 Bürokratiya sözünün nəzaman yaranmasını hamı bilir. Harada sə Mignette 160-in zildə Bürokratiya sözünü yaratan Fransızın adını umutmuşam. Bildiniz ki, ənənəvi olaraq hakimətin üç növ var idi. Manarchiya, Aristokratiya və Demokratiya. Bu hə, Aristotel tərəfindən müəyyen olmuşdu. O adın umutduqum şəxs dördüncə eləmendi. Bürokratiya nəbır əlaviyətdi. Və zamanla Bürokratiya bütün digər idare formolarından daha cüzdə oldu. O böyüdü, böyüdü və sonsuzluğa qədər böyüdü. Bu proses konkret bir məkanda başverdi. O yeri dəqi göstərə bilər üçü. Gərbi Avropa. Gərbi Avropa da əsasın İngiltərə, Fransa da, Fransa barə de az bilirəm. Amma Britanya da bu bütün istiqamətlərdə yayılmağa başladı. Çünki Avropa özü qenişlənməyə başlayırdı. Bu prosesdə iştirak etməyənlər, yenidən təşkilatlanmayanlar dəvlət olabilmədilər. Məhvə düsar oldular. Polsha yaxşı nümunədir. Polsha Alistakratik Respublikiydi. Onlar bir nəfərin rəhbərdik edə biləcəy birokratiya maliç effektif hakimiyyət qura bilmədilər. Onlar Alistakratik olarak qaldılar. Orada xalqı Seym idar edirdi. Alistakratikanın isdənlən nümayəndəsi Seym'də isdənlən qarara və etoq elə bilərdik. Polsha dəvlət olabilmədi. Nəticədə Mi 778-in zildə böyük Friedrich və diğerləri polsha nıbəldilər. Yəni, polsha dəvlət qura bilmədi. Ayrı ayrı idarətsilərdən daha cüzülü və stabil olabiləcək mekanizm qura bilmədi. Çünki ayrı ayrı idarətsilərin qaprizləri olabilər. Hələ belə dəyişə bilərlər, mənşuqələr onlara mani olabilər və sahirək. Bürokratiyyəsə stabildir. O müəyyən olunmuş kanunlarla çalışır. Dövlətin ilkin funksiyaları, hökumət yaranmamıştan əbbələr Fransız politologu Şinbadin tərəfindən müəyyən olmuşdu. Təxminə 1576-ın zildə o dövlət baharədə 6 çıta bəsərini yazır. Ona deyirdi, hakimiyyətin əsas vəzifələri. Kanunları müəyyən etmək, müharibə edib etməmək, verici yığmaq, məhkəmə qurmaq, polsap etmək və diyicələridir. Bunlar istənlən hakimiyyətin mühim, əsas funksiyalarıdır. Bu funksiyalar, 19. əsrın ortalarına, hökumətin daha effektiv işləməsinə şəra etirədən diyicəl yeniliklərlə bircə. Teleqraf və dəmir yollarını yaranmasına qədər təxminən belə də qalırdı. Hakimiyyət, cənişlənə-cənişlənə gedirdi. Əvvələr hakimiyyət ə aid olmayan diyicəl fəqli funksiyalardı, artıq ona aid olmağa başladı. Satistika, zografiya, təhsil, səhiyyə, sosial təsdək, turizm, elim və s. Başqa sahələrdə hakimiyyətin fəaliyyət sonrasını düşməyə başladı. Hər genişlənmə, daha çox sayda bürokratı zəlbedirdi. Hər bir genişlənmə dövlətin güclənməsinə qətirib çıxarırdı. Bu proses davam edirdi və dövlətin cəmiyyətdən qət-qədə daha çox resurs almasına qətirib çıxarırdı. Bütün bunlar, infilyasiyanın fonunda baş verirdi. İnsanların nezə yaşadığını təsəvür etmək belə çətindir. Xatırlayıram ki, 70-ci illərdə stagliasi adlı termin var idi. Mənası həm yüksək infilyasiya, həm də stagnasiya və işsizlik demək idi. Aydındır ki, insanlar narazı qalırdı. Təxminə 1975-ci illərdən başlayaraq, cəmi xəks tərəfi üzməyə başladı. Friedman, Reygan, Tətsir çıqa qoluşaların təhsiri ilə dövlət istiqamətini dəyişməyə başladı. Bunun belə çox yetməyəcəyi qərar alandı. Dövlətin məşğul eddiyi resurs və insan sayı baxımından bürokratiya nezürsə məhdudlaşdırılmalı idi. Bu say, bu həzm ictisar olunmalı idi. Hər tərəftə özəlləşdirmə başladı. Mühim səbəblərdən biri de o idi ki, böyük müharibələr artıq mümkün deyildi. Artıq yalnız o qədərdə yüzlü olmayan dövlətlərlə müharibə etmək mümkündür. Yüzlü dövlətlərlə isə artıq mümkün deyildi. Görünür bu, nüvə silahının ortaya çıxmasına bəri oldu. Nüvə silahı bütün müharibələrin qarşısına alabilməz. Amma ən azından ən böyüklərinin, ən qanrılardan, ən dağıtıslarının, yəni dünya müharibələrinin sonu gəldi. Böyük ölçələr ikinci dünya müharibəsində təxminən 40 milyon insan etkisi verdi. Mən qərdə bu barədə danışanda insanlar bəktirq ol olur. Mən deyəndə ki, nüvə silahı insanlığın başına gələn ən yaxşı hadisələrdindir. Onlar deyir. Nəzə bələ şey demiyorlar? Əgər artıq böyük müharibələr mümkün deyilsə, dəmək böyük dövlətlərin də mənası yoxdur. Çünki prinsipse dövlətin başlıca vəzifəsi, başqa dövlətlərlə müharibə etməktir. Əgər dövlət artıq bu işlərlə məşğul olabilmirsə, dəmək öz insanlarından hansısa loyallı və sadəqət tələbədə bilməz. Artıq onları qoruyabilməyəlzək isə, insanlar nəyə görə dövlətin müdafiətməki orunda özlərini qurban verməlidir? Əlbət də, xırda döyüşlər olur. Amma 1945-in zildən bəri, heç bir ciddi müharibə baş vermək. Bələliklə, dövlətin və bürokratiyanın rolu getqədə kisilir. Və sosial dəstək dəzalmağa başlayır. Əgər dövlət öz vətəndaşlarının qayıqısına, Əvvəlçi kim qalabilmirsə, vətəndaşlar niyona sadəq olmalıdır? Gözəl sualdır. Diyecəriyəndən, globalizasiya. Soqq güzəl, dövlətiniz var. Amma indi hər yerdə telefonunağın kompyutərdən istifadə edirlər. Biz indi nəqiliyət və rabiddə tehnolojalarının getqədə daha çox təsir göstərdiyi dünyada yaşayırıq. Bu tehnolojalardan istifadədənlər davamlı olara bir dövlətdən o bir nə gedir? Dövlət həm də məkanla bağlı bir anlayış idi. Onun daxili və xarici vardı. İndi isə buyur, hara istiyirsən ged. Artıq bu mühim deyil. Tütahçı Microsoft-a apıştı işləmək xoş yerməsə, onlar diyecə biz gedir üç inciltərəyə. Orda Tütahçı vəcilər daha yumuş aldı. Əcər doğru başa düşüləmsə, bu məsələ indi eləhətdə cəlibçi. Bəzi şirkətlər öz dövlətlərini yaratmağa başlayır. Yəgin aranızda Google'un sakin okiyanda suyunu ada çimi bir şey düzətməyə başlamasından xəbəri olan var. Orada həs bir yüristiksiya, həs bir dövlət olmayacaq və onlar istədiklərini edəcəklər. Əcər bu onlarda alınsa onlar sonuncu olmayacaq. Bələliklə, globalizasiya başıqa bir aspekt. Üçüncü səbəbdir. Dördüncü səbə bir çox ölçələrin daxili təhlükəsizlik sisteminin gizməyiqilmasıdır. Söhbət terrarizmdən gedir. Burada məsələ, yağınız terrarislərin aktivləşməsindən deyil, həm də özəl orduların və polislərin yaranmasından gedir. İncil tərə, demokratiya və təhlükəsizlik ölkəsidir. Amma orada şəxsi polislər adı əsiyər və polislərdən çoxdur. Eynisi də Amerika Birləşmiş Tatlarında. Hər tərəftə şəxsi polislər və ordulardır. Hələmən xammal əldə etmək üçün Afrika və ya Malayisiə öz ordularını yollayan Karparasiyalardan danışmıyorum. Bu ordular isə əsasən nizami ordu hazırları keçən, sonra təhliks olan əskerlərdən təşkil olunur. Onlar bu şirqətlərə böyük pul. Amma kisik sosial paça düşüncəlirlər. Kötürək Amerikan əskerlərinə. Onlar tutaqcı Irakda dördül kulluq edir. Sonrası oradan təhliks onlarak Black-whiter və ya başqa şirkət üçün işləməyə başlayırlar. Onlar yenidən iştalanıza Iraqq edir, amma bu dəfə özər şəkildə. Onlar üç dəfə artır maaş alırlar. Amma hez bir tipbisi ortaları və pensiyaları olmur. Nəhayət dövlətin öz mövqeyini itirməsinə sonuncu səbəb ondan ibarəttir ki, başa düştüğüm qədəri ilə qərbdə. Avropada artı çox az adam dövlət barədən arhaqlı kesirir. Onlar düşünür ki, dövlət yağınız bürokratiyadan ibarəttir və haqlıdırlar. İnsanlar, ən azından qərbdə dövlətə inamlar nətirib. Dövlət bir zamanlar ideal idi. Yəgin çoxunuz heci loxuyuq bilmirəm sizde o nə qədə ciddi keçirlər. O deyirdi ki, dövlət Allahın yerdəki addım səsləridir. Dövlət insan həyatını mənə qatır. Onun üçün ailə və zəmiyyətdən daha mühimi yerdə də dayanırdı. Əvəzində dövlət qurban tələbidir və bu qurban da verilirdi. 20 əsirdə milyonlarla insan dövlətin yaşaması üçün özlərdəyi qurban vermişlər. Bilmirəm, Rusya da nezədi. Amma qərbdə İsrail də daxil olmaqla heç kim dövlət yolumda öz həyatını rizqa atmaq istəmir. Heç kim? Bu günlərdə mən bir Alman şunlarislə tanışırdım. Sövbət şərqi Avropanın problemlərin nəngədirdi. Ukraniya, Polsya və s. Almanlar deyir ki, onlar heç kimi gönləmi haribə etmək istəmirlər. Mən testiz Almanya dolduran və düşünürəm ki, bu belədir. Almanlar heç kimləmi haribə etməyə hazır değil. İstəmirlər müharibə etməkdən sə nənəni boharlar. Beləyə deyirlər. Dövlətə loyallı, dövlətə inam. Bunlar itib, yaxşı halda dövlət haqqında qaçılmaz şər. Pisaldı isə, oğru və öz zibini dolduran oğru dəstəsi deyirlər. Beş faktoru yenənsə də varam. Böyük müharibələrin mümkünsüzlüyü. Sosial dəstəyin azalması, globalizasiya, terrarizmin artması, müətəbərliyin itirilməsi. Bunlar dövlətin öz mövqələrin itirilməsinin əsas səhəbləridir. Kələdzəyi nezə təsəvhür etdiyim? Bu arada da bir nəsə çəlməl ağabey edə bilərəm. Bir paleotoloji profesor var idi. Henry Morgan. Təbii ki, Yahudiəsilli. Diyəsən, o, Chicago-da dəstəyirdi. Amma dəyi gibi bilmirəm. 1946-un zildə, o, Məşhur kitabını dərdcidir. Onun adı, Millətlərin siyasətiydi. Bu dəslik idi. Ələ bir dəslik ki, çap olmundan sonra, hardasa 20 il, hər kəs tərəfindən istifadə olunurdu. Ardarda dəfələrlə nəşrə olunmuşdu. Siz tanış olsanız görəsiniz ki, o çox maraqlıdır. Orada göstərilən yəcana təşkilat dövləttir. Başqa etinə, yalnız dövlət. Ona kilsə barədə yazmışdığı, nə biznes karparasiyalar, nə də bəşkə bir şey barədə. Yalnız dövlətdən. Təbii ki, terrarislədən də hisini anışmırdı. O zaman, terrarislər kimin sağaqını belə cəlmirdi. Beləliklə, onun bəhs eddiyi yəcana təşkilat dövlət idi. Əgər bu gün siz mühtəlif dövlətləri barədə kitab yazmaq istəsəniz, elbət də olabilər dövlətdən başlayasınız. Amma ən azından kitabın yarısı. Bəlkə daha çoxu, başqa təşkilatlara həsl olunacaq. Mən biznes karparasiyalardan yazardım. Google, Apple, Microsoft və deyicər beynəlxalq şirqətlərdən yazardım. Mən geri hüçmət təşkilatlarından yazardım. Terror təşkilatlarından, singapur kimi şəhər dövlətlərdən yazardım. Kitabın təxminən əllifazı dövlət deyil, başqa təşkilatlardan bəhs olunabdı. Düşünürəm ki, onlar hamsı bizim həyatımıza və beynəlxalq şəra etə dövlətdən daha az təsir göstərmirlər. Nəsə dövlət Microsoft-la rəqabət aparabilər? Hacimiyyət, resurs, qarar vermək və dünyada baş verənlərə təhsiz göstərmək baxmından nəsə dövlət Samsung, Apple, Google və deyicər şirqətlərlə rəqabət aparabilər? Hətta siyasətə təhsil baxmından da, o çıqaldığı cələzəyə. Düşünürəm ki, biz hal-hazırda dövlətlərin əhəmiyyətinin cətkədə azaldığı bir prosesin içində yaşayırıq. Başqa təşkilatlarısa əksinə daha da mühümləşir. Həmən cələzəyi belə təsəvvür edirəm.