 Merhaba, bugün mimarlar ve kitaplarını konuşmak üzere bir aradayız. Eminim pek çoğumuz için oldukça heyecan verici bir başlık bu başlık. Çünkü mimarlar ve kitapları çok çeşitli araştırma ve çalışma alanlarını içeren oldukça yüklü ve ilham verici bir başlık. Bugün burada ben bu başlığın olası alt başlıklarından biri hakkında size kısa bir sunuş yapıyor olacağım. Yaklaşık bir yıl önce Orta Doğu Teknik Üniversitesi mimarlık tarihi programında tamamlamış olduğum doktora tezi ne dayanan bir sunum olacak. Ama hiç enişeye kapılmanızı istemiyorum. Size doktora tezi anlatmayacağım. Size bu çalışmamın odağında yer alan sekiz adet mimarlık kitabından bahsediyor olacağım. Çalışmamda ve dolayısıyla bu sunumda mimarlık yapı yapma sanatının ötesinde bir tanıma sahip. Mimarlar, yaşanabilir eserler, formlar, tasarlamanın ve inşa etmenin yanı sıra başka kültürel eserler de üretiyorlar. Bunların da başlıca örneklerinden biri aslında kitaplar. Matbu mimarlıklar, mimarlığın bu gündelik hayatta çok bağlı kaldığımız yapı yapma, projelendirme ya da inşa iyi anlamın dışında daha çok mimari kültürüde kapsayan çoğul bir anlamın nedeniyle burada çoğul kullandığım bir başlık. Bu kitaplar hem mimarlığın hem de mimarlığa dair, mimariye pretiye dair, farklı mimarlık anlayışlarının ve kavrayışlarının hem sunulduğu hem üretildiği bir ortama dönüşüyor. Bu basılı mimarlıklar içerisinde mimar otomonografileri olarak tanınabileceğim bir yayın türü de var. Mimar otomonografileri, mimarların serbest meslek pretiyle uğraşan mimarların inşa edilen yapılarını, inşa edilemeyen tasarımlarını ve hatta hayali tasarımlarını içeren bir koleksiyon. Bu yayın türü de mimarlar geçmişe yönelik olarak yapmış oldukları üretimi çoğunlukla kendileri veya aynasından denetimlerinde veya onayları altında yayınlıyor oluyorlar. Mimar otomonografilerinde serbest mimarlık preti, görseller, fotoğraf, çizim, şema eskiz gibi ve metinler aracılığıyla ortamda paylaşılıyor ve sunuluyor. Dolayısıyla mimarlar bunu yaparken aslında kendi mimarlıklarını belki yeniden üretiyorlar. Yine burada bu yayın aracılığıyla, kitap aracılığıyla mimarlıklarına dair anlayışlarında ve kavrayışlarında farklı bir kullanım ortamı, farklı bir değer yaratıyor oluyorlar. Bu noktada mimar otomonografileri mimarlara sadece mimarlıklarını sunmaları için değil, mimarlıklarına dair bir yeniden düşünmeyi ve hatta özelleştiriği de kurabilecekleri bir ortam yaratıyor. Bu özelliklerinin yanı sıra bu mimar kitapları kimi zaman binalardan ya da mimarlarından da uzun süre hayatta kalıyorlar diyelim ya da mimarlık ortamında, kültür ortamında dolaşımda kalabiliyorlar. Belki on beşinci yüzyıldan beri mi diyelim, beş altı yüzyıldır serbest mimarlık pratiğini sunma ve kayıt altına almanın yanı sıra mimarlık teorisi, mimarlık tarihi ve eleştiriye de aslında bir anlamda temel oluşturuyorlar. Özetle burada kısaca bahsetmeye çalıştığım nedenlerle bu mimari yayın türünün mimar otomonografilerinin çalışılabilecek, araştırılabilecek ve bir dönemin mimarlığını anlamada bize oldukça yardımcı olacak bir araştırma nesnesi ortam olduklarını düşünüyorum. Sizlere bugün yapacağım sunumda bahsedeceğim, değineceğim mimar monografileri bunlar. 1950'li yıllarda Seyfi Arkan'ın iki broşürüyü ile başlıyor olacağız. 1976'te Altu ve Behrus Çinicinin, 71'de Baysal Birsel'in, yaklaşık 70 yılında Doğan-Tekeli-Sami-Sisi ortaklığının, 77'de Şevkivanlının, 79'de Cengiz-Bektaş'ın, 81'de Turgutcan Severin ve 82'de Sedatak'ı Eldem'in kitapları. Aslında buradaki sunumda ve tabii ki öncesinde dayandığı doktora çalışmamda, 1950'ler öncesinde bu yayın türü olarak tanımladığım kitapların başka örneklerine ben ne yazık ki rastlayamadım. Ancak elbette 1982 burada aldığım tarihten bugüne baktığımızda özellikle erken 90'lardan itibaren bu yayın türü'nün Türkiye'de pek çok örneğiyle karşılaşıyoruz diyebilirim. Ama bu tarih aralığında rastlayabildiğimiz örnekler bunlar. Bu listeye baktığımızda çok genel bir yorumda bulunacak olursak ilkin, Türkiye'de mimarlar 1950'li tarihlerden itibaren bu yayın türü'nü kullanmaya başlıyorlar diyebiliriz. Seyfi Arkan'ın bu iki broşürü aslında mimar otomonografilerinin serbest meslek pratiyiyle ve daha doğrusu serbest çalışan mimar özne'nin ortamda varlığıyla nederece ilintili olduğunu bizlere gösteriyor. Seyfi Arkan'ın takipten 70'lerde biraz da belki artan bir ilgiyle Çiniciler baysal birsal tekelisi savanlı bektaş cansever bu yayın türü'nü kendi mimari pratiklerini ortamda paylaşmak için kullanmaya devam ediyorlar. Bu noktada aslında şeyi düşünebiliriz. Bu serbest mimarlar yayın yapmayı serbest mesleki pratiklerinin bir parçası bir uzantısı olarak görüyorlar ve yayını da önemsiyorlar ve yayın üretiyorlar ve kullanıyorlar diyebiliriz. 82 tarihindeki Sedat Hakkı Eldemin büyük konutlar kitabı yaptığım çalışmada da bir anlamda bir eşiği tanımlıyor idi. 1980'lere geldiğimizde Türkiye'de değişen sosyopolitik ve ekonomik ortam nedeniyle de diyelim. Bir mimarlık tarih yazının da yansıyan bir eşik söz konusu ve o tarihten sonra üretilen mimar kitapları da bu çağdaş bağlamlardan etkilenen ve onları etkileyen bir kültürel ürün olarak bu şeyde çok bir farklılık gösteriyor. Bu farklılık kitapların fiziksel özelliklerinden belki kullanım ve üretim yollarına, yöntemlerine artık bu yayınlar o tarihten itibaren çok daha hani böyle tırnak içinde farklı yayınlar. Bu 50-80 tarihi çok daha genel anlamıyla bakarsak Türkiye'de tarih yazımında da kullanına gelen eşikler ve kitaplara dair yapılan böyle bir çalışmada da tekrar karşımıza çıkması açıkçası çok da şaşırtıcı bir sonuç değil de diyebilirim. Çalışmama ilk başladığımda elbette nasıl bir listenin ve hangi mimarların karşıma çıkacağını bilmiyordum. Sonuçta bu geldiğimiz noktada karşımıza çıkan isimler belki de bir taraftan çok da sürpriz olmadı diyebiliriz. Çünkü Arkan, Çiniciler, Baysal, Birsel, Tekeli, Sisa, Vanlı, Bektaş, Cansever ve Sadateldem, 20. yüzyılda Türkiye'de mimarlık dediğiniz neredeyse her başlık altında mimari üretimleriyle ve kişilikleriyle diyelim, mesleki kişilikleriyle mutlaka yer alan hatta bu dönemlerin belirleyici karakterleri olarak anladık. Bu çalışmada da nasıl diyelim yeniden bizlerle birlikte oldular. Sonuçta genel olarak Türkiye'de mimarlık ortamında silinemez derin izler bırakan aktörler bunlar ve bu çalışmada tekrar bunu gündeme taşıdı diyebilirim. Bu kitaplara baktığımızda bu kitaplar kuşkusuz çok farklı özelliklere de sahipler. Ancak bu çalışmada bu yayın türü, kitapları ve bu yayın türü farklıları üzerinden tanımlamaya çalışan bir yaklaşım da bulunmadık. Bunun bir nedeni her bir yayında bu yayının farklılığı aslında mimarın bu yayın türü kullanmadaki tekrar kendi mimarlığını üretmedeki bir zenginlik ve çoğulcu bir yaklaşım farklılığı olarak görüldü. O nedenle belirli bir noktalarda aynı karakteristikleri gösterseler de bu yayınların birbirinden oldukça farklılaşan tarafları da var. Listedeki ilk yayınlarımızdan biri, ilk ikisi diyeyim daha doğrusu Seyfi Arkan'ın elilerde yayınlanan iki broşürü. Ne yazık ki bu 1950 tarihli ilk yayın benim elde edip inceleyebildiğim bir yayın değil. Çalışmalarım sırasında beyazıt kitaplığında bulunan bulunuyor görünen Nusra'ya da erişim ne yazık ki mümkün olamamış idi. Ancak bu 1956 tarihli ikinci broşür Seyfi Arkan ve Eserleri mevcut ve hani çalışmama dahil edebildiğim bir yayın. Bu broşür Seyfi Arkan'ın 23 yıllık meslek pratiğini 32 sayfada gözler önüne seren bir broşür. Böyle yatay bir formatı var ortadan zımbalanmış oldukça sade ve belki mütevazı diyebileceğimiz bir yayın. Kapakta ilk dikkat içeken başlık 1933 tire 1956 arkasından sağ alt köşede gördüğünüz Seyfi Arkan ve Eserleri başlığı var. Burada da al satırlarda mimar kendini öncelikle olarak Türk Himark plan yapım üyesi Seyfi arkasından da güzel sanatlar akademisi muallimlerinden biri olarak tanıtıyor. En alt kısımda da büroya dair bir iletişim adres ve telefon bilgisi var. 1933-1956 başlığı okurda ilkin başka tarihlerinde olduğu farklı kopyalarında olduğu izlenimini yaratıyor. Ama ne yazık ki öyle değil. 1933 tarihi ise Seyfi Arkan'ın Türkiye'de profesyonel mimarlık hizmetine başladığı tarih olarak önemli bir tarih. Bileceğiniz ve belki anımsıyıcağınız üzere 1928 yılında mezuniyetinin ardından Seyfi Arkan Berlin'e gönderiliyor. Orada poezlikle bir takım çalışmalar da yürütüyor. 1933 tarihi Berlin'den Türkiye'ye döndüğü yıl aynı yıl akademide planlama dersleri vermeye başlıyor. Hariciye Köşki için açılan sınırlı yarışmada bu yapıyı projelendirme görevinde üstleniyor. 33 tarihinin arkanın kariyerinde böyle bir önemi var. Erkan Cumhuriyet döneminde Türkiye'nin mimarlık ortamındaki ilk süreli yayını, arkitek mimarlık dergisi ve belki mimarlık alanındaki ilk teorik eserler diyebileceğimiz Celal Esat'ın yeni mimarisi ve Tavut'un mimari bilgisi. Söz konusuyken mimarların kendine yayın yapması neredeyse 1950'li yıllara buluyor. Biraz önce kısaca bahsettiğim haliyle bunu profesyonel mimarlığın yayınla çok sıkı ilişkisine bağlamak gerekiyor. Çünkü böyle bir yayını yapmak aslında her şeyden önce bir organizasyon ve arşiv sistem olarak düzenli bir mimarlık bürosuna ihtiyaç duyuyor. Bir arşive ihtiyaç duyuyor. Arkan aslında 1933 yılından itibaren süreli yayınlarda çalışmaları yayınlanan bir mimar. Yayını mesleki pratiğinin bir parçası olarak gördüğünü düşünüyorum. Bu broşüre geri dönecek olursak, bu broşürde ilk sayfalar da Seyfi Arkan'ı dönemin 3 Cumhurbaşkanı ile birlikte görüyoruz. Burada tabi pek çok okuma yapmak mümkün ama bugün bulunduğum noktadan baktığımda mimarın burada kendini ortama sunuş şeklinden belki daha çok dönemin Cumhurbaşkanının örneğin akademide bir sergiye katılıyor oluşu. Veya işte solda göreceğimiz karadeki gibi mimar ve teknik bir heyetle bir sahâ gezesinde incelemede bulunuyor oluşuna açıkçası daha ilginç, ilgi çekici buluyorum. Devamında mimarın telif eserleri olarak başlıklandırdığı, yapmış olduğu rapor çalışmalarına dair bir liste söz konusu. Broşürün devamı projelere yer veriyor ama projelere tipolojik başlıklar altında yer veriyor. Bu sayfada gördüğümüz apartmanlarda olduğu gibi o proje grubundan birine ait bir imançla başlıyor ve diğer sayfada buna dair kronolojik bir listeye içeriyor. Burada aslında baktığınızda Seyfi Arkan'ın herhangi bir projesi ya da yapısı bir anlamda bir satırla ifade ediliyor. Yine böyle baktığımızda örneğin tasarladığı ve inşa ettiği diyelim bir transformatörle hariciye köşkü arasında bir fark da yok. Yani mimarın tüm projelerini sunuşta ya da ele alışta oldukça, nasıl diyelim, eşitlikçi bir yaklaşım sergilediğini söyleyebiliriz. Bir proje diğerinden daha önemli ya da daha az değerli değil. Genel olarak broşüre baktığımızda ise Seyfi Arkan ve eserlerini böyle hacimli bir kart vizite benzetiyorum ben. Mimarın aslında Seyfi Arkan'ın mimarlığını değil daha çok bizlere Seyfi Arkan'ı bir mimar ve serbest meslek adamı olarak sunduğunu düşünüyorum. Seyfi Arkan'dan sonra yaklaşık 1970'lere kadar geçen dönem Türkiye'de mimari yayın kültürü çerçevesinde oldukça bence önemli bir dönem. Bir kere burada yayınların sayısı artıyor diyebiliriz, çeşitleniyor diyebiliriz ve bunda şöyle bir noktada önemli diye düşünüyorum. O tarihe kadar mevcut bazı kurum ve kuruluşlar yayın yapmaya devam ederken ortama katılan her bir yeni aktör yayınla da ortamda bulunuyor. İlkin 1954'de mimarlı rodası kuruluyor. En üstteki satır mimarlık dergisi yarışma serisinden bir kitap ve Gropius'un çeviri kitabı diyelim mimarlı rodası yayınlarından örnekler. Sonra 1956 yılında örneğin Orta Doğu Teknik Üniversitesi kuruluyor. Sol altta gördüğümüz modern mimarla giriş yine bir üniversite yayını çeviri eser. 1968'de Yapı Enüstürü merkezi kuruluyor. Yeminde ilk kitabı Bülent Özer'in bakışlar kitabı. Bu tabi burada size ilettiklerim sadece ortamda bunlar var demek değil de hani böyle birkaç seçim yapmak istedim. Ortada orta satırda yaralanlar örneğin Şevkivanlının Frank Lloyd Wright insana dönüşü ve Cengiz Bektaş'ın mimarlıkta eleştirisi. Dosya yayınlarından çıkan iki kitap. Bu dosya yayınları Saim Şengel ve Nezi Hemeric tarafından Ankara'da kurulan bir yayın evi. Ve bu iki kitap dışında genellikle edebiyi alanda Türk öykücüler, şiir ve benzeri alanda yayınlar yapıyorlar ve bazı edebiyat dergileri de çıkarıyorlar. En sağ altta gördüğümüz yayın ise oldukça ilginç bulduğum bir yayın. Aslında belki bunlar elden dolaştırıldı mı? Şu yeni ulusal mimarlık. Bu aslında tamamen yazarlarının kararıyla ve isteğilediğim basılan aslında bir makale ölçeğinde bir kitap. Tabii burada çok sözünü etmediğimiz süreli yayınlarda da büyük bir çeşitlilik ve çeşitlilik söz konusu. Bu mimar arkitekten sonra ilk yapı ve ilk mimarlık dergileri var diyebiliriz. Selçukmilerin çıkardığı eser var, mimarlık ve sanat var, akademi dergisi var, yapı endüstrisi dergisi var. Ayrıca itünün ve otdünün dergileri var. 1980'lere geldiğimizde de Selçukbatur'un çevresi ve Cemil Gerçeğin mimar dergisi var. Tekrar mimar otomonografilerine dönecek olursak Haluk Baysal Melih Birsal mimarlık birosu çalışmaları 71'de ortaya çıkıyor, mimarlık ortamına katılıyor. Bu da 16 sayfalık bir broşür. Ortaklığın yaklaşık 20 yıllık meslek kariyerlerini 6 adet seçili proje üzerinden ortamla paylaşan bir yayın. Aslında Baysal Birsal ortaklığının çalışmaları ilk in yaklaşık 1 yıl önce arkitek dergisinde bir dosya olarak yayınlanıyor. Bu broşür de dergide yaralan özetin bir ayrı basımı. Dergide yaklaşık 19 sayfada yaralan bu tanıtım 16 sayfaya yaklaşık bir forma boyutuna küçültülerek ayrıca basılmış durumda. Arkitek dergisinde serbest mimarların çalışmalarının yer alması bundan olsa olsa 2 yıl öncesine yani 1968 tarihine kadarını gidebiliyor. Bunu da oldukça ilginç buluyorum. Genel anlamıyla baktığımızda arkitek dergisi kurulduğu günden beri serbest mimarlara ve serbest mimarlık pratiğine oldukça önem veren dergis ayfalarında bu pratiği yansıtmak isteyen bir yayın. Ama 1968 tarihine dek arkitek dergilerinde binaların ya da projelerin kendileri yaralıyor. Özellikle çağdaş mimarların tanıtımına dair dergis ayfalarında hiçbir çalışma yok. 1968'de başlayan seri ile bunu ilk defa görüyoruz. Bunun da neden diye düşündüğümüzde iki nedeni olabilir gibi geliyor bana. Belki dönem için ortamda zaten meslek pratiğiyle uğraşan mimarları ve eserlerini pek çok kişi tanıyordu belki. Bunu tekrar dergis ayfalarında yer vermeye çok da gerek görülmemiş olabilir diye düşünüyorum. İkinci nedeni de mimarlık ortamında o günlerde inşa edilmiş yapı oldukça değerli. Bu mimarlıktaki başarının vurgusu aslında projelendirmeden inşa-i sürece varan üretim belki de bunun bir nedeni de bu diye düşünüyorum. Bu noktada hem arkitek dergisinde hem de baysal bir selim bu broşüründe mimar öznenin üretimiyle bir arada yer almasını Türkiye'de mimarlık ortamı için oldukça önemli bir örnek olduğunu düşünüyorum. Burada ilk sayfalarda baysal bir sel mimarlık ortaklığı hakkında kısaca bir tanıtım ve yaşam öyküsü var diyebiliriz dönemler halinde anlatılmış. Devam eden sayfalar da dediğim gibi üretimlerinden seçilen altı adet proje Metin ve görselleri aracılığıyla sunuluyor. Detayda baktığımızda projemetinleri daha çok birer raporuandırıyor. Pek yorum içermeden doğrudan yapıya da projenin kendisi bu sefer metinsel dille anlatılmaya çalışılmış. Bir anlamda biraz mesafeli, az ve öz bir anlatım olduğunu söyleyebiliriz. Ve bugün ne yazık ki bu tercihin arkitek dergisinin yayın yaklaşımı yoksa baysal bir sel ortaklığının da mı tercihi olduğunu bugün ne yazık ki bilemiyoruz. Ama yine de dönemdeşi diğer yayınlara baktığımızda buradaki anlatım paralellik gösteriyor diyebiliriz. Dönemindeki diğer yayınlar içerisinde. Sonuç olarak broşür baysal bir sel ortaklığının mimarlığının bize bir dökümünü yapmaktan biraz uzak. Örneğin bugün bildiğimiz sanit mimari yarışmalara dair üretimlerini eleştiriği ya da tasarımı bir araştırma alanı olarak görme pratiklerini ve benzeri pek çok konuyu. Ne yazık ki broşürden bu yayından takip etmek mümkün olamıyor. Ama belirttiğim haliyle mimar ile onun üretim dünyası arasındaki bağın bir yayın örneği olarak oldukça önemsediğim yayınlardan biri. Özetle kısa bir ifade olduğunu tekrar belirtmek isterim ve mimarların mesleki kariyerlerinin resimli ve yazılı bir özeti kısa bir ifadesi diyebiliriz. 1970 yılı Altuvu Behrus Çinici mimarlık çalışmalarının da ortama katıldığı yıl. Ankara'da Ajans Türk Matbaası'nda basılıyor bu kitap. İkinci baskısı da 1975'de yapılıyor. Çinicilerin 9 yıllık çalışmalarını yaklaşık 105 sayfada ortamda paylaşan bir kitap. Kemal Kurdaşa itaf edilmiş ve İngilizce-Türkçe 2 dil olarak hazırlanmış. Ön söz projeler açıklayıcı bilgiler ve biyografi gibi bölümlerden oluşuyor. 1961 yılı kitabın başlığında anılan haliyle Çinicilerin kariyerinde önemli bir eşik. Ortadoğu Teknik Üniversitesi kampusunu projelendirmek için yarışma aracılığıyla görevlendiriliyorlar ve Ankara'ya taşınarak Çinici mimarlığı kuruyorlar. 1961'dan yetmişe uzanan 9 yıl kariyerlerinde aslında Otti kampusunun baş eser olduğu bir dönem. Ama bunun yanı sıra Artur, Fennisesi gibi Çinicilerin diğer projelerini de içerdiği için kitap genel olarak mimarlık çalışmaları olarak başlıklandırılmış. Çiniciler için mimarlıklarını ortamda paylaştıkları ilk yayın ve ilk örnek değil. Bundan önce 1964'de örneğin bu Ortadoğu Teknik Üniversitesi broşürü var. Size bahsettiğim yetmiş kitabının belki de bir eskizi olarak görülebilecek bir yayın bu. Bir de 1965 yılında düzenlenen Ortadoğu Teknik Üniversitesi proje sergisi var. Ankara'da da düzenleniyor, İstanbul'da da açılıyor sergi. Ağırlıklı olarak Gültekin Çizgen'in fotoğrafları ve Selahattin Yazıcı'nın maketlerini içeren bir sergi. Altu Beyrus Çinic'i mimarlık çalışmaları Çinic'i mimarlıkta bir masada çoğunlukla da Altu Hanım tarafından yapılan bir kitap. Bugün yine baktığımda dönemi için oldukça ileri önce hatta belki şiirsel diyebileceğimiz bir grafik ifadeye sahip olduğunu düşünüyorum. Burada mimarlar mimarlıklarını sunumunda bir tercihde bulunuyorlar ve ağırlıklı olarak projelerini görseller aracılığıyla anlatıyorlar. Kitabın başlangıç ve sonuç bölümlerinde yer alan metinler dışında ve tabii ki resim alt yazıları dışında kitap tamamen görsellerden oluşuyor. Fotoğraflardan, eskizlerden ve çizimlerden. Bir anlamda bir görsel anlatı olarak tanımlamak mümkün bu kitabı. Genel olarak sağa sola dağıtılan bir yayın olarak Can Çinic'i bahsetmişti. Ama burada aslında iki dilli oluşu nedeniyle uluslararası ortamda da bir tanıtım hedefi olduğunu düşünmek oldukça mümkün. Bu kitapta her bir fotoğraf sanki çok başka bir duyguyu anlatıyor. Kim çekilir bu fotoğrafları? Büyük çoğunluğunun Gül Tekin çizgen olduğunu düşünüyoruz ama bu benimki bilemiyorum. Belki farklı noktalarda bilgi var mı ama yazmıyor. Eğer onu soruyorsanız kitapta ne yazık ki bahsedilmiyor. Sonuç olarak genel anlamıyla baktığımızda Çiniciler bu yayında aslında mimarlıklarını nasıl yaptıklarından hiç bahsetmiyorlar. Daha çok ne yaptıklarını biz anlatmaya çalışıyorlar. Bu anlatımda da görselliği ana araç ya da metod olarak kullanıyorlar. Çoğunlukla alışkın olduğumuz yayınların aksine bu yayında görseller bir düşünceyi destekleyen unsurlar ya da araçlar değiller. Tamamen düşüncenin kendisiler. Bu tabi biraz önce söylediğim mimarlıklarını nasıl yaptıklarını anlatmadılar, ne yaptıklarını anlattılar dediğimdeki vurguda. Biraz önce bahsetmek istediğim mimarlıkta dönem için neyin başarılı olarak görüldüğünü de belki yine hatırlamakta fayda var. 70'lerin ortalarına geldiğimizde Doğan Tekeli Samisa projeler uygulamalar ortama katılıyor diyelim. İstanbul'da Apo Offset'te basılıyor. Yine iki dilli, Türkçe-İngilizce bir kitap. Tekeli Samisa mimarlık ortaklığının 20 yıllık meslek hayatını yaklaşık 170 sayfada bizlere sunan bir yayın. Sevgili Doğan Bey'le de yaptığım görüşmede hatırlattığı haliyle hazırlıkları neredeyse iki yıl sürüyor bu kitabın. Projeler burada tipolojiler altında beş bölüm halinde sunuluyor diyebiliriz. Diğer yayınlar içerisinde baktığımızda Tekeli Samisa'nın monografisi bir mimarlık bürosunun kitabı nasıl olmalı sorusuna verilen oldukça ciddi bir yayın, uluslararası düzeyde bir yayın. Kitabın hazırlanma sürecinin motivasyonu, Sevgili Tekeli'nin anlatımı ile bir radyo konuşmasına dayanıyor diyebiliriz. Burada Türkiye'de mimarlık yapılmadığına dair genel bir eleştiri üzerine 20 yıllık mesleki uğraşlarını toparlayarak ortamla paylaşma isteklerinden bahsediyorlar. Ancak diğer taraftan 70'li yıllara gelene kadar çok fazla Türkiye'de de rol model yok, bir mimarlık kitabı nasıl yapılacak sorusunun çok fazla yanıtı da yok belki. Bu noktaya geldiğimizde Tekeli Samisa'nın kitabında fotoğraflar örneğin bu yayın için çekiliyor. Tüm projeler sadileştirilerek yeniden kitap için çiziliyor. Tüm metinler, tüm açıklayıcı eskizler ve şemalar bu yayın için hazırlanıyor. Önder Küçük Erman'ın kitaba desteği olduğunu biliyoruz. Bülentözer bir sunuş yazısı yazıyor. Demirtaş Ceyhun ise kısa gömleklerde yaralan diyelim tanıtıcı yazıları kaleme alıyor. Bu noktaya kadar geldiğimiz diğer yayınlardan farklı olarak Tekeli Samonografisi'nde kitap bir ekip işi bir takım işi olarak karşımıza çıkıyor. Yine burada da mimarların tanıtımı ile başlıyoruz diyebiliriz. Arkasından her bir proje, görselleri, çizim şemaları ve proje raporlarıyla bir arada sunuluyor. 1954'de kurulan Tekeli Sisa mimarlık ortaklığı, Türkiye'nin ilk kurumsal mimarlık birolarından biri olarak kayda geçmiş durumda literatürde. Bu noktada Bülentözer'in kitabı giriş yazısındaki notu da sizlerle paylaşmak istedim. Tekeli Sisa bürosu 20 yıldır büyük bir titizlikle sürdüre geldiği çalışmalarını örnek bir organizasyon yöntemiyle arşivlendirmesini adeta yayına hazır hale getirmesini bilmiştir. Bu noktada baştan beri vurguladığımız açılımlardan birinin de tekrar üzerinden geçmiş oluyoruz. Böylesi bir mimar monografisini hazırlamanın arşiv ve mimari bir organizasyonuyla nederece sıkı bir ilişki içinde olduğunu. Bu monografi mimarlık ortamında da ses getiriyor. Şevkivanlı, Suha Özkan kitaba dair dergilerde tanıtıcı ya da eleştiri yazıları kalem alıyorlar. Şevkivanlı örneğin ortamda eksikliği hissedilen mimari eleştiri için bu kitabın vesile bir araç olmasını umut ettiğinden bahsediyor. Diğer ilginç konu benim ilginç bulduğum konu belki 20 yıldır tekeli Sisa mimarlığına karşı oldukça sessiz kalan mimarlık ortamı. Bu kez bu yayın aracılığıyla Türkiye'de mimarlığa dair konuşmaya başlıyor. Ve aslında paylaşılan, ortamda paylaşılan, sunulan tekeli Sisa mimarlığı Türkiye'de mimarlık olarak bu kez adlandırılıyor. Suha Özkan da yayının Türkiye'de uluslararası, uluslararası anlamda ilk monografi olduğunun altını çiziyor. Ama bir taraftan da burada paylaşılan mimari uygulamalara paralel, kuramsal, teorik paralellerin çekilmemiş olmasını da belki bir eleştiri notu olarak belirtiyor. Aynı yıllarda Türkiye'de mimari yayıncılık adına yine benim ilginç ve değerli bulduğum bir olay daha oluyor diyelim. Ankara'da yaprak kita bevi Lale ve Cemil Gerçek tarafından kuruluyor. İlkin yurt dışından kitaplar getiriyorlar ve uluslararası dergilere abonelik sağlıyorlar. Burada etüt projesi serisini görüyoruz. Sağda da telif eser hali. Sonrasında yaprak kita bevi kendi telif eserlerini de yayınlamaya başlıyor. Ve buna 1980'de bir süreli yayın mimar dergisi de ekleniyor. Yaprak kita bevi yayınlarının yanı sıra zamanla mekan ve organizasyon olarak da mimarlık ortamında önemli bir yere sahip oluyor. Aslında bunda Cemil Gerçek'in mimar olmasının ve ele alış ve yaklaşımlarındaki farklılığında önemli olduğunu düşünüyorum. Cemil Gerçek örneğin inşa edilmeyen projelerin ancak yayın aracılığıyla hayat bulduğuna inanan bir mimar yayıncı. Sadece inşa edilen projelerin başarılı bulunduğu bir mimarlık ortamı için kendisini ben eşi bulunmaz bir yayıncı bir mimar olduğunu düşünüyorum. Yaprak kita bevi sadece kültürel bir ortam değil aslında. Dönemin üretken yaratıcı figürleri içinde bir anlamda bir çatı. Burada belki İbrahim Niyazi oğlunu anmak hoş olabilir diye düşünmüştüm. Niyazi oğlu 1966-70 yıllarında Ortadoğu Teknik Üniversitesinde mimarlık eğitimi alıyor. Ama çalışmaları daha çok mimari yayın alanında diyebiliriz. Dönemin yürüyüş ve mimarlık dergilerinin kapaklarını tasarlıyor. Aynı zamanda yaprak kita bevinin diğer pek çok yayınında İbrahim Niyazi oğlu tasarlıyor yayını hazırlıyor diyebiliriz. Yaprak kita bevi Türkiye'de mimari yayıncılık alanında yani yön vermiş ve belki de yeni anlamlar üretmiş bir katkı. Bir anlamıyla mimarlık ortamında, mimari yayıncılık ortamında farklı rollerin ve görev tanımlarının ortaya çıkmasını sağlıyorlar diye düşünüyorum. Bir grafik tasarım söz konusu oluyor. Bir fotoğrafçı giriyor, bir kita bevi, bir çevirmen gibi mimari yayıncılık alanının ekipleri genişliyor, rolleri tanımlanmaya başlıyor. Belki şey gibi bakacak olursak çok daha yerine oturacak. Zeki Sayar'ın arkitek dergisi için çok çok uzun yıllar belki bir sekreteri ya da asistanı desteğiyle tek başına çok uzun yıllar ürettiği bir süreçte. Bu sefer pek çok aktör işin içine girmeye başlıyor. Şevkivanlı mimarlık çalışmaları yaprak kita bevinin proje uygulama serisinin ilk kitabı. 1977 yılında Ankara'da basılıyor. Burada da Şevkivanlı'nın 20 yıllık meslek pratiğini yaklaşık 152 sayfalık bir toplama halinde görüyoruz. Bu kitap da Türkçe ve İngilizce iki dil. Cemil Gerçeğin kısa bir önsözünden sonra Vanl'ın biyografisi arkasından mimarın açıklamaları olarak adlandırılan genel bir Türkiye mimarlığına dair değerlendirmesi. Ve yine takiben dört bölüm halinde projeler yer alıyor. Yaprak kita bevinin gösterdiğim etüt proje serisine bir anlamda grafik ele alış olarak çok benzerlik gösteriyor. Ama yine bugün baktığımızda çok itinalı bir baskı kalitesinden söz edemiyoruz. Ama tabii o dönem için baskı teknolojisinde ve malzemede ciddi sıkıntıların yaşandığını hatırlamak gerekiyor. Dönem dönem kitap gazete basılacak kağıdın ülkede zor bulunabildiği bir dönem. Şevkivanlı kitabının kabaca iki açılımı var. Biri yurt dışından kendisine yeni çalışma alanları bulmak isteği. İkincisi de mimarlık tarihçileri ve eleştirmenler için serbest mimarlığına dair kendi mimari üretimine dair altlığı diyelim malzemeyi kendisinin sağlamak istemesi. Yine burada da projeler metinler ve görseller aracılığıyla sunuluyor. Şevkivanlı şık göz alıcı imajlardan çok hoşlanmıyor diyebiliriz. Hatta eskize dahi çok sıcak bakmadığında belirtmek gerek. Bu nedenle kitapta genellikle teknik çizimler yer alıyor projelerini sunarken. Ama belki bugün yine baktığımızda bu projeler çizimlerde kitaptaki sunumda çok da bir standardın olmadığını da belirtmek gerek. Aslında Şevkivanlı bir anlamda vizyoner gelecek için hayalleri olan bir mimar. Ama sadece hayal etmekle de kalmıyor. Bunlar için harekete geçen, bunlar için adımlar atmayı da deneyen bir mimar. Oran toplu konut yerleşimi için Oran Yapı Endüstri Merkezini kuruyor. Bu tamamen yapı endüstri merkezinin Ankara'daki kardeş enstitüsü diyelim. Çünkü kuruluşunda doğan hasoldan da destek alınıyor. Oran Yapı Endüstri Merkezinin çift katlı mekanında girişte yaprak kitabı bir yer alıyor. Üste enstitü yerleşiyor. Burada Vanlı'dan bir alıntım da var. Mimari yapanlar vardır diyor Şevkivanlı. Onu yaşatıp sahip çıkanlar ve onu toplumsal hale dönüştürüp sürdürenler vardır. Bu üç grubun ortak bir kültürü üretebilmeleri başarılı bir meslek ortamı oluşturacaktır. Vanlı'nın yaşam boyu uğraşının bu sentezi kurmak olduğunu söyleyebiliriz. 1989 yılında kurduğu Şevkivanlı mimarlık vakfı da tamamen Türkiye'de mimarlık kültürü adına adımlar atmak için kurduğu bir vakıf. Bu anlamda Türkiye'de mimari pratik ve düşüncü ortamı için biraz istisna bir rol model. 2006'da yayınladığı üç cidlik neredeyse bin sayfalık hani baş yapıtını da anmak gerek diye düşünüyorum. İsminden de anlaşılacağı üzere yayın karşısındaki ile mimarlık konuşma isteğiyle kalemi alınmış bir yayın. Bu son iki kitap tekelisi Şevkivanlı uzun yılların birikim ve çalışmalarını ortağımla paylaşan ve geçmişe dönük derlemeyi bir nevi arşivi kurmayı monografi ve kitap aracılığıyla yapan iki monografi diye düşünüyorum. O döneme baktığımızda belki de 1973'de Cumhuriyetin elinci kuruluş yıl dönümüne de paralel olarak o yıllarda bir kime dair bir farkındalığın olduğunu belki söylemek mümkün. Yine sadece örneklemek için aklımızda bulunsun gibi üç yayını buraya koydum. Biri Doğan'ın solunun anziklopedik mimarlık sözlüğü, diğeri Tapan Sözen'in 50 yılın Türk mimarisi en sadakide Doğan Kuba'nın mimarlık kavramları. Cengiz-Bektaş mimarlık çalışmaları ise proje uygulama serisinin ikinci kitabı, yaprak kitabı evinin. Bektaş'ın 15 yılı aşkın meslek pratiğini yaklaşık 150 sayfada bizlere sunan bir yayın. Giriş bölümü, bunu takiben 16 başlıkta yerleşen diğer bölümler ve sonun başlangıcı olarak bektaşın adlandırdığı bir son bölümü var. Cengiz-Bektaş için yazı düşünmenin bir yolu aslında tasarım ve mimardan önce belki 15-16 yaşlarından itibaren yazıyor bektaş. Bu kırmızı kitaptan önce belki ondan fazla yayınlanmış eseri var. Daha çok sanıyorum şiir deneme ve araştırma alanlarında. Bu kitabın ilk cümlesi şöyle nasıl bir yöntem tutturalım bu betiğin oluşturulmasında diye sorarak başlıyorlar. Aslında daha monografinin ilk cümlesinden bu monografinin belki de bu kitapların geleneksel elde edilme yöntemlerine bir eleştiri olduğunu da söylemek mümkün. Ya da burada kendi mimarlığının sunuşa dair farklı bir araşın söz konusu olduğunu da düşünmek mümkün. Kitap Cengiz-Bektaş ve İbrahim Niyazi oğlu arasında bir sohbet ve soru cevap konuşmasıyla ilerliyor. Ve burada sadece iyi ya da başarılı örneklerden bahsedilmiyor. Yine bektaşın anlattığı haliyle burada tüm serüveni paylaşmaya çalışıyorlar ve her bir projeye dair neredeyse bütün arka plan hikayeleri de okurla paylaşıyorlar. Bu noktada mimarlığı nasıl anlatacağına dair bir soru soran ve buna kendi yöntemince yanıt veren bir yayın olduğunu söyleyebiliriz. Biraz bu monografi özelinde bu tür kitapların mimarlık ortamında bir eğitim amacı olduğunu da belirtmek gerek. Pek çok yeni mezun mimar diyelim bu deneyin paylaşımlarından meslek kariyerleri boyunca yararlanıyorlar. Yine bu kitapta bektaş monografisinde her proje aslında oldukça farklı ağarlıklarda sunuluyor. Öznel bir yaklaşım söz konusu aslında belki özetle şöyle bir şey diyebiliriz. Bu monografinin çıktığı dönemde de Türkiye'de mimarlığın ne olduğunu da tartışıldı ve buna belki birden fazla yanıtın verilmeye başlandığı bir dönem. Örneğin 70'lerin ortalarında mimarlar odası için mimarlık aynı zamanda da şehir salölçekte bir tanım içeriyor. Mimarlar odası o dönemde konus sorunundan bahsediyor örneğin. Büyük şehirlerin ulaşım sorunundan bahsediyor. Ama diğer taraftan Selçuk Batur'un çevre dergisi ya da Cemil Gerçeğin mimar dergisi. İyi bir mimarlık tanımına ulaşmaya çalışıyor ve bunu serbest mimarlığın detaydaki uygulamasından yapı ölçeğine gibi bir aralıkta yapıyorlar. Yine benzer dönemde Gürhan Tümer'in bazı çalışmaları var. Mimarlığı tanımlamak, mimarlığın özü ve sözü gibi birkaç kitap. 1980'lere geldiğimizde ise Turgut Can Sever'in bu monografisiyle mimarlığın bir düşünce olarak da ortama sunulduğu bir yayınla karşı karşıyayız. 1981'de yayınlanıyor ve Türk tarih kurumu Basım evi tarafından yayınlanıyor. Başlığından da anlaşılabileceği üzere düşünceler ve mimarlık kitabın adı. Bu monografinin arkasında 1978-80 döneminde alınan Ahan ödülleri var. Can Sever, Ertuğrul Yener ile birlikte çalıştığı Türk tarih kurumu binası ve Bodrum Ertegün evi için Ahan mimarlık ödüllerini almıştı o dönemde. Bir miktar böyle sert kapaklı ve içi de parlak kağıda ve nasıl diyeyim renkli baskı bir yayın. Biraz prestijli bir gösterimi var belki de diyebiliriz. Tek dil İngilizce olarak yayınlanıyor. 96 sayfa gömleklerde ödül alan iki projeye dair metinler var ve aslında kapak fotoğrafları da bu iki proje. İçerik kısa bir önsözden sonra Can Sever'in düşünceler adlı makalesiyle karşılaşıyoruz. Can Sever mimarlığına düşünce ve felsefeden doğru diyebileceğimiz bir giriş metne bu. Sonrasında seçilen 22 proje kronolojik sırayla sunuluyor ve Can Sever'in 30 yıllık meslek püratiğini bir kitap disiplini altında sunan ilk ve tek yayın diyebiliriz. Ahandan alınan nakti ödül bu kitabın üretiminde kullanılıyor ve gayet İstanbulankar arasındaki gidiş gelişlerle Can Sever kitabı tamamen kendisi hazırlıyor. Bu kitap da diğer örneklerden farklı olarak Turgut Can Sever'in biyografisi ya da bir portrofotografıyla karşılaşmıyoruz. Birebir mimarı tanıtmasa da onun düşünce ve yaklaşımlarına bir giriş tanışma fırsatı yaratan bir kitap. Turgut Can Sever'in ve Cengizbek Daviş'in monografilerinin ayırdedici özelliğinin mimari anlatı olduğunu düşünüyorum. Daha önceki örneklerden farklı olarak burada biraz daha mimarlıklarının nasıl yapıldığına dair ip uçularını da mimari ürünlerle paralel bir anlatı olarak izleme imkanına sahip oluyoruz. Sizlere bahsedeceğim son kitap Sedat Akgal'den büyük konutlar. Yine Yaprak kitabı evinin proje uygulama serisinin dördüncü kitabı hatta belki son kitabı diyebiliriz. 1982 yılında basılıyor 160 sayfalık bir kitap. Retrospektif bir perspektifle Elden mimarlığını sunan aslında ilk kitap. Bu tarihe de Sedat Eldem'in pek çok yayını var elbette. Türk Sivil Mimarlığına dair yapmış olduğu araştırmaların ortamda paylaşımı var. Ancak kendim mimarlığına dair yine bir kitap disiplini içinde yapılan ilk sunum bu. Bunun hemen arkasında 1983 yılında... Buraya almış mıydım acaba? Sağda gördüğümüz 50 yıllık meslek şubilesi kitabı çıkıyor ve bir Sedat Akgal'den sergisi paralelinde. Sedat Akgal'den monografisi öğrencisi Leyla Baydar'ın kaleme aldığı bir özgeçmişle başlıyor diyebiliriz. Bu biraz önce bahsettiğim diğer bazı kitapları. Sedat Eldem'in konut, yalı, villa, elçilik projeleri gibi büyük konutlar başlığı altında toplanan projelerinden oluşuyor bu yayın. Uzun yıllar kendisinin Türkiyevi için yapmış olduğu araştırma ve çalışmaları düşündüğümüzde... Belki de Sedat Akgal'demin tüm bu uğraşısının da değerini gözler önüne sarmaya çalışan bir yayın. Aslında burada Sedat Akgal'den mimarlığına dair yine çok doğrudan bir anlatı olmasa da... Bu projelerin 1944'ten, 1980'e üretilen bu 25 projenin arda ardına bir kitapta toplanıyor oluşu bile... Ortamda bunun bu şekilde paylaşıyor oluşunun tercih edilmesini bile açıkçası önemli buluyorum. Sonuç olarak aslında... 1950'lerden 80'lere uzanan dönemde Türkiye'de mimarlık anlayışını yapı yapma ve inşa etmekten daha öte bir noktaya taşındığını düşünüyorum. Burada artık sadece mimarıyı projelendirmekle ya da inşa etmekle sonuçlanmayan farklı alanlarda mimari üretimler de söz konusu olmaya başlıyor. Örneğin mimarlık artık bir eleştirinin konusu da olabiliyor. 80'li yıllara doğru Türkiye'deki mimarlık ortamında mimarlık piratıyında o tarihlere dek izlenen radikal tutumda bir yumuşama var. Bu çoğulluk ve çeşitlilik diye adlandırabileceğimiz bu durum. Sadece mimarıyı biçimlerde ve üretimlerde değil kitap gibi yayın ortamlarında da izlenebiliyor. Mimarlık kültürü daha geniş bir kültürün parçası haline geliyor. Bu 80'lerin sonlarına doğru ortaya çıkmaya başlayan ödül programları, ulusal ödüller gibi. Şevkivanı'nın mimarlık bakfı gibi vakıflar ve yen ve oran yapı enüstürü merkezi gibi diğer enstitüler. Mimarlık meslek piratıyı mimarlık meslek alanına bir anlamda ekleniyor ya da mimarlık kültür alanı bunlarla birlikte genişliyor diyebiliriz. Son olarak bu değişime paralel olarak mimarlık toplum nezdinde de yeniden tanımlanmaya başlıyor. Tüm bu değişen mimari sahnede farklı roller de ortaya çıkmaya başlıyor. Yani mimarlar zaman zaman yazar, eleştirmen, grafik tasarımcı, yayıncı gibi profesyoneliler olarak karşımıza çıkmaya başlıyorlar. Son bir toparlama yapacak olursak aslında Türkiye'de mimari yayınlar sayıca çok da küçümsencek bir çoğunlukta değil. Ancak bu yayınların zaman içinde ve meslek ortamında, sürekliliği ya da sayıca çopluğunda ve toplumsal kabulünde belki bazı eksiklikler olduğu için kuram sallaşamadığını söyleyebiliriz. Bu sizlere sunmaya çalıştığım sekiz mimari monografi özelinde ise her birinde mimarlar bu yayın türünü kendi ihtiyaçları ve amaçları doğrusunda yeniden tanımlamış ve yeni bir her belki de mejra yaratmışlardır diye düşünüyorum. Seyfarkan, Baysal Virsel ve Çiniciler bu kitap türünü okurlarının mimari üretimlerini görselleştirmelerini de bir araç olarak kullandılar diyebiliriz. Doğan Tekeli, Samisa ve Şevki Vanlı için belki de uzun yıllara dayanan mimari üretimlerini sakladıkları ve bu yayın aracılığıyla yeniden düzenledikleri bir yerde belki de bu kitaplar. Bektaş ve Cansever içinse farklı şekillerde de olsa aslında monografilerinde mimari bir anlatıya dönüştü ve mimarlıkları hakkında yazdılar. Giderek belki bugünlere de şöyle bir bakacak olursak mimar otomonografileri, mimari pratiğin sunumunun yanı sıra mimari söylemlerin oluşumunun da ortamı olmaya başladı diye düşünüyorum. Çok teşekkür ediyorum ilgili desteğiniz için. Sayın Doğan Tekeli ve Cengiz Bektaş aramızdalar. Eğer arzu ederlerse sizlerin huzurunuzda kitaplarınızı anlatıyor oldum ben ama eklemek isteyeceğiniz, paylaşacağınız bir konu varsa size söz verelim isteriz ama. Tebrik ederim. Bir defa tebrik ederim. Bilim anlaşılan işte böyle bir şey bizim kendi başımıza köşemizde yaptığımız şeyler bir arada bir çerçeve içinde nasıl görünüyor onu görmüş oldum mükemmel bir sunum oldu. Sadece nitelikleriyle anlatmadınız kitapları bir de tasnif yaptınız ve bir değerlendirme yaptınız. Buna göre bir benim çıkardığım anlama göre bir ilk örnekler var bir orta örnekler var bir de en üst iki örnek var. Cansever'le Bektaş'ın düşünce içeri bizimkiler pratiyi içeren öncekiler de fotografik sunumlar bu da doğru bir tasniftir. Benim söyleyeceklerin bu kadar çok yararlandım çok teşekkür ederim tebrik ederim. Ben çok teşekkür ederim çok sağ olun. Ben iki noktaya değinmek istiyorum. Bir tanesi bir mimarlık kitapı her şeyden önce fotoğrafa dayanır. Mostar'da bir yayın evi benden mimar sinanı anlatmamı istedi ve şu soruyu sordu siz de mimarlık fotoğrafı çekebilecek fotoğrafçı var mı diye. Tabii dedim elbette ama güler var. Bize diğer örnek yollar mısın istediler gittiğinizde ve ben aranın kendisinden istedim o fotoğrafları yolladım. Yanı çüydü ama bunu sakın kendisi duymasın çünkü bunların söylediği zaman çok kızıyorlar. Dedi ki yayın evi bunlar mimarlık fotoğrafları değil ve kitap bu yüzden bende kızdım ona basılmadı. Yani yabancı dilde basılacak bir kitaptır. Bu çok önemli. Burada gördüğüm öyle fotoğraflar var ki bunlar ne mimari fotoğrafı ne de fotoğraf. Bu çok fazla önemli. En sonunda altını çizdiğiniz gibi mimarlar bunlayıp kendileri yapmaya çalıştılar. Çünkü bulamadılar aradığınızı. İkincisi şimdi elden ele galiba dolaşıyor mimarlıktır el iştiride. Benim sırtında Turan Erol tarafından yazılmış bir açıklama var. O da şu daha iyi mimarlık ortamının oluşabilmesi için bu konu üzerinde halkın katılımı gerekli. Halk dediğimiz zaman burada yani bu konuda aydınlar şunlar bunlar olabilir. Bu yoktur. Benim bütün çalışmam bunun üzerindedir. Yalnız kitaplarla değil. Konuşmalar, televizyon ve radyo konuşmaları takım belgesellerde bu konu üzerinde şey yapılar. Ama gerçekten mimarlıkta eleştiriyle 1967'de başlayan bu macera bugüne kadar devam ediyor. Bu kitapları besleşsekleyen sergiler çok önemli. Yani sadece benim bir takım şeyleri önce başlamış olman falan filan bunlar çok önemli değil. Tabii ki bir ortamın içinde bir yerden bir yere bir süreç içinde yer alacak hepsi ama sergiler de çok önemli. Sergilerin nasıl düzenlendiği, neyi anlatmak üzere düzenlendiği. Örneğin mimarlığımız dün bugün yarın atlı sergi o da sevgili İbrahim Niyazi yolunun katılımıyla olmuş. Çünkü o grafikerdi. Yalnızca fotoğrafçılardan söz ettim asıl erileni bunlar bir de grafikerler. Ben projeyi bitirdiğim zaman bir grafiker arkadaşımı çok yakın arkadaşlıklarım vardı o konuda çağırıp biz bunu nasıl sergileyelim, nasıl sunalım. Örneğin 5 metreden göreceğiniz bir sunumla 15 metreden göreceğiniz bir sunum arasında ayrım var. Buna ancak size grafiker söyleyebilir. Sayıtmadan ne söylediğim şey şu, 15 metreden herkesin görebileceği bana nasıl çizeceğimi de söyle. Yani sıfır bir ile değil, bir ile çizdiğim mesela o projeleri sunmak istediğim zaman ki minibüs şoförü de katıldı tartışmaları ve en doğru şeyleri söyledi. Bu çok önemli. Yani bir kitap gerçekten bütün bunların hepsine çok saygı duymak gerek yokluklar içinde yaratılmış şeylerdir. Onun ne demek olduğunu, örneğin İbrahim Niyazi olduğunu hiç unutmadım. Şu anda yaşamıyor, çok genç yetirdik. O da mimar. Ama özünde grafikerdi. Çünkü biraz daha çabuk sonuç almak isteyen bir insandı. Ve ona dedim ki ben bunu beceremeyebilirim. Ben mimarlıktan önce yazarım ama bu konu başka bir konu. Onun için bana destek verdi ki bir izlence yapalım. O izlence de şimdi şunu anlat. Şimdi bunu anlat diye benden aylık sonuçlar iste ve öyle yapılabildi. Ama o kitabın en büyük özelliği belki bunu daha sonra da söyleyebilirim saatle ilgili olarak şeyde. Ben hemen hemen Anadolu'daki bütün gördüğüm mimarlık bürolarında bu kırmızı kitabı gördüm. Ne deniş şu sadece fotoğraf vermiyor, sadece çizim vermiyor. O sonucu aldığımız detaylar da veriliyor. Bunun ne deniş uydu. Almanya'da bir Türkiye'de 2 yıl çalışmış asistan vardı. Dedi ki siz Alevi yıl cephe gibi çiziyorsunuz. Sonra demir doğramayla yapıyorsunuz. Bu çok önemli de iliştiriydi. Yani biz hayal alemindeki yüzüyoruz. Ama gerçek başka bir yasa başka. Ve de gene bu kitabın bir özelliği. Hale Çangol'un söylediği. Hale tanım yahu bu kitap hep kavga dedi. Nail abi de dedi ki o ne zannediyorsun yani dedi. Mimarlık hakikaten kavgadır ortamda. Çünkü yok ortamımız yok. Bunlara da kurmak istedim. Ama doğan tekerinin doğan beyin tabaçtan beri. Yani Türkiye geldiğim günden demeyeceğim. Ondan önce de sürekli izlediğim yani bu insan. Belki şeyde Sami size de unutmamak gerek. Zaten unutulamaz. Gerçekten çok merak ettiğim insanlardı. Her yıl onlara yıl bozu tebürü yolladım. Ve Türkiye geldiğimde de ilk gidip onu izlediğim yani nerede oturuyor? Kaç saat yolak veriyor? Bir oda ne yapıyor gibi? Hiç kimsenin tahmin etmeyeceği bir şekilde onu izledim. Şimdi burada görünce büyük mutluluk duyuyorum. Galiba sözü yedilen kimseler dursunda yaşamda olanda yalnızca ikimiz kaldık. Behruzla aynı ilkokul öğretmenin de okumuşuz. Bir beş yıl farklı. Ama yani onunla en iyi dostluğu doğan teklilik vuruldu. Çünkü hiçbir şey yapmasak. Sadece bir müzik dinleriz sırasında ya da bir sofranın başında biraz konuştuğumuz zaman ister istemez. Başkaları bizden sıkılırlardı. Mimarlık oluyorduk onu. Bu çok önemli nokta. Çünkü eğer mimarlık üzerinde biz konuşmazsak anlatmazsak bunun temelinde kültürün varvurduğunu anlatmazsak kültürsüz mimarlık yapılamayacağını anlatmazsak bu böyle sürüp gidecektir.