigheden. De man was zeker bezig met een jaarverslag over rust gerust. Ik heb die brief voor me liggen en vertrouw mijn ogen niet. Ik herlees de brief van de assistantresident van Lebak. Ik plaats hem en de resident van Bantam. Havelaag en Sleimering, naast ookandig. Die schaalman is een gemeene schooiig. Gemoet weten, lezer, dat Bastiaans weer dik was niet op het kantoor komt omdat hij de jeegd heeft. Daarher ik nu een gewetenszaak maak van het wegwerpen der vonzen van de firma, last en co. Want in principe ben ik onverikbaar. Kom ik eergist op het denkbeeld dat Schaalman toch een tamelijk goede hand schrijft en daar hij er zo armoedig uitziet en dus formaatig loon wel zou te krijgen zijn, begreep ik aan de firma verplicht te wezen op de goedkoopste wijze in de vervanging van Bastiaans te voorzien. Ik ging dus naar de lange Leidse dwarsstraat. De vrouw van de winkel was voor, toch scheen men niet te herkennen. Dus schoon ik haar onlangs heel duidelijk had gezicht dat ik meneer Drogstopel was, makelaar in koffie, van een lauriergracht. Er is al het iets stuitends in dat niet herkennen. Maar omdat het nu wat minder koud is en ik de vorige keer mijn jas met bond aan had, schrijf ik het daar aan toe en trek het mij niet aan. De belediging meen ik. Ik zei dus nog eens dat ik meneer Drogstopel was, makelaar in koffie, van de lauriergracht. En voor zocht haar te gaan zien of die Schaalman thuis was, omdat ik niet weer zoals onlangs wilde te doen hebben met zijn vrouw, die altijd ontevreden is. Maar die uitdraagster weigende naar boven te gaan. Ze kon niet de hele dag trappen klimmen voor dat pedalfolk, zei ze. Ik moest maar zelf gaan zien. En daar volgde weer een beschrijving van de trappen en portalen, die ik volstrekt niet nodig had, want ik kerk haar in altijd een plaats waar ik eens geweest ben, omdat ik al dit zo op alles achtergeef. Dit heb ik mij aangewend in de zaken. Ik klond dus de trappen op en klopte aan de bekende deur die terugweek. Ik traat binnen en daar ik niemand in de kamer vond, zag ik eens rond. Nu, veel te zien was er niet. Er hing een half broekje met geboorduurde strook over een stoel. Wat hoeven zulke mensen geboorduurde broekjes te dragen? In een hoek zond er niet zeersware reiskoffer, die ik in gedachte aan het hensel vatten. En op de schoorsteenmanten lagen enige boeken die ik eens in zag. Een wonderlijke verzameling. Een paar delen van Baren, Horatius, Bastiat, Birangé en, raad eens, een biebel, een complete biebel met de apocrieven boeken erin. Dat had ik bij Schaalman niet verwacht. En er is geen ingelezen te zijn ook, want ik vond veel aantrekening op losse stukken papier die betrekking hadden op de schrift. Hij zegt dat Eva twee maalt ter wereld kwam. De man is gek. Nu, alles was van dezelfde hand als de stuk in dat verwenste pak. Vooral het boek van Job is geen eivrige bestudeer te hebben, want daar gaapten de bladen. Ik denk dat hij de hand des heren begint te voelen, en daarom door de lectuur en de heilige boeken zich wil verzoenen met God. Ik heb er niet tegen, maar, zoals al wachtende, viel mijn oog op een dames werkdoosje, wil op tafel stond. Zonder erg bezaag ik dat. Er waren een paar half afgewerkte kinderkouwtjes in, en een tal van zotte verzen. Ook een brief aan Shalmans vrouw, zoals als het opschrift bleek. De brief was geopend en zag er uit als of mijn heming Drift had samengeknepen. Nu is mijn vast principe nooit iets te lezen dat niet aan mijn gerecht is, omdat ik het niet fatsoenlijk vind. Ik doe het dan ook nooit als ik er geen belang bij heb. Maar nu krijg ik een ingeving dat het mijn plicht was die brief eens in te zien, omdat de inhoud mij misschien zou voorlichten ontrend de mens lievende bedoeling die me tot Shalman voerde. Ik dacht eraan hoe toch de heer altijd naar beide zijnen is, daar hij mij hier onverwachtzindig legenheid stelde, iets meer van die man te weten te komen, en me dus behoeden voor het gevaar een weldaad te bewijzen aan een onzedelijk persoon. Ik let nauwkeurig op zulke vingerwijzingen van de heer, en dit heeft met ik was veel nut in de zaken gedaan. Top mijn grote verwondering zag ik dat die vrouw van Shalman van deftige familie was, althans het brief was getekend door een bloedverwand wiens naam in Nederland aanzienlijk is, en ik was inderdaad opgetogen over de schone inhoud van het schrijven. Het geen iemand te zijn die eivig werkt voor de heer, want hij schrijft dat de vrouw van Shalman zich moest laten scheiden van zulke enlendeling die haar arm moet niet leiden, die zijn brood niet kon verdienen, die bovenin een schurk was, omdat hij schulden had. Dat de schrijven van de brief met haar toestand begaan was, hoewel zij zich dat lot had op de hals gehaald door eigen schuld, daar ze de heer had verlaten en Shalman aan hing. Dat ze tot de heer moest terugkeren, en dat dan de hele familie misschien de handen zou in een slaan, om haar nijwerk te bezorgen. Maar voor alles moest ze scheiden van die Shalman, die een ware schande was voor de familie. Kortom, in de kerk zelf, was niet meer stichting te halen dan er in die brief stond. Ik wist genoeg, en was dankbaar dat ik op zo wonderbare wijs was gewaarschuwd. Zonder deze waarschuwing toch, waren ik zeker weer het slachtoffen geworden van mijn goed hart. Ik besloot het nogmaals om Bastiaans maar te houden, tot ik een geschikte vervanger vindt, want ik zet niet gaar naar iemand op straat, en we kunnen op het ogenblik geen bediende missen, omdat er zoveel bij ons omgaat. De lezer zal wel nieuwsgierig zijn, te weten hoe ik het gemaakt heb op de laatste krans, en of ik het riolij heb gevonden. Ik ben niet op de krans geweest. Er zijn wonderlijke dingen voorgevallen. Ik ben naar drie bergen geweest, met mijn vrouw en Marie. Mijn schoonvaardig, de oude last, de zoon van de eerste last, toen de mijers er nog in waren, maar die zijn er lang uit, had al zo dik was gezegd dat hij mijn vrouw en Marie eens wilde zien. Nu was het vrij goed weer, en mijn vrees voor de liefde geschiedenis waarmee Stern gedreigd had, bracht mij opeens weer die uitnodigingen in de gedachten. Ik spak erover met onze boekhouder, die een man is van veel ondervinding, en mijn haar rijperaat in overweging gaf, mij op mijn plan te beslappen. Dit nam ik daar stond voor, want ik ben snel in de uitvoering van mijn besluiten. De volgende dagreed zag ik in hoe wijs die raad geweest was, want de nacht had mij op het denkbeeld gebracht dat ik niet beter kon doen dan een beslissing uitstellen tot vrijdag. Kortom, na rijplek alles te hebben overwogen, er was veel voor, maar ook veel tegen, zijn we gegaan, zaterdagmiddag, en maandagmorgen teruggekeerd. Ik zou dit alles niet zo uitvoerig verhalen als het niet in nauw verband stond met mijn boek. Ten eerste hecht ik eraan, dat ge zou het weten waarom ik niet protesteer tegen de Zoternijen, die Stern de laatste zondag zeker weer heeft uitgekruimd. Want hij zat voor een vertelling van iemand die wat horen zou als hij dood was. Marie sprak ervan. Zat het van de rozenmeiertjes, die een suiker doen. Ten tweede, omdat ik nu opnieuw de zekere overtuiging heb opgedaan, dat al die vertellingen over ellende en onrust in de oost klinklare leugens zijn. Zo ziet men, hoe het reizen iemand in de gelegenheid stelt, de zaken goed te doorgronden. Zaterdagavond namelijk had mijn schoonvader een uitnodiging aangenomen bij een heer die vroeger in de oost resident was en nu op een groot buitenwoont. Daar zijn we geweest, en waarlijk ik kan de lieve ontvangst niet genoeg groemen. Hij had zijn rijtuig gezonden om ons af te halen, en de kutsier had een rood vest aan. Nu was het nog wel wat te guur om de buitenplaats te bezin, die prachtig moet wezen in de zomer, maar in het huis zelf verlangden men naar niets meer, want er was volop van alles wat vermaak geeft. Een billardzaal, een bibliotheekzaal, een overdekte ijzeren glasgalerij als boeriekast, en de karatua zat op een kruk van zilver. Sie voelt met 157. Ik had nooit zoiets gezien, en maakte ter stonte opmerking hoe toch altijd goed gedrag beloond wordt. Die man had deeg op zijn zaken gepast, want hij had wel drie ridderoorden. Hij bezat een heerlijke buitenplaats en bovendien een huis te Amsterdam. Aan het soepé was alles getruffeld, en ook de bedienden aan tafel hadden rode vest aan, net als de kutsier. Daar ik veel belangstel in indische zaken, om de koffie, pacht ik daarop het gesprek, en zag al heel spoedig waar ik met de houdern had. Die resident heeft me gezegd, dat hij het in de oost altijd heel goed heeft gehaald, en dat er dus geen woord waar is aan al die vertellingen over ontevredenheid onder het bevolking. Ik pacht het gesprek op Schaalman. Hij kende hem, en wel van een zeer ongunstige zijde. Hij verzekerde mij dat men zeer goed had gedaan die man weg te jagen, want hij was een zeer ontevreden persoon, die al dit op alles aanmerking maakte, terwijl er bovendien veel viel af te curen in zijn eigen gedrag. Hij schaakte namelijk telkens meisjes en bracht hij dan bij zijn eigen vrouw, en hij betaalde zijn schulden niet, wat toch zeer onvatsoenlijk is. Daar ik nu uit de brief die ik gelezen had, zo juist wist hoe gegond al die beschuldigingen waren, deed het me groot genoegen te zien dat ik het zaken zo goed beoordeeld had, en was ik zeer tevreden met mezelf. Ik ben hiervoor dan ook bekend bij mijn pilar. Dat ik altijd zojuist oordeel meen ik. Die residenten aan zijn vrouw waren lieve, gulle mensen. Ze verhaalden ons veel van hun levenswijs in de Oost. Het moet daar toch wel aangenaam wezen. Ze zeiden dat hun buitenplaats bij Driebergen niet half zo groot was als hun erf, zoals ze dat noemden, in de binnenlanden van Java, en dat daar toewel honderd mensen nodig waren tot onderhoud. Maar, en dit is van een bewijs hoe we mensen waren, dat deden die mensen geheel om niet en alleen uit genegenheid. Ook verhaalden zij dat bij hun vertrek de verkoophunner Meubelen wel tienmaal meer dan de waarde had opgebracht, omdat de inlandse hoofden zo graag een aantenken kopen van een resident die goed voorhang geweest is. Ik zei dit later aan Stern, die bewaerde dat het door dwang geschieden en dat hij dit uit Schaalmans pak bewijzen kon. Sie voelt nog rond 1958. Maar ik heb hem gezegd dat die Schaalman een lastraar is, dat hij meisjes heeft geschaakt, even als die jonge Duitse bij Busserling-Kan-Waterman, en dat ik volstrekt geen waarde heeft aan zijn oordeel, want dat ik nu van een resident zelf had gehoord hoe de zaken stonden en dus van meneer Schaalman niets te leren had. Er waren daar nog meer mensen uit de Oost, onder andere een heer die heel rijk was en nog altijd veel geld verdiende aan Tee, die de Javanen voor hem moeten maken voor weinig geld en die de regering van hem koopt voor hoge prijs om de werkzaamheid van de Javanen aan te moedigen. Ook die heer was zeer boos op al de ontevreden mensen, die geduregd spreken en schrijven tegen de regering. Hij kon op een stuur van de kolonien niet genoeg romen, want hij zei overtuigd te wezen dat er veel verloren werd op de Tee die men van hem kocht en dat het dus een ware edel moedigheid was bij voortduring een zo hoge prijs te betalen voor een artikel dat eigenlijk weinig waarde heeft en dat hij zelf dan ook niet luste, want hij tronk altijd Chinese Tee. Ook zei hij dat de Goeverneur-generaal die de zogenaamde Teecontacte had verlengd in weerheel van de berekening dat er door het land zoveel verloren wordt die zaken, zulk een bekwaam, braaf mens was en vooral zulk een trouw vriend voor wie hij vroeger gekend hadden. Want die Goeverneur-generaal had zich volstrekt niet gestoord aan de praatjes over het verliezen op de Tee en hem toen er spraak was van de intrekking die er contacten, ik geloof in 1846, een grote dienst gedaan door te bepalen dat men maar altijd zou voortgaan met het kopen van zijn Tee. Ja, riep hij uit, het hart bloedt me als ik zulke edele mensen hoor lasteren. Als hij er niet geweest was, liep ik nu te voet met vrouw en kinderen. Sie voetnoot 159. Toen liet hij zijn barouchet voorkomen en die zag er zo keurig uit en de paarden staken zo goed in het vlees dat ik best begrijp ik aan hoe men gloeidt van dankbaarheid voor zulk een Goeverneur-generaal. Het doet in de ziel goed het oog de vechtigen op zo liefelijke aandoeningen, vooral wanneer men die vergelijkt met het verwendste morren en klagen van Wezens als soenciaalman. De volgende dag bracht die resident onze bezoek terug en ook die hier voor wie de Javanen Tee maken. Zijn beste mensen en toch deftig van belang. Bij de tegelijk voegen ze met welke trein we dacht aan te komen in de Amsterdam. We begrepen niet wat dit betekende moest, maar later werd het ons duidelijk, want toen we maandag morgen daar aankwamen, waren er aan de station twee bedienenden, één met een roodvest en één met een geelvest, die tegelijk ons zijden met het telegraaf last te hebben bekomen, ons af te halen met rijtuig. Mijn vrouw was confus en ik dacht er aan dat Busselinke en Waterman zouden gezegd hebben als ze dat gezien hadden. Dat er twee rijtuigen tegelijk voor ons waren, men ik. Maar het was niet gemakkelijk een keuze doen, want ik kon niet besluiten één der partijen te krenken door het afwijzen van een zo lieve attentie. Goede raad was duur, maar ik heb mij uit die hoogst moeilijke omstandigheid alweer gered. Ik heb mijn vrouw en Marie in het rode rijtuig gezet, in de wagen van het roodvest, men ik, en ik ben in het gele gaan zitten, in het gele rijtuig, men ik. Wat die paarden liepen. Op de Weespersstraat, waar het altijd zo vuil is, vloog de modder rechts en links huis en hoog, en, alsof weer het spel sprak, daar liep die schooierige Schaalman in gebogen houding met gebukt hoofd en ik zag hoe hij met de mouw van haar kaaljasje zijn bleek gelaad tacht de terreinigen van de spatten. Ik ben zeldem prettiger uitgeweest en mijn vrouw vond het ook. Ik meen te kunnen bewijzen dat het aantal vergiftigingen, ook in Europa, schrikparend groot is, toch bewaardeer terug betoog voor een andere plaats. Wat het in de tekst behandelt voorval aangaat, de officier van gezondheid Benson heeft kort na het verschijnen van de Havelaar in de Nieuw-Rotterdamse corant meegedeeld, dat de heer Kaunus na zijn thuiskomst van Paar en Koetschang niet weinig uren had geleefd, maar nog ik meen twee dagen. Ik neem deze getuigenis van de heer Benson, die ik voor een achterzwaardig man houdt, onvoorwaardelijk aan en herken al zo dat of de weduwe zich vergist heeft, of dat ik haar verkeerd had verstaan, of dat in 1859, toen ik de Havelaar schreef, mijn geheugen mij bedroog. De terechtwijzing van de heer Benson is mij te meer welkom, ten eerste omdat hij deze aanmerking maakende op een zaak van ondergeschikt belang stilzwijgend de juistheidsstaat van mijn opgave onttrend de hoofdzaken in het algemeen, ten tweede omdat hij in een stuk dat blijkbaar bestemd is de door mij behandelde voorvallen aan de stipte waarheid te toetsen niet terugkomt op het leverabsuis in een bijzonder, indien ooit een dementie op zijn plaats waren, zou het hier geweest zijn. Voetnood 152. Het is mij onbekend of het lijkt meens voorgangers is opgegraven tijdens het in 1860 door de Goeverneur-generaal Parhu ingesteld onderzoek. Wel weet ik dat bij die gelegenheid het districts hoofd van Paaren Koetjang onslagen werd. De regent werd gestraft met kwijtsgelding van genoten voorschot en naar mijn werk meegedeeld, nog zeker ben ik hiervan niet, met tractemensverhoging. Voetnood 153. Ik had al zo mij bezig gehouden met het nakomen der verplichting die mij door eet en instructie uitdrukkelijk waren voorgeschreven. Voetnood 154. Punchans en chemietes. Ombezoldigd wacht- en dienstvolk. Pundutan. Levendsmiddelen en andere artikelen die geheven worden zonder betaling. Dit is een ware indische kanker en Tamarlan schijnt het geweten te hebben. Maar onze regering weet het nog altijd niet. Wat bijvoorbeeld een zogenaamde inspectiereis van een Goeverneur-generaal kost, zogenaamd want de man wordt bij de neus geleid, loopt in het ongelooflijke. Juist deze dagen gewerkt mij uit Engeland een courant waarin dit onderwerp behandeld wordt na aanleiding der voorgenomen reis van de Prins van Wales naar Bengaan. Daarmee de ruimte ontbreekt om het artikel over te nemen, zent ik het aan de Samarangse locomotief in welk platte door de belangstelling een lezer kan worden opgezocht. Voetnood 155. C-paragraaf 11 der vraagpunten aan de controleur in de minnebrieven. Voetnood 156. Pussing. Duizelig, verwart, radeloos. De heerbedoelde getuigen kan ik nog altijd produceren. Voetnood 157. Zie over het woord kakatuwa, de nood bij ID 438. Voetnood 158. De op Inlandse hoofd de uitgeoefende morele dwang om bij het vertrek van een hoofdamtenaar fabelachtig hoge prijzen te bestelen voor sommige stukken uit zijn inboedel is ergelijk. En ze moeten wel. Zou anders de vervanger niet menen dat ze niets over hadden voor een resident? Dat ten slotte die vrijgeverheid alweer betaald wordt door de geringe man, spreekt vanzelf. Top mijn grote verbazing heb ik onlangs het hoog bedracht dat er besteed was voor de inboedel van de heer Loudon, zien aanvoeren als een bewijs van zijn verdiensten. Me dukt dat hij, die dan toch moet geweten hebben hoe zulk opjagen in zijn werk gaat, verplicht waren geweest op misbruik door een uittrukkelijke waarschuwing te voorkomen. Dit heb ik gedaan. Doodarm toch, toen ik le bak verliet, gelijk ik nog altijd door getuigend staven kan. Ik voetnoot 159. Ik zei in nood 50 dat sommige zekere uitdrukkingen in dit werk beter begrepen dan de gewone lezer en dat zich onder de zulken de winnigste vervolgers van Havelaar bevonden. Dit is van voorkomend toepassing op deze kleine trek in de tekst waar ik de vingers gaan gelechten hebben op de zonderlinger verlenging tijd teekontrakten in 1845. Dat de hier per doel de persoon het Nederlands volk te representeren kreeg, spreekt alweer vanzelf. Onze theeman, tevensreistopkoper en zevoort, zie je de nood bij het woord komde, praten in de kamer heel aardig mee over staathuishoudkunde, volksbelang, mensenrecht, indische toestanden en zevoort en zevoort. Einde voetnoten bij hoofdstuk 18. Deze liepenvoxtopname boordt het publieke domein. Hoofdstuk 19 van Max Havelaar door Miltetili. Dit is een liepenvoxtopname. Alle liepenvoxtopname boordt het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te meld als je wiligig, ga naar liepenvoxt.org. Opname door Anna Simon. Max Havelaar door Miltetili, 19e hoofdstuk. In het particulier briefje dat de heerslijmering aan Havelaar zond, deelde hij deze mede dat hij een weer wil zijn er drukke bezigheden, de volgende dag de rank als betoeng zou komen om te overleggen wat er moest gedaan worden. Havelaar, die maar al te goed wist wat zulke overlegging te beteken had. Zijn voorganger had zo dik was geabuscheerd met de resident van Bantam. Schreef de volgende brief, die hij de resident tegemoet zond, op de deze die hij zou gelezen hebben voor hij op de Le Bakse hoofdplaats aankwam. Commentaar op dit stuk is overbodig. Nr. 91. Geheim, spoed, rank als betoeng, 25 februari 1856, desavonds de 11 uur. Gisteren middag de 12 uur had ik de eeuw tot u af te zenden mijn spoedmissiewe Nr. 88, houdende in substantie, dat ik na een lang onderzoek en haar vergeefs getracht te hebben, de betrokkenen door zachtheid terug te brengen van zijn verkeertheid, mijn kachters mijn amseet verplicht gevoelde, de regent van Le Bak, de beschuldigen van misbruik van gezag, en dat ik hem verdacht hield van kneevelerij. Ik was zo vrij in die brief u voor te stellen, dat Inlands hoofd naar Sierang op te roepen ten einde na zijn vertrek en na neutralisatie van de bedervende invloed zijn er uitgestrekte familie, een onderzoek te doen instellen naar de grondheid mijn beschuldiging en van mijn vermoeden. Lang, of juist de gezegd, veel had ik nagedacht voer ik daartoe besloten. Het was u door mijn zorg bekend dat ik getracht heb door vermaningen en bedreigingen de oude regent voor ongeluk en schandend te bewaren en mijzelf voor de diepe grieven daarvan, zij het dan ook alleen de onmiddellijk voorafgaande, oorzaak te zijn. Toch ik zag aan de andere kant de sedatjaren uitgezogene, diep gedrukte bevolking. Ik dacht aan de noodzakelijkheid van een voorbeeld, want vele andere fexaties zal ik u te rapporteren hebben, als niet minstens deze zaak door terugwerking daaraan een einde maakt. En ik herhaal het, na rijperraat heb ik gedaan wat ik voor plicht hield. Op dit ogenblik ontvang ik uw vriendelijke en geachte particuliere letteren, houdende mededeling dat geen morgen hier zult komen en tegen zijn wenken dat ik deze zaak liever vooraf particuliere moet behandelen. Morgen dus zal ik de eer hebben u te zien en het is juist hierom dat ik vrijheid neem u deze tegemoet te zenden, om voor die ontmoet ik het volgende te constateren. Alles wat ik omtrend de handelingen van de regent onderzocht, was diep geheim. Alleen hij zelf en de pati wisten het, want ik had hem loyaal gewaarschuwd. Zelfs de controleur weet nu nog maar ten delen de uitslag van mijn onderzoekingen. Sie voedt nog 161. Deze geheimhouding had een twee ledig doel. Eerst, toen hoopte de regent van zijn weg terug te brengen, was het om, als ik slaagde, hem niet te compromiteren. De pati heeft mij namens hem, het was op de twaalfde dezer, expresselijk voor die discreetie bedankt. Sie voedt nog 162. Toch later, toen ik begon te wanhopen aan de goede uitslagmijnerpogingen, of beter, toen de maatmijner verontwaardiging door een pasgehoord voorval overliep, sie voedt nog 163, toen langer zwijgen, mee de plichtigheid worden zou, toen moest die geheimhoudingstrekkend ten mijnen boven, want ook omtrend mezelf en de mijnen heb ik plichten te vervullen. Immers na het schrijvende hermessieven van gisteren, zou ik onwaardig zijn het governement te dien en dien het daarin voorkomende eil, ongegrond, uit de lucht gegepen was. En zouden of zal op mij mogelijk wezen te bewijzen dat ik gedaan heb, wat een goed assistentresident behoort te doen, sie voedt nog 164, te bewijzen dat ik niet beneden de betrekking staat die mijn gegeven is, te bewijzen dat ik niet loszinig en ligtvaardig 17 moeilijke dienstjaren op het spel zet en wat meer zegt het belang van vrouw en kind? Zal op mij mogelijk zijn dat alles te bewijzen, wanneer niet een diep geheim mijn naasporingen verbergt en de schuldige belet zich, zoals men het noemt, te dekken. Sie voedt nog 165. Bij de minste verdenking zent de regent een expressen naar zijn neef die op weg is en die belang heeft bij zijn mentje. Hij vraagt ten koste van wat ook geld, deelt het met kwistige hand uit aan ieder die hij in de laatste tijd heeft tekort gedaan en het gevolg zou wezen, ik hoop niet te moeten zeggen zal wezen, dat ik een ligtvaardig oordeel heb geveld en kort af een onbruikbaar ambtenaar ben, om niet erger te zeggen. Om mij tegen deze eventualiteit te verzekeren dien dit schrijven, ik heb de meeste hoge achting voor u, maar ik ken de geest die men de geest der Oost-Indische ambtenaren zou kunnen noemen. Sie voedt nog 166 en ik beziet die geest niet. U wenk dat de zaak vooraf beter particulier waren behandeld geworden, doet me vrezen voor een abouche mong. Wat ik in mijn brief van gisteren gezegd heb, is waar. Toch misschien zou het onwaar schijnen, wanneer de zaak werd behandeld op een wijze als zou kunnen strekken tot openbaar maken van mijn beschuldiging en van mijn vermoeden, voor de regent van hier verwijderd is. Ik mag u niet ontvijnd zijn dat zelfs u onverwachte komst, in verband met de gister door mij naar Serang Gezondexpressen, mij doet vrezen dat de schuldigen die vroeger niet wilde toegeven aan mijn vermaningen, nu, voor de tijd zal wakker worden en trachten, zo mogelijk, zich tanswapoe te discoperen. Sie voedt nog 165. Ik heb de eer mij tans nog letterlijk te gedragen aan mijn emissiever van gisteren, toch neem de vrijheid daarbij op te merken, dat die emissiever ook het voorstel inhield, om voor het onderzoek de regent te verwijderen en zijn afhangingen voorlopig onschadelijk te maken. Ik vermeen niet verder verantwoordelijk te zijn voor wat ik avanceerde, dan voor zover jij mocht gelieven in te stemmen met mijn voorstel betreffenen de wijze van onderzoek. Dat is onpartijdig, openlijk en vooral vrij. Die vrijheid bestaat niet voor de regent verwijderd is, en naar mijn bescheiden mening ligt hierin niets gevaarlijks. Hem kan immers gezegd worden dat ik hem beschuldig en verdenk, dat ik gevaarloop en niet hij wanneer hij onschuldig is, want ik zelf ben van oordeel dat ik uit de dienst behoor ontslagen te worden, als er blijke zel dat ik lichtvaardig of zelfs maar voorbarig heb gehandeld. Sie voedt ons 168. Voorbarig, na jaren, jaren misbruik. Voorbarig, als een eerlijk man slapen kon en leven en genieten, zolang zij voor wie wel zijn hij geroepen is de waken, zij die in de hoogste zin zijn naast in zijn worden gekneveld en uitgezogen. Het is waar, ik ben hier kort, doch ik hoop dat de vraag eenmaal wezen zal wat men gedaan heeft, of men het goed gedaan heeft, niet of men het in te korte tijd heeft gedaan. Voor mij is elke tijd te lang die gekendmerkt wordt door afpersingen onderdrukking, en zwaar beweegt mij de seconde die door mijn nalatigheid, door mijn plichtverzuim, door mijn geest van schipperen in ellende zou doorgebracht zijn. Ik heb berouw over de dagen die ik heb laten verlopen, voor ik u officieel rapporteerde, en ik vraag verschoning voor dat verzuim. Ik neem de vrijheid u te verzoeken mij in de gelegenheid te stellen, mijn schrijven van gisteren terechtvaardigen, en mij te vrij waren voor de mislukking mijn erpogingen om de afdelingen pak te bevrijden van de wormen die sedert mensen geheugen is, knagen aan haar wilvaart. Het is daarom dat ik opnieuw zo vrij ben u te verzoeken mijne handelingen ten deze, trouwens alleen bestaande in onderzoek, rapport en voorstel, Sivoot in 169, wel te willen goedkeuren, de regent van Lubak zonder voorafgaande directe of indirecte waarschuwing van hier te verwijderen, en voor te doen instellen een onderzoek naar het geniek meedeelde in mijn schrijven van gisteren, nummer 88. Sivoot in 170. De attractentresident van Lubak, Max Havelaag. Deze beden, om de schuldigen niet in bescherming te nemen, ontving de resident onderwegen. Een uur na zijn komsterank als Betoen legde hij een kort bezoek bij de regent af en voeg hem bij die gelegenheid wat hij kon inbrengen tegen de attractentresident en of hij, adipati, geld nodig had. Op de eerste vraag antwoordde de regent, niets dat kan ik bezweren. Op de tweede antwoordde hij toestemmend waarop de resident een paar pangprivjes gaf die hij voor de gelegenheid meegebracht uit zijn vestzak haalde. Men begrijpt dat dit geheel buiten Havelaag omging, en straks zullen wij te weten komen hoe die schandelijke handelwijze hem bekend werd. Toen de resident sleimering bij Havelaag afstapte, was hij bleker dan gewoonlijk, en zijn woorden stonden verder van een kander dan ooit. Het was dan ook geen geringe zaak voor iemand die zo uitmunte in schipperen en jaarlijkse rust verslagen, zo op eenmaal brievend ontvangen waarin geen spoor was, nog van het gebruikelijk officieel optimismus, nog van kunstige omwending der zaak, nog van vrees voor ontevredenheid voor de regering over het bemoeilijken met ongunstige berichten. De resident van Bantam was geschrokken, en als men mij de oneelheid van het beeld wil vergeven om de willen van de juistheid, heb ik lust hem te vergelijken bij een straatjongen die zich beklaagt over verkrachting van vooroudelijke gewoonten, omdat een eccentric kameratje hem zonder voorafgaande scheldwoorden geslagen heeft. Hij begon met de controleur te vragen waarom deze niet geproefd had Havelaar van zijn aanklacht terug te houden. De arme verbruggen, wie de gehele aanklacht onbekend was, betuigde dit, maar vond geen geloof. De heerslijmering kon maar niet begrijpen dat iemand, geheel alleen, op eigen verantwoordelijkheid en zonder lang gerekte overwegingen of ruggespraken, had kunnen overgaan tot zo ongehoorde plichtsvervulling. Daar even wel verbruggen, volkomen naar waarheid, zijn onbekendheid met de door Havelaar geschreven briefen staande hield, moest de resident naar veel uitroepingen van ongelovige verbazing eindelijk wel toegeven, en hij ging, ik weet niet waarom, tot het voorlezen van die briefen over. Wat verbruggen bij het aanhoren daarvan leed, is moeilijk te beschrijven. Hij was een eerlijk man en zou zeker niet gelogen hebben als Havelaar zich op hem had beroepen om de waarheid van de inhoud der brieven te staven. Maar ook zonder deze eerlijkheid, hij had in veel schriftelijke rapporten niet altijd kunnen vermijden de waarheid te zeggen, ook waar hij soms gevaarlijk was. Hoe zou het zijn als Havelaar daarvan gebruik maakte? Na het voorlezen van de brieven betuigde de resident dat het hem aangenaam bezig zou in die Havelaar die stukken terugnam, om ze te kunnen beschouwen als niet geschreven. Hetgeen deze met beleefde vastheid weigerde. Na vergeefstijben getracht hem hier toe te bewegen, zei de resident dat hem niets overbleef dan een onderzoek in te stellen naar de gegrondheid van de gedaanen klachten, en dat hij dus Havelaar verzoeken moest de getuigen hem te doen oproepen die zijn beschuldigingen konden staven. Arme lieden, die je gewond had aan de doornstruik in de ravijn, hoe angstig zouden je harder geklopt hebben als je deze ijs had kunnen horen. Arme verbruggen, gij eerst de getuigen, hoofdgetuigen, getuigen ex officio, getuigen uit kracht van ambt en eet, getuigen die reedsgetuigd had op schrift, op schrift dat daar lag, op de tafel, onder Havelaar's hand. Havelaar antwoorden. Resident, ik ben assistent-resident van Lebak. Ik heb beloofd de bewolking te beschermen tegen afpersingen geweld aan rij. Ik klaag de regent aan, en zijn schoonzoon van Parenkoetjang, en ik zal de gegrondheid mij naar aanklacht bewijzen zodra me daartoe de gelegenheid wordt gegeven die ik voorstelde in mijn brieven. Ik ben schuldig aan lastig als mijn aanklacht false is. Hoe ruim verbruggen ademde, en hoe vreemd de resident Havelaar's woorden vond. Het onderhoud duurde lang. Met beleefdheid, want beleefd en wel opgevoed was de eerslijmering, tracht hij Havelaar te bewegen van zo verkeerde grondbeginselen af te zien. Maar met evengrote beleefdheid beleefd deze onvoorzettelijk. Het slot was dat de resident moest toegeven en als bedreiging zei wat voor Havelaar een zegenpaal was, dat hij zich dan genoodzaakt vond de bedoelde brieven te brengen onder de aandacht van de regering. De zitting werd opgeheven. De resident bezocht de adipatie. We zagen een rit wat hij daar te verrichten had, en gebruikte daarna het middagmaal aan de schrale disc der Havelaar's. Daar stond daarop keerde hij terug naar Sierang, met grote spoed, omdat hij het zo bijzonder druk had. De volgende dag ontving Havelaar een brief van de resident van Bantam, welks inhoud blijkt uit het antwoord dat ik hier afschrijf. No. 93. Geheim, rank als betoeng, 28 februari 1856. Ik heb de eer gehad te ontvangen uw spoedmissieven van 26 Dezig, Geheim, houdende hoofdzakelijk mededeling, dat jij gronden had niet te treden in de voorstelling gedaan bij mijn ansprieven van 24 en 55 Dezig, No. 88 en 91. Dat jij vooraf vertrouwelijke mededeling had gewenst. Dat jij niet goedkeurt mijn verrichtingen in die beide brieven omschreven. En ten slotte van enige bevelen. Ik heb tans de eer, gelijkt Gauwus Rits in de conferentie van eer gister, mondeling geschieden, nog paans en ten overvloede te verzekeren, dat ik volkomen eerbiedig de wettigheid van uw gezag waar het geld te keuze al of niet te treden in mijn voorstellen. Dat de ontvangen bevelen met stieptheid en dus noods met zelfverlogening zullen worden nagekomen, als waard ge tegenwoordig, bij al wat ik doe en zeg, of juist er, bij al wat ik niet doe en niet zeg. Ik weet dat jij op mijn loyaliteit ten Deze vertrouwt. Sie voelt het ondertueel 70. Toch ik neem de vrijheid templechtigste te protesteren tegen de minste zwem van afkeuring om trent enige handeling, enig woord, enige zinsneden door mij in deze zaak verricht, gesproken of geschreven. Ik heb de overtuiging mijn plicht te hebben gedaan, in doel en in wijze van uitvoering, geheel mijn plicht, niets dan mijn plicht, zonder de minste afwijking. Lang had ik nagedacht voordat ik handelde, dat is, voordat ik onderzocht, rapporteerde en voorstelde, en als ik in iets het minste zou gevaald hebben, uit overeiling, faalde ik niet. In gelijke omstandigheden zou ik opnieuw, iets sneller echtig, geheel, letterlijk geheel hetzelfde doen en nalaten. Al waren het zelfs dat een hoger macht dan de uwen iets afkeurde in wat ik deed, behoudens misschien het eigenaardige van mijn stijl, die een deel uitmaakt van mijzelf, een gebrek waarover ik zo min verantwoordelijk ben als een stamelaar voor het zijnen? Al waren het dat, dacht neen, dit kan niet zijn, maar al waren het zo, ik heb mijn plicht gedaan. Wel doet het mij, zonder bevremding evenwel, leed dat jij hierover anders oordeelt, en wat mijn persoon aangaat, zou ik daar stond perusten in wat mij een miskenning toeschijnt, toch er is een principe in het spel, en ik heb gewetensredenen die eisen dat uitgemaakt worden welke mening juist is, die van u of de mijnen. Anders dienen dan ik telebak diende, kan ik niet. Wens dus het Goeffordement anders te worden gediend, dan moet ik als eerlijk man eerbiedig verzoeken mij te ontslaan. Dan moet ik op 36-jarige leeftijd trachten opnieuw een loop aan aan te vangen. Dan moet ik na 17-jaren, na 17 zware, moeilijke dienstjaren, na mijn beste levenskrachten te hebben ten offer gebracht aan wat ik voor plicht hield, opnieuw aan de maatschappij vragen of ze mij brood wil geven voor vrouw en kind, brood in ruil voor mijn denkbeelden, brood wellicht in ruil voor arbeid met kruiwagen of spade, als de kracht van mijn arm meer waard wordt gekeurd dan de kracht mij naar zeel. Maar ik kan en wil niet geloven dat u een mening door zijn excelentie de gouverneur generaal gedeeld wordt, en ik ben dus verplicht voordat ik overgaat al het bitter uiterste dat ik neerschreef in de vorige alinea, u eerbiedig te verzoeken aan het Goeffordement voor te stellen, de resident van Bantam aan te schrijven als nog goed te curen de handelingen van de assistent resident van Le Bak, betrekkinghebbende, opdienstmissieven van 24 en 25 dezer, nummers 88 en 91, ofwel genoemde assistent resident te roepen ter verantwoording op de door de resident van Bantam te formuleren punten van afkeuring. Ik heb de eer u ten slotte de dankbare verzekering te geven dat wanneer iets me kon terugbrengen van mijn langdordachte en bedaard maar vuurig aangekleefde principes ten dezen, waarlijk het zou geweest zijn de heuze, innemende wijze waarop hij in de conferentie van eergister die principes heb bestreden. De assistent resident van Le Bak, Max Havelaar. Zonder uitspraak te doen omtrend de gegrondheid van het vermoeden der wederweeslotering betreffende de oorzaak die haar kinderen tot wezen maakte en alleen aannemende wat bewijsbaar is dat er in Le Bak nauw verband was tussen plichtsbetrachting en gif, al bestond dan ook dit verband slechts in mening, zie voetnoemde 173, zal toch ieder inzien dat Max en Tine kommervolle dagen hadden door te brengen na het bezoek van de resident. Ik geloof niet nodig te hebben de angst, de schetsen van een moedig die bij het rijken van Spijs en haar kind zich het duurig de vraag moet voorleggen of ze misschien haar lieveling vermoord. En wel was het een afgebeden kind, de kleine Max, die zeven jaar was uitgebleven na het huwelijk als wist de schalk dat het geen voordeel was ter wereld te komen als zo'n van zulke ouders. 29 lange dagen had Havelaar te wachten voor de Goeverneur-generaal hem meedeelden, nog, we zijn nog zover niet, kort na de vergeefse pogingen om Havelaar te bewegen tot de intrekking zijn erbrieven of tot het verraden van de arme lidden die op zijn goot moedigheid vertrouwd hadden, tot eens verbuggen bij hem binnen. De brave man was doodsbleek en had moeite te spreken. Ik ben bij de regent geweest, zei hij, dat is in vaam, maar verraad me niet. Wat, wat moet ik niet verraden? Geeft gemij u woord geen gebruik te maken van wat ik u zeggen zal? Weer halfheid, zei Havelaar, doch, goed, ik geef mijn woord. En toen verhaalde verbuggen wat de lezenreeds bekend is, dat de resident aan de adipatie had gevraagd of hij iets wist in te brengen tegen de assistentresident en hem tevensgeheel onverwachts geld tot aangeboden en gegeven. Verbuggen wist het van de regent zelf, die hem vroeg welke redenen de residenten je toekonden geleid hebben. Havelaar was verontwaardigd, maar hij had zijn woord gegeven. De volgende dag kwam verbuggen terug en zei dat Duclarie hem onder het oog had gebracht hoe onedelig het was, Havelaar, die met zulke tegenstanders te strijden had, zogeheel alleen te laten, waarop verbuggen deze kwam ontheffen van zijn gegeven woord. Goed, riep Havelaar, schrijf het op. Verbuggen schreef het op. Ook die verklaring ligt voor mij. Sie voedt ons 174. De lezer heeft immersreeds lang ingezien waarom ik zo gemakkelijk afstand kon doen van alle aanspraken op juridieke echtheid der geschiedenis van Saïtje. Het was zeer treffend op te merken hoe de beschroomde verbuggen, voor de verwijten van Duclarie, op Havelaar's woord durfde bouwen in een zaak die zo noopte tot woord broek. En nog iets, er zijn seder te gebeurtenissen die ik verhaal jaren verlopen. Havelaar heeft in die tijd veel geleden, hij heeft zijn gezin zien leiden, de geschriften die voor mij liggen getuigen daarvan, en het schijnt dat hij gewacht heeft. Ik geef de volgende aantekening van zijn hand. Ik heb in de nieuwsbladen gelezen dat de heer Sleimering benoemd is tot ridder van de Nederlandse leeuw. Hij schijnt tansresident van Djokra Carter te wezen. Ik zou dus nu op de Lebakse zaken kunnen terugkomen zonder gevaar voor verbuggen. Einde van Hoogstuk 19. Voetnoten 161, zie Paragraaf 11 van de vraagpunten aan de controleur in de menebrieven. Voetnoten 162, als boven Paragraaf 18. Voetnoten 163, het vergiftigen van de heer Karolus. Voetnoten 164, term van de Amtseet. Voetnoten 165, en, had ik erbij kunnen zeggen, ook mij te vermoorden, de vrees overigens dat de resident zelf de Alipatie een wenk gegeven zou om zich te dekken, teken te positie. En de resident voelde zich niet opgewekt, tegen die vrees, als tegenaan lastelijke veronderstelling, te potsteren. In plaats hiervan bewees hij door zijn handelingen dat Havelaar maar al te juist had ingezien, wat hem te wachten stond van een chef die toch even als hij gezoren had de inlander tegen de hebsucht zijn er hoofden te beschermen. Voetnoten 166, opmerkelijk alweer dat de resident breast van Kempen al zulke uitdrukkingen liet voorbijgaan zonder protest en zelfs zonder verzoek om toelichting. Uit zijn zwijgen blijkt dat hij de assertie in van Havelaar volkom begreep, geen bewijst dat ik de algemene toestand naar waarheid geschetst heb. Had niet ook hier, bijvoorbeeld, de resident moeten vragen, wat bedoeld gaan met die geest der Oost-Indische Amtenaren. Voetnoten 168, lichtvaardigheid en voorbaarigheid zijn voorzeker af te curen en strafbaar, vooral in zulke gewichtige omstandigheden. In zoveren is er dus op Havelaar's loyaal aanbod geen aanmerking te maken. Wanneer men even wel daarin de stelling mocht zoeken, dat een Amtenaren die krachtend zijn instructie aanklaagt van misdrijf, daar stond persoonlijk aansprakelijk zou wezen voor de gegrondheid zijn er beschuldiging, moeten we erkennen dat Havelaar hier meer heeft toegegeven dan hij verplicht was. Welk officier van justitie zou op zulke voorwaarden het publiek ministerie willen waarnemen? Toch Havelaar was te zeker van zijn zaak om de minste achterdeur open te houden. Voetnoten 169, onderzoek, rapport en voorstel. Wel te verstaan, alles binnen de grenzen mijner instructie en uitkracht van die instructie. Voetnoten 170, eerst jaren daarna is dat onderzoek werkelijk geschiet en de regering was genoodzaakt te erkennen dat Havelaar de waarheid had gezegd. Zie de gids van augustus 1860, waar de hoogleraar vet na uitvoerige behandeling der Havelaar's zaak het volgende zegt. Sedert heeft Havelaar met de zijnen gebrek geleden. Hij is het voorwerp geworden van de smaad der droogstoppels, want de droogstoppels in Nederland maken altijd gemene zaak met de slijbingen in Indië. Hij is geworden multatulie, niet alleen een aangenomen naam, maar inderdaad. En wat bewijst nu het feit dat na zijn ontslag werkelijk een onderzoek in het regentschap Lubak plaats had, dat de regent een scherpe vermaning ontving en enige mindere hoofden werden afgezet. Primo, de waarheid van het spreekwoord dat de kleine dieven gehangen worden, terwijl men de groote laat lopen. Secondo, dat de zaak te veel rugbaarheid had verkregen om nu nog gesmoord te worden. Tertio, dat de kneverlaarij in Lubak al zeer erg moet geweest zijn, wanneer zelfs een resident die zo gaarne schipperde en zo ongaarne een Inlands hoofd vervolgde, constateren moest dat er werkelijk reden tot klagen bestond, en bij gevolg, kwarto, dat Havelaar volkomen gelijk had. Al dus, professor Vett, niemand even wel schijnt op de gedachte gekomen te zijn, dat men dan ook die Havelaar enige voldoeningsschuldig was. Ook niet dat de hemt en deelgevallen rechtsveigering aller nadeeligst werken moest op de toestand der irlandse bevolking. Van welk bestuwend ambtenaar in de binnenlanden is plichtsvervulling te verwachten nadat er zo duidelijk bleek dat de natie, eventueel als de regering, partij trekt voor de ellendelingen die het mishandelen van de javaan oogluikend toelaten. Voetnood 172. Het had aan mij gestaan, de bevolking op de ruin. In plaats daarvan handhaafde ik de eer van de Nederlandse regering zo goed ik kon, en de resident vertrouwde hierop. Voetnood 173. Dat mijn voorganger vergiftigd is geworden, werd door niemand in Lubak betwijfeld. Waarom liet de heer Pahu zijn lijk niet opgaven? Voetnood 174. Ik bezit die verklaring nog. Niemand vond het ooit de moeite waard daarvan in zaga te verzoeken. Einde, Voetnoten bij hoofdstuk 19. Deze lievelvoksopname behoort tot publieke domijn. Hoofdstuk 20 van Max Havelaar door Multituli. Dit is een lievelvoksopname. Alle lievelvoksopname behoort tot publieke domijn, vorming informatie of om je aan te melden als vrijwilligig ga naar livelvoks.org, opname door Anna Simon. Max Havelaar door Multituli, 20e hoofdstuk. Tasavond, tien is dat de lees in de binnengalerij, en Havelaar teken een borduurpatroon. Kleine Max toverde een lichtprent in elkaar en maakte zich driftig, omdat hij niet vinden kon het rooien lijf van die mevrouw. Zou het nu zo goed wezen, tienen? Voeg Havelaar. Kijk, ik heb die palm wat groter gemaakt. Het is nu juist The Line of Beauty van Hogwarts, niet waar? Ja, Max, maar die veetegate staat te dicht op Ocander. Zo, en die andere stroken dan? Max, laat me je bordje eens zien. Ej, heb je die strook aan? Ach, ik weet nog waar je die geboorduurd hebt, tienen. Ik niet, waar dan? Het was in Den Haag, toen Max ziek was, en we zo geschrokken waren omdat de dokter zei dat hij een zo ongewon gevormd hoofd had, en dat er zoveel zorg vereist werd om aandang naar de hersenen te voorkomen. Juist in die dagen was je bezig aan die strook. Tienen stond op en kustde de Kleinen. Ik heb haar buik, ik heb haar buik, rippet kindverrolijk, en de rooie mevrouw was compleet. Wie hoort daar een tontong slaan? Vroeg de moeder. Sie voet nog 175. Ik, zei Kleine Max, en wat beduid dat? Bedtijd, maar ik heb nog niet gegeten. Eerst krijg je eten, dat spreekt vanzelf. En ze stond op en gaf hem zijn in voudig maal, dat ze uit een goed gesloten kast in haar kamers ging gehaald hebben, want men had knippen van velig sloten gehoord. Wat geef je hem daar, voeg Haavelaag? Oh, wees gerust, Max, het is beschuitend een blik van Batavia, en ook de suiker is altijd achter slot geweest. Haavelaar's gedachten keerden terug naar het punt waarop ze waren afgebroken. Weet je wel, ging er voort, dat we de rekening van die dokter nog niet betaald hebben. Oh, dat is zeer hard. Lieve Max, we leven hier zo spaarzaam, weleraar zullen we alles kunnen afdoen. Bovendien, je zult wel spoedig resident worden, en dan is alles geregeld in weinig tijd. Dat is nu juist een zaak die me verdrietig maakt, zei Haavelaag. Ik zou zo heel omgaard naar Lubak verlaten. Dit zal ik je uitleggen. Geloof je niet dat we nog meer van onze Max hielden na zijn ziekte? Nu, zo ook zal ik dat arme Lubak liefhebben na de genezing van de kanker waar aan het leid cd't zoveel jaren. De gedachte aan bevordering doet me schrikken. Ik kan hier niet gemist worden tienen. En toch, aan de andere kant, als ik weer bedenkt dat we schulden hebben? Alles zal wel goed gaan, Max. Al moest je nu van hier, dan kan je later Lubak helpen, als je Goeverneur generaal bent. Daar kwamen woesten strepen in Haavelaar's borduurpatroon. Er was toren in dat bloemsel. Die veetegaten werden hoekig, scherp. Ze beten elkaar. Tine begreept dat ze iets miszegd had. Lieve Max begon zo vriendelijk. Vervloekt. Wil je die stumpers zo lang laten horen? Kan jij leven van zand? Lieve Max. Maar hij sprong op. Er werd niet meer getekend die avond. Hij ging torenig op panier in de binnengalerij. En eindelijk sprak hij op een toont die ruw en hart zou geklonken hebben aan iedereen vreemde. Toch maar Tine heel anders werd opgevat. Vervloekt die lauwheid, die schandelijke lauwheid. Daar zit ik nu zeer dat er maand te wachten oprecht en intussen wordt er vreselijk geleden door dat armenvolk. De regent schijnt er op te rekenen dat niemand hem aandurft. Zie. Hij ging in zijn kantoor en kwam terug met een brief in de hand. Een brief die vormenlicht lezig. Zie. In deze brief durft hij me voorstellen doen over de soort van arbeid die hij wil laten verrichten door de mensen die hij om wet geeft opgeroepen. Is dit niet de onbeschaamtheid te ver gedreven? Zie voelt nog 176. En weet je wie dat zijn? Dat zijn vrouwen met kleine kinderen, met zuigelingen, zwangere vrouwen die van Parankotjang zijn gedreven naar de hoofdplaats om voor hem te werken. Mannen zijn er niet meer. En ze hebben niets te eten. En ze slapen op de weg en eten zand. Kan jij zand eten? Moeten ze zand eten tot ik groeferneur generaal ben? Vervloekt. Tine wist zeer goed of wie Max eigenlijk boos was als hij zo sprak tot haar die hij zo lief had. En, Giavela Voort, dat loopt alles termijner verantwoording. Als er op dit ogenblik van die arme wezens rondwalen daar buiten. Als hij het schijn zou zien van onze lampen, zullen ze zeggen, daar woont een lendeling die ons beschermen zou. Daar zit hij rustig bij vrouwen en kind en teken het portuurpatroontjes. En wij liggen hier als boshonden op de weg, verhongeren met onze kinderen. Ja, ik hoor het wel. Ik hoor het wel. Dat roepen om vraak over mijn hoofd. Hier, Max, hier. En hij kust z'n kind met een wildheid die het verschrikte. Mijn kind, als men je zegt al dat ik een lendeling ben die geen moed had om recht te doen, dat er zoveel moeders zijn gestorven door mijn schuld, als men je zegt al dat het verzuim van je vader de zegen wegstel van je hoofd. Oh, Max, oh, Max, getuig dan wat ik leed. En hij berste in tranen uit, die tine afkusten. Ze bracht daarop kleine Max naar zijn betje, een stroomant. En toen ze terugkwam, vond ze Havelaar in gesprek met Verbrugge en Duclarie, die zo even waren binnengetreden. Het gesprek liep over de verwachte beslissing van de regering. Ik begrijp zeer goed dat de resident in een moeilijke toestand is, zei Duclarie. Hij kan het goeverdement niet aanraden, gevolg te geven aan uw voorstellen, want dan zou er te veel aan de dag komen. Ik ben reeds lang in de Pantamse, en weet er veel van, meer nog dan u zelf, meneer Havelaar. Ik was reeds als onderofficier in deze streken, en dan komt mijn zaken te weten die de inland er zo niet durft zeggen aan de ambtenaren. Maar als nu na een openlijk onderzoek dat alles aan de dag komt, zal de Goeverneur-generaal de resident der verantwoording roepen, en hem afvragen hoe het komt dat hij in twee jaren niet ontdekt heeft, wat u terstond in het oog is gevallen. Hij moet dus natuurlijk trachten, zodanig onderzoek te voorkomen. Ik heb dit ingezien, antwoordde Havelaar, en wakker gemaakt door zijn poging om de adipatiep te bewegen iets tegen mij in te brengen. Het ging scheent aan te tonen dat hij beproefen wilde kwestie te verleggen, door bijvoorbeeld mij te beschuldigen van, ik weet niet wat, heb ik men je tegen gedekt door afschriften van mijn brieven rechtstreeks aan de regering te zenden. In één daarvan komt het verzoek voor, ter verantwoording te worden geroepen, wanneer en misschien mocht worden voorgegeven dat ik iets misdaan had. Als nu de resident mij aantast, kan daarop in gewone binnenlijkheid geen beslissing worden genomen, zonder dat men mij vooraf heeft gehoord. Dit is men zelfs een misdadig verschuldig. En daar ik niets misdaan heb. Daar komt de post aan, riep verbruggen. Ja, het was de post. De post, die de volgende brief meepracht van de Goeverneur-generaal van Nederlands-Indië aan de gewezen assistentresident van Labak, Havelaag. Kabinet, nummer 54. Buitenzorg, 23 maart 1856. De wijze waarop door u is de werk gegaan bij de ontdekking of vooronderstelling van kware praktijken van de hoofden in de afdeling Labak. En de houding daarbij door u tegenover u een chef, de resident van Bantam, aangenomen, hebben in hoge mate mijn ontevredenheid verwekt. In uw bedoelde handelingen wordt een evenzeer gemist, bezaagd overleg, beleid en voorzichtigheid, zozeer vereist in een ambtenaar met uitvoering van gezag in de binnenlanden bekleed, sick, als begrippen van onderschiktheid aan uw onmiddellijke superieur. Reet weinige dagen na de aanvaarding u over betrekking heb jij kunnen goed vinden, zonder voorafgaande raadpleging van sick, de resident, het hoofd van het inlandse bestuur te Labak te maken tot het doelwit van bezwarende onderzoekingen. In die onderzoekingen heb jij aanleiding gevonden, zonder zelfs uw beschuldigingen tegen dat hoofd door feiten, veel minder bewijzen, staven, tot het doen van voorstuin die de strekking hadden, een inlandse ambtenaar van de stempel van de regent van Labak, een 60-jarigen, toch nog ijverigen landstinaag, aan na puren, aanzienlijke, regentengeslachten, vermaagschapt, en onttrendwing steeds gunstige getuigenissen waren uitgebracht, aan ene hem moreel, geheel vernietigende bejegening te onderwerpen. Daarom boven hebt jij, toen de resident zich ongenegen betoonde aan uw voorstellen geredelijk gevolg te geven, gewijgerd aan het billig verlangen van uw chef te voldoen, om volle opening te geven van het geen u-omtrend de handelingen van het inlandse bestuur te Labak bekend was. Zoke handelingen verdienen alle afkeuring, en doen lichtelijk geloven aan ongeschiktheid voor het beklenen ene betrekking bij het binnenlandse bestuur. Ik heb bij verplicht gezien, u van de verdere vervulling de betrekking van assistent-resident van Labak te ontheffen. Uit aanmerking evenwel van Guss gerapporten, vroeger omtrend u ontvangen, heb ik in het voorgevallende geen reden willen vinden om u het uitzicht op ene wederplaatsing bij het binnenlandse bestuur te benemen. Ik heb u daarom voorlopig belast met de waarnemende betrekking van assistent-resident van Ngawi. Van uw verdere handelingen in die betrekking zal het geheel afhangen of hij bij het binnenlandse bestuur zo het kunnen geplaatst blijven. En daaronder stond de naam van de man opwins ijvig bekwaamheid en goede trouw, de koning zei er te kunnen staatmaken, toen hij dienst benoeming tot Goeverneur-generaal van Nederlands Indie ondertekende. Sie voedt nog 177. We gaan van hier best het tienen, zei Havelaar gelaten, en hij raakte de kabinetsbrief aan Verbrugge, die het stuklas tezamen met Duclarie. Verbrugge had tranen in de ogen, maar spakt niet. Duclarie, een zeer beschaafd mens, bergste in een wilde vloek uit. Ik heb hier in het bestuur schelmen en dieven gezien. Ze zijn in ere van hier gegaan, en men schrijft aan u zoek een brief. Het is niets, zei Havelaar. De Goeverneur-generaal is een eerlijk man. Hij moet bedrogen zijn, hoewel hij zich tegen dat bedrog had kunnen hoeden door mij eerst te horen. Hij is verstrikt in het web van de buitenzorgse ambtenarie. We kennen dat, maar ik zal tot hem gaan en hem aantonen hoe hier de zaken staan. Hij zal recht doen, ik ben er zeker van. Maar als gaan naar Gnawi gaat? Juist, ik weet het, ten Gnawi is de regent verwand aan het Jokjaas de Hof. Ik ken Gnawi, want ik was twee jaar lang in de Bangelen, dat in de buurt is. Sie voedt nog 178. Ik zou ten Gnawi hetzelfde moeten doen wat ik hier gedaan heb. Dat zou nutteloos heen en weerreizen zijn. Bovendien, het is me onmogelijk diensten doen op de proef alsof ik me slecht gedragen had. En eindelijk, ik zie in dat ik om een eind te maken aan altijd geknoeien, geen ambtenar moet wezen. Als ambtenar, staan er tussen de regering en mij te veel personen die belang hebben bij het logenen der ellende van de bevolking. Er zijn nog meer redenen die mij beletten naar Gnawi te gaan. Die plaats was niet vakant, ze is voor mij open gemaakt. Kijk. En hij toonde in de Javase courant die met dezelfde post was aangekomen dat hij inderdaad bij hetzelfde besluitere regering waarbij hem het bestuur van Gnawi uit opgedragen, de assistentresident van die provincie verplaatst werd naar een andere afdeling die vakant was. Weet je waarom ik juist naar Gnawi moet en niet naar die vakante afdeling? Dat zal ik je zeggen. De resident van Madeoen, waaronder Gnawi behoort, is de schoonbroedig van de vorige resident van Banta. Ik heb gezegd dat de regent vroeger zulke slechte voorbeelden had gehad. Ha! riepen verburgeren en duklarie tegelijk. Zo begrepen waarom Havelaar juist naar Gnawi verplaatst werd om op de proef te dienen of hij zich misschien betere zou. En om nog een reden kan ik niet daarheen gaan, zei daar hij. De tegenwoordige goedeur-generaal zoals Poedig Aftreden zijn opvol gekennik en ik weet dat er van hem niets te wachten valt. Sie voelt nog 179. Om dus nog tijdig voor dat arme volk iets te verrichten moet ik de tegenwoordige goedeur-sprekend voor zijn vertrek en als ik nu naar Gnawi ging zou dat onmogelijk wezen. Tienen, hoor eens. Lieve Max. Je hebt moed, niet waar. Max, je weet dat ik moed heb als ik bij je ben. Wel nu. Hij stond op en schreef het volgende request naar mijn inzien een voorbeeld van welsprekendheid. Rancas Betoen, 29 maart 1856. Aan de Goeverneur-generaal van Nederlands-Indië. Ik had de eer te ontvangen uw excellenties-cabinetsmissieven van 23 dezer, nummer 54. Ik zie me genootzaakt in antwoord op dat stuk. Uw excellentie te verzoeken mij te verlenen een eervol ontslag uit Slansdienst. Max Havelaag. Sie voelt nog 188. Er was te buitenzorg tot het verlenen van het gevraagd ontslag niet zo lang het tijd nodig als er geen vereist geweest te zijn voor de beslissing hoe mijn Havelaars aanklacht kon afwinden. Dit toch had een maand geforderd en het gevraagd ontslag kwam binnen weinig dagen te Labak aan. God dank, riept diene, dat je eindelijk jezelf kunt zijn. Havelaag ontvind geen last om het bestuur zijn erafdeling voorlopig over te geven aan verbuggen en meende dus zijn opvolger te moeten afwachten. Deze bleef lang uit omdat hij uit een geheel andere hoek van Java komen moest. Na bijna 3 weken wachtend schreef de gewezen assistentresident van Labak die echte nog altijd dan zodanig was opgetreden de volgende brief aan de controleur verbruggen. Nr. 153 Rankas Betoem 15 april 1856 Aan de controleur van Labak Sie voet nog 181 Het is u bewust dat ik bij Governements besluit van de vierde dezer nummer 4 op mijn verzoek eervol ben ontslagen uitslansdienst. Misschien waar ik in mijn recht geweest na de ontvangst van die beschikking mijn betrekking van assistentresident ter stond neer te leggen daar het een anomalie schijnt een functie te vervullen zonder ambtenaar te wezen. Ik ontving een van wel geen aanschrijving om mijn betrekking over te geven en gedeelteelijk uit besef van de verplichting mijn post niet te verlaten zonder behoorlijk afgelost te zijn gedeelteelijk uit oorzaken van onderschikbelang wacht ik de komst van mijn opvolger af in de mening dat die ambtenaar spoedig althans deze maand zou arriveren. Tans verneem ik van u dat mijn vervanger nog niet zo spoedig kan verwacht worden. Gehebt, men ik, die tijding te serang gehoord en tevens dat het de resident verwonderde dat ik in de zeer bijzondere positie waarin ik verkeer nog niet heb verzocht het bestuur aan u te mogen overdragen. Niets kon mij aangenamer zijn dan dit bericht want ik behoef u niet te verzekeren dat ik die verklaard heb niet anders te kunnen dienen dan ik je deed. Ik, die voor deze wijze van dienen ben gestraft met perisping met een ruïneuze en dishonorante overplaatsing met de last om de armen lieden te verraden die op mijn loyaliteit vertrouwen met de keuze also tussen onheer en broodsgebrek. Dat ik na dit alles met moeite en zorg elk voorkomend geval te toetsen had aan mijn plicht en dat de eenvoudigste zaak mij zwaar viel geplaatst als ik was tussen mijn geweten en de principes van het Goevernement waaraan ik trouwenschuldig ben zolang ik niet ontheven ben van mijn aand. Deze moeilijkheid openbaarde zich vooral bij het antwoord dat ik geven moest aan klagers. Eens toch had ik beloofd niemand te zullen overleveren aan de rancunen zijn er hoofden. Eénmaal had ik onvoorzichtig genoeg mijn woord ten boor gesteld voor de richtvaardigheid van het Goevernement. De arme bevolking kon niet weten dat die beloften en die boorgstelling gedesafueerd waren en dat ik arm en onmachtig alleen stond met mijn zucht voor recht en menselijkheid. En men ging met klagen voort. Het was grievend na de ontvangst de kabinetsmissieven van 23 maart daar te zitten als vermeende toevlucht als machteloze beschermig. Het was hartverscheurend de klachten aan te horen over mishandeling, uitzuiging, armoede, honger terwijl ik zelf nu met vrouw en kind honger en armoede tegemoet ga. En ook het Goevernement mocht ik niet verraden. Ik mocht dat die arme lieden niet zeggen. Gaat en leid, want het bestuur wil dat hij gekneveld wordt. Ik mocht mijn onmacht niet erkennen één als er was met de schande en de geweten loosheid de raadgevers van de Goeverneur generaal. Zie hier wat ik antwoorde. Der stond kan ik u niet helpen. Toch ik zal naar Batavia gaan. Ik zal de grote heerspreken over uw ellende. Hij is rechtvaardig en hij zal u bijstaan. Gaat voorlopig rustig naar huis. Verzet u niet. Verhuis nog niet. Wacht geduldig. Ik denk ik hoop dat de rechtshag geschieden. Zo meende ik beschaamt over de schending mijn ertoezichting van help mijn denkbeelden in overeenstemming te brengen met mijn plicht omtrend het bestuur dat mij nog deze maand betaalt. En ik zou al dus tot de komst van mijn opvolgers en voort gegaan indien niet een bijzonder voorval mij heden in een noodzakelijkheid bracht aan die dubbelzinnige verhouding en eind te maken. Zeven personen hadden geklaagd. Ik gaf hun bovenstaand antwoord. Zij keerden naar hun woonsteden terug. Onderweg ontmoet hen hun dorpshoofd. Hij moet ze verboden hebben hun kampong weder te verlaten en nam ze naar mijn mij rapporteerd hun klederen af om hen te dwingen thuis te blijven. Eén hun er ontsnaapt vervoegt zich weder bij mij en verklaard niet naar zijn dorp te durven terugkeren. Wat ik nu die man moet antwoorden weet ik niet. Ik kan hem niet beschermen. Ik mag hem mijn onmacht niet bekennen. Ik wil het aangeklaagd dorpshoofd niet vervolgen daar zooks de schijn zou meeprengen alsof deze zaak porle besvond de macaws door mij was opgerakeld. Ik weet niet meer wat te doen. Ik belast u onder naderen goedkeuring des residents van Bantam vanaf morgenochtend met het bestuur de afdeling Le Bak. De attiscentresident van Le Bak, Max Havelaag. Daarop vertrok Havelaar met vrouw en kind van Rancas Betoen. Hij weigerde alle geleiden. Tuclarie en Verbrugger waren diep gehoord bij het afscheid. Ook Max was aangedaan. Vooral toen hij op de eerste wisselplaats een talrijke menig te vond die weggeslopen was uit Rancas Betoen om hem daar te begroeten voor het laatst. De Serang saapte de familie bij de heerslijmering af die haar met de gewone indische gastvrijheid ontving. Zee voelde 182. Zavonds kom er veel bezoek bij de resident. Mijn zijde zo betekend is vol mogelijk gekomen te zijn om Havelaar te begroeten en Max ontving menig wel sprekende handdruk. Maar hij moest naar Batavia om de Goeverneur generaal te spreken. Daaraan gekomen liet hij om gehoor verzoeken. Dit werd hem geweigerd omdat er een feitsweer was aan de voet van zijn excelentie. Havelaar wachten tot die feitsweer genezen was. Toen liet hij andermal verzoeken gehoord te worden. Zijn excelentie had het zo druk dat zij zelfs aan de directeur-generaal van Financiën een audiëntie had moeten weigeren en konden ze ook Havelaar niet ontvangen. Havelaar wachten tot zijn excelentie zou heengeworst tot zijn door die drukte. Intussen voelde hij iets als naive op de personen die aan zijn excelentie waren toegevoegd in de arbeid. Want hij werkte gaar net snel en veel en gewoonlijk smolden zulke drukten weg onder zijn hand. Hiervan echter was nu natuurlijk geen spraak. Havelaars arbeid was zwaarder dan arbeid. Hij wachten. Hij wachten. Eindelijk liet hij opnieuw verzoeken om gehoord te worden. Men gaf hem ten antwoord dat zijn excelentie hem niet kon ontvangen wél ze hierin verinderd werd door de drukte van haar aanstaandvertrek. Max beval zich aan in de gunst van zijn excelentie om één half uur gehoor zodra er een kleine ruimte wezen zou tussen twee drukten. Eindelijk vernam hij dat zijn excelentie de volgende dag vertrekken zou. Dit was hem een donderslag. Nog altijd hielte zich krampachtig vast aan het geloof dat de afdredende landvoogd eerlijk man en bedrogen was. Sie voedt nog 183. Een virendeel uurs waren voldoende geweest om de rechtvaardigheid zijn er zaak te bewijzen en dit virendeel uurs scheen men hem niet te willen geven. Ik vind onder Havelaars papieren de minuut van een brief die jij aan de afdredende gouverneur-generaalschijn geschreven te hebben op de laatste avond voordiens vertrek naar het moederland. Op de randstap met potlood aangetekend niet juist waaruit ik opmaakt dat sommige zinsneden bij het afschrijven veranderd zijn. Ik doe dit opmerken om niet uit het gemis aan letterlijke overeenstemming van dit stuk twijfeld te doen geboren worden aan de echtheid der andere officiële stukken die ik meedeelde en die allen door een vreemde hand voor een sluitend afschrift zijn getekend. Misschien heeft de man aan wie deze brief gericht was lust de voorkomen juiste teksten daarvan public te maken. Sie voedt nog 184. Men zou door vergelijking kunnen zien hoe ver Havelaars afgeweken van zijn minuut. Zakelijk correct was de inhoud al dus. Patavia. 23 mei 1856. Excellency. Mijn anshalve bij missieve van 28 februari gedaan verzoek om aangaande de labaksen zaak te worden gehoord is zonder gevolg gebleven. Even zo heeft uw excelentie niet gelieven te voldoen aan mijn herhaal de verzoeken om audiëntie. Uwe excelentie heeft dus een ambtenaar die gunstig bij het Gov. bekend stond. Dit zijn uw excelenties eigen woorden. Iemand die 17 jaar in het land in deze geweste diende. Iemand die niet alleen niets mis deed maar zelfs met ongekende zelfverlogening het goede beoogde en voor eer en plicht alles veil had. Zo iemand heeft uw excelentie gesteld beneden de misdager. Want die hoort men tenminste. Dat men uw excelentie omtrend mei misleid heeft begrijp ik. Maar dat uw excelentie niet de gelegenheid heeft aangegeven om die misleiding te ontgaan begrijp ik niet. Morgen gaat uw excelentie van hier en ik mag haar niet laten vertrekken zonder nog eenmaal gezegd te hebben dat ik mijn plicht heb gedaan. Geheel en al mijn plicht met beleid met bezadigdheid met mens liefendheid met zachtheid en met moed. De gronden waarop gebaseerd is de afkeuring in uw excelenties kabinetsmissieven van 23 maart zijn geheel en al verdicht en logenachtig. Ik kan dit bewijzen en dit ware iets geschiet als uw excelentie mij 1,5 uur gehoor had willen schen. Als uw excelentie 1,5 uur tijd had kunnen vinden om recht te doen. Dit is zo niet geweest. Een deftig gezin is daardoor de beelderst afgebracht. Hierover even wel klag ik niet. Maar uw excelentie heeft gesanctioneerd het stelsel van misbruik van gezag van roof en moord waaronder de arme javaan gebeukt gaat. En daarover klag ik. Dat schrijt ten hemel. Er kleef bloed aan de overgegaarde penningen van uw dus ontvangen in die straktement excelentie. Sie voelt nog 185. Nog eenmaal vraag ik om een oog een blik gehoor. Zij het deze nacht zij het morgen volg. En alweer vraag ik dit niet voor mij maar voor de zaak die ik voorsta. De zaak van rechtvaardigheid en menselijkheid die tevends de zaak is van wel begrepen politiek. Als uw excelentie het met haar geweten kan overeenbrengen van hier te vertrekken zonder mij te horen. Het mijne zal gerust zijn bij de overtuiging al op mogelijke te hebben aangewend om de treurige bloedige gebeurtenissen te voorkomen die weldra uit gevolg zullen wezen van de eigenwillige onkunde waarin de regering wordt gelaten ten opzichte van het geen er omgaat onder de bevolking. Max Havelaar Sie voetnoot 186. Havelaar wachten die avond. Hij wachten de gantste nacht. Hij had gehoopt dat misschien verstoordheid over de toon van zijn brief bewerken zou wat hij vergeef getracht had te bereiken door zachtheid en geduld. Zijn hoop was eidel. De Goeverneur generaal vertrok zonder Havelaar te hebben gehoord. Er was weder een excelentie ter rust te gegaan in het moederland. Havelaar doelde arm en verlaten rond. Hij zocht. Genoeg mijn goede stern. Ik, Miltatulie, neem de pen op. Gezijd niet geroepen Havelaars levensgeschiedenis te schrijven. Ik heb u in het leven geroepen. Ik liet u komen van Hamburg. Ik leerde u redelijk goed Hollands schrijven in zeer korte tijd. Ik liet u Louise Roosemeyer kussen die in suiker doet. Het is genoeg stern. Ge kunt gaan. Die schaalmannen zijn vrouw. Halt! Erlendig product van vuile geldzucht en godslastelijke femelarij. Ik heb u geschapen. Gezijd opgegroeid tot een monster onder mijn pen. Ik walg van mijn eigen maaksel. Stik in koffie en verdwijn. Ja, ik, Miltatulie, die veel gedragen hebt, neem de pen op. Ik vraag geen verschoning voor de vorm van mijn boek. Die vorm kwam hij geschikt voort ter bereiking van mijn doel. Dit doel is tweeledig. Ik wilde in de eerste plaats het aanzijn geven aan iets dat als heilige Pusaka zal kunnen bewaard worden door kleine Max en zijn zusje, als hun ouders zullen zijn omgekomen van Allende. Ik wilde aan die kinderen een adelbrief geven van mijn hand. En in de tweede plaats, ik wil gelezen worden. Ja, ik wil gelezen worden. Ik wil gelezen worden door staatslieden die verplicht zijn te letten op de tekenen des tijds. Door letterkundigen, die toch ook in z'n boek moeten inzien waarvan men zoveel kwaats spreekt. Door handelaren die belang hebben bij de koffievijlingen. Door kaminiers die me huren voor weinige centen. Door gouverneurs-generaal in Rusten. Door ministers in bezigheid. Sie voelden tot 1887. Door de lakijen van die excelentieën. Door bitpredikers die Moere Majorum zullen zeggen dat ik de allmachtige God aantast waar ik slechts opsta tegen het gotje dat zij maakte naar een beeld. Door duizenden en tienduizenden van exemplaren uit de droogstoppelras die voortgaan in hun zaakjes op de bekende wijs te behartigen. Het hartst zullen meesreewen over de mooie geit van mijn geschrijf. Sie voelden tot 1888. Door de leden daar volksvertegenwoordiging die weten moeten wat er omgaat in het grote rijk over zee dat behoort tot het rijk van Nederland. Ja, ik zal gelezen worden. Als dit doel bereikt wordt zal ik tevreden zijn. Want het was me niet te doen om goed te schrijven. Ik wilde zo schrijven dat het gehoord werd. En even als iemand die roept houdt het dief zich weinig bekoord over de stijlzijner geimproviseerde toespraak aan het publiek is het ook mij geheel om het even hoe men de wijze zal beoordelen waarop ik mijn houten dief heb uitgeschreeuwd. Het boek is bond. Er is geen geleidelijkheid in. Jacht op effect. De stijl is slecht. De schrijver is onbedreven. Geen talent. Geen methode. Goed. Goed. Alles goed. Maar de javaan wordt mishandeld. Want wederligging daar hoofdstrekking van mijn werk is onmogelijk. Sie voelt tot 1889. Hoe luider overgens de afkeuring van mijn boek hoe liever het mij wezen zal. Want des te groter wordt de kans gehoord te worden. En dit wil ik. Doch gij die ik stoor in u drukten of in uw rust. Gijm minister zijn gouverneursgeneraal rekent niet te zeer op de onbedrevenheid mijn erpen. Ze zou zich kunnen oefenen en met enige inspanning misschien geraken tot een bekwaamheid die ten laatste zelfste waarheid zou doen geloven door het volk. Dan zou ik aan dat volk een plaatsvraag in de vertegenwoordiging. Sie voelt nog 190. Al waren het alleen om te protesteren tegen certificaten van rechtschapenheid die door indische specialiteiten viceversa worden uitgereikt. Sie voelt ons 191. Misschien om op het frame denkbeeld te brengen dat mijn zelfwaarde hecht aan die hoedanigheid. Om te protesteren tegen de eindeloze expeditie in en heldendaden tegen armen en lendige schepsels die mij vooraan door mishandeling dwong tot opstand. Om te protesteren tegen de schandelijke lafhartigheid van circularis die de eerder nazi schandvlekken door het inroepen van publieke liefdadigheid voor de slachtoffers van chronische zeeroof. Sie voelt nog 192. Het is waar. Die opstandelingen waren uitgehoorde geraamten en die zeeroofers zijn weerbare mannen. En als men mij die plaatswijgerde als men mij bij voortduring niet geloofde dan zou ik mijn boek vertalen in de weinige talen die ik ken en in de vele talen die ik leren kan om te vragen aan Europa wat ik vruchteloos zou hebben gezocht in Nederland. En er zouden in alle hoofdsteden liederen worden gezongen met refreinen als dit. Er ligt een roof staat aan de zee tussen Oost-Friesland en de Schelde. En wanneer ook dit niet paten? Dan zou ik mijn boek vertalen in het maleis, javaans, soondas, alvoers, boeginees, bataques en ik zou kleewangwetten de krijgsangen slingeren in de gemoederen van de arme martelaren wie ik hulp heb toegezegd. Ik, multatulie. Redding en hulp op wettelijke weg waar het kan. Op wettige weg van geweld waar het moet. En dit zou zeer nadelig werken op de koffieveilingen van de Nederlandse handelmaatgepij. Sie voelt nog in 1993. Want ik ben geen vliegend reddende dichter, geen zachtmoedige droomer zoals de getrapte Havelaar die zijn plicht deed met de moed van een leeuw en hongerleid met het geduld van een marmot in de winter. Dit boek is een inleiding. Ik zal toenemen in kracht en scherpte van wapenen naarmate het nodig zal zijn. God geven dat het niet nodig zijn. Nee, het zal niet nodig zijn, want aan u draag ik mijn boek op. Willem de derde, koning, groot hertog, prins. Meer dan prins, groot hertog en koning. Kijzer van het prachtig rijk van Insulinde dat zich daar slingert om de evenaar als een gordel van smaracht. Aan u durf ik met vertrouwen vragen of het uw kijkselijke wil is dat Havelaar wordt bespat met de modder van slijmeringen en droogstoppels. En dat daar gins uw meer dan 30 miljoenen onderdanen worden mishandeld en uitgezogen in uw naam. See footnote 194. Einde van hoofdstuk 20. Footnoten. Footnote 175. Is een groot, hangend, uitgeholt houten blok waarop men de uren slaat. De naam is alweer een onomatopé. Footnote 176. Deze brief van de adipati is nog in mijn bezit en wel nogal karakteristiek samengeknepen en in stukken gescheurd maar nog altijd voorkomen leesbaar. De toelech van het schrijven was mij in zijn knievelerij te betrekken. Geen geluk zou wezen in die niets hem voorstellen had goed gekeurd of argeloos daarover in correspondentie was getreden. Footnote 177. In de derde alinia van deze brief wordt mij het vervullen van mijn voorgeschreven plicht tot verwijd gemaakt door de man die in de eerste plaats geholpen was mij te berispen en zelfs te straffen indien ik die plicht had verzuimd. Wat vervolgens zijn ontevredenheid aangaat over de door mij aangenomen houding tegenover de resident van Banta ze was geheel omgegrond en de heer Pvk zelf betuigde mij later niet te begrijpen wat daarmee kon bedoeld zijn. De bewering dat er omtrendt de regent steeds gunstige getuigenissen waren afgelegd was een onwaarheid. Herhaaldelijk was er in de conduite state over dat hoofd geklaagd. De opmerking dat ik mijn beschuldiging niet door feiten, veel minder bewijzen, gestaapt had klinkt zondeling in de mond van de man die geen gehoor verkoosten geven aan mijn dringende beden mij in de gelegenheid te stellen mijn beschuldiging door feiten en bewijzen te staven. Onwaar is het dat ik gewijgerd hebben zou volle opening te geven van wat mij omtrend de handelingen van het Inlandse bestuur te labak bekend was. Juist om tot die volle opening te kunnen overgaan doorring ik op een vrij en openlijk onderzoek aan. Maar ik wilde voorkomen dat het weder zou uitlopen op een vruchteloos awoucheren gelijk onder mijn voorgaar zo dik was geschiet was zonder andere gevolg dan dat de klagers officieel gestraapt of in het geheim mishandeld werden. Ongeschiktheid voor het bekleden ener betrekking bij het Binnenlandse bestuur moest wel betekenen dat ik niet kon werken in de geest des governments, niet in de geest daar slijmeringen, niet in de geest van de verheven duimer van twist. De natie had behoorend de eisen dat al die variëtijten van plichtverzakende deugnieten zich geschikt maakten om te werken in de geest van Havelaag. Hoe rijms vervolgens de erkenten is dat ik bij de regering gunstigst ont aangeschreven met een laaghartige insinuatie in de Tweede Kamer dat hij over de schrijver van het boek zoveel kwaats al zo zou kunnen zeggen. Wat de plaatsing te Nabi aangaat er bestonden nog meer redenen om die aanstelling van de hand te wijzen. Maar de in alle Inlandse zaken zo grondig onwetende van twist kende-ie niet. Hij liep in het kiezen voor mij van die betrekking alweer aan de lijband van de buitenzorgse commissarie die er waarachtig groot belang bij had dat ik niet aan het woord kwam. Het was een uitgemaakte zaak dat ik de Nabi moest vallen. Het openbaar en de kuiperijtjes die hier toe in het werk werden gesteld zou zeer pikant wezen waar ik onthoud me nu daarvan omdat ik geen vrijheid heb mijn bronnen te noemen. Misschien wordt het bezwaar eenmaal opgeheven. De laatste alinia van de heerlijke kabinetsbrief betekent alweer dat er zou moeten blijken of Havelaag bekwaam en genegen was dienst te nemen onder de vereerders van de geest des Goevernements. En dit zou moeten getuigd worden door deze of genen hoofdamtenaar van het alloy er slijmeringen. Ieder ziet dat de onbekwaamheid van van twist zich niet tot inlandse zaken bepaalde en dat de man ook in The Proper Study of Man een brekenbeen was. Men bedenken dat hij Havelaag's brieven onder de ogen had, brieven die geschreven waren met de voorbedachte strekking de man wakkerd schudden. Nederlanders, welke soort van wezenstoch laat jij u optringen als landvoogten van insulinde. Voetnood 178. Dat in de buurt is. Ook hier alweer er is van toepassing wat ik zei de over het leren kennen van de toestand in haar landstreek door het verblijf in een napeig lege provincie. Voetnood 179. Die opvolger was de Heer Pahu, een pronkje wil alweer van onbeduidendheid en dus een man naar het hart van de nazi die hem vijf jaar als minister, vijf jaar ook als Goeveneur generaal heeft kunnen gebruiken. Gelijker in de tekst van deze uitgaaf uitdrukkelijk staat wist ik in 1856 wat tans mijn 3 miljoen landgenoten wel met mij eens zullen wezen, dat er van die man niets te wachten viel. Zo is dan ook de lezing in het handschrift van de Havelaar. Maar of de Heer Van Lennep zelf, of de zetter, of deze of geen correcter, weet ik het, een van allen dan heeft goed gevonden die teksten vervalzen. Mijn leest in vorige uitgaven zijn opvolger, de opvolger namelijk van Van Twist, ken ik niet en ik weet niet of er van hem iets te verwachten valt. Wat de strekking was van deze blijkbaar opzettelijke verandering en drukvoud kan het niet zijn, weet ik niet, maar ze komt mij onheerlijk voor. Voetnood 180. Een javanenutter in Friesland, ik meent de bosward, onthaalde zijn publiek op de mededeling dat die Havelaar beneden alles en op unaangename wijs uit de dienst geraakt was. Ik heb niet vernomen dat men de man de deur uitwierp. Welk nutt het voor de javanen heeft, dat men de man lastert, die voor hem weg gaf, al wat die offeren kon, begrijp ik niet. Zie daarover, in de bundel verspreide stukken, mijn brief aan die kostelijke maatschappij. Voetnood 181. Bij het lezen van deze brief aan de controleur, gelieven men in het oog te houden, dat die geschreven werd aan de man die van al het voorgevallen het Lubak getuigen en daar een antelijk betrokken was geweest. Ook vooral met het oog op de mededeling, die in de laatste Alinea's voorkomt, geloof ik niet, dat er bondiger bewijs voor de waarheid der gehele strakking van mijn boek denkbaar is, dan in dit document geleverd wordt. Voetnood 182. In een Bataviase courant werd me verweten dat ik bij de heer Prest van Kempen afstapte. Wel, ik deed het op zijn uitdrukkelijk verzoek en het was van mijn kant een ene moedigheid. De man vreesde voor oproer, waardoor inderdaad reden was. Reeds de Lubak had ik al mijn invloed nodig om de bevolking in rust te houden, waarop dan ook in mijn laatste brief aan de controleur geduld wordt. Het zou een verkeerde indruk hebben gemaakt, indien ik bij het verlaten van Bandam blijk had gegeven in onmin met de residenten zijn. Wat dan ook werkelijk het geval niet was. Maar zeker zou dit wel het geval geweest zijn, indien ik toen al de motieven had gekend die aan bewogen, moordenaars en dieven de hand boven het hoofd te houden. Gelijk uit de havenlaar blijkt, dacht ik slechts aan een doorgewoon te vervallen plichtbesef, van de soort als ik sedert jaren overal ontmoet had. Later even wel, ontdekte ik dat het ontzien van de geest des governements in dit bijzonder geval samenhing met een indruk van nog lager soort. Van de allerlaagste soort. Het lust me niet maar daarover op dit ogenblik uit te laten. Misschien is de gewezen minister van kolonie en Hasselman genegen de belangstellende onderzoeker nauwkeurigig in te lichten. Ook kan deze staatsdienaar, een meiner voorgangerste lebak, getuigen of ik de beschuldiging van overdrijving in het schetsen van de toestand die je provincie verdient. Hij zal erkennen dat ik beneden de waarheid bleef. Voetnood 183. Dit zeg ik van Twist zelf in de brief aan de gouverneur-generaal in Rusten. Dat men hem bedrogen had blijft waar, maar niet gegond bleek mijn goede gemening dat die eerlijk man wezen zou. Een eerlijk man dacht de herstellen wat door zijn school bedorven werd en nooit gaf van Thee het geringste blijk dat hij hieraan wilde meewerken. In tegendeel, juist van hem ging de helse wenk uit dat men onder voorwenzel mijn een mooi schrijverij bah, mijn aanklacht smoren kon. Voetnood 184. Dit heeft hij niet gedaan. Medum dat we na 15 jaar wachtens mijn tekst voor de juiste mogel houden. Voetnood 185. Toch specialiteit voor indische zaken. Toch liberaal. Toch lid van de eerste kamer. Toch erevoorzitter van met trei. Toch bijzonder geacht in het hoogscedelijk en godvruchtig Nederland. Telkens vraagt mij mij een programm van regeringsvorm en sommige menen zekere grond tot om te vredenheid te hebben omdat ik pittere opmerkingen makende zodanig program tot nog toen ik meedeelde. Ai lieve, welk ander program is in toestanden als de onze mogelijk dan de wenk die ik gaf in de laatste bladzijde van prijzen en Nederland. Wetten en bepalingen baten niets zolang men de uitvoering daarvan en het toezicht daarover opdracht aan schelmen. Ook hier is de leer toepasselijk die het te halen valt uit het voorval op een audiëntie bij de Kuizer van Rusland dat ik aanhaalde in mijn eerste brochure over vrije arbeid uitgaaf 1873. Voetlood 186. Moeten dan volstrekt de gruwelen van Kamphor in ons lief insulinder herhaald worden en wat anders dan woest uitbersten zal ten laatste de lang getrapten en daardoor gedemoraliseerde javaan overblijven. Op welke buitenplaats zullen dan de vantwisten zitten zij die de schuld dragen aan een woede zoals verspeld wordt in Centots Vloekzang. Voetlood 187. Ministers in bezigheid. Daronder waren er die hun verheffing te danken hadden aan de door de Havelaar teweeggebrachte rilling. Kort na de verscheiding van dat werk benoemde men een indische rijkwoorder tot minister van Kolonien. Hij zou zorgen dat geschiedenissen als van Saïtja voortaan tot onmogelijkheden behoer aan zouden. Wat hij gedaan heeft om die vrouwen wens te bereiken weet ik niet. En dat weet niemand. In plaats daarvan heeft hij de nazi met de lieflijke oorlog op de Sumatrase Noordhoek begiftigd. Voetlood 188. Deze laatste beide volzinnen zijn later bijgevoegd. Ik herken in 1859 niet voorzien te hebben dat het hier bedoelde volkje mij zou toejuigen. Toch had ik het kunnen weten. Het ligt in de aarte zaak dat schelmen het luidst meesreeuwen als er houtendief wordt geroepen. Voetlood 189. Dat weerleggen is dan ook niet beproefd. Op één uitzondering na, die welk ik behandelde in Nood 151, heeft mij nooit openlijk enig in de Havelaar vermeld feit in twijfeldeur vertrekken. Voetlood 190. Nu niet meer kiezers, ik zou me waarlijk zeer misplaatst voelen in uw kamer, tegenover uw ministers. Ook daarom trend beroep ik mij op mijn werkje over specialiteiten. Voetlood 191. Van twist gaat bij zijn medegon bezitters onverschillig van welke zogenaamde staat kundige kleur nog altijd voor bijzonder achter zwaardig door. Hij spreekt mee over indische zaken, niet alleen als of er niets op hem viel aan te merken, maar zelfs op de toon van een deskundige en bevoegde bij uitneemendheid. En de nazi neemt er genoeg mee. Voetlood 192. Nederlanders, dit is geschiet. Tot schande van uw regering in Indië werd die vuistslag in het aangezicht uw mariner gegeven en de eerder uitvinding van deze laagheid komt weer de verheven landvoogd toe die geen tijd had om havelaar te horen. Voetlood 193. Zie hier eindelijk de regel die de titel van het boek stempel tot epigram. Het is verdrietig schrijven voor lezers die men alles moet uitleggen. Voetlood 194. Op de beide vragen die het boek besluiten ontving ik nog altijd geen antwoord. Waarschijnlijk houdt de koning zich bezig met belangrijke zaken naar een recht doen en het behouden van insulinen voor Nederland. Ik zal zijne Majesteit een exemplaar van deze nieuwe uitgaaf aanbieden en in afwachting van beter succes even als mijn vriend Kresels uit de Minnebrieven toch altijd onder protest vertellentjes dichten voor een publiek dat niet lezen kan. Immers, indien dit niet het geval was zou de natie hebben aangedroon oprecht in de havelaarszaak. Einde voetnoten bij Hoogstuk 20. Deze liepenvoxtopname behoort tot het publieke domein.