 Van de Koelemere des Doots, hoofdstuk 22. Dit is een Librivox-opname en dus vrij van oorteursrechten. Voorgelezen en opgenomen door Karola Jansen, van de Koelemere des Doots van Vrederik van Ede, hoofdstuk 22. Het boekje dat de volgende dag van Hetwig kwam, bracht Ritzert in de grootste verwondering en verslagenheid. Hij bedoelde weer een afscheid voor altijd en werd toch inderdaad de meest werkzame beweegreden voor hun nadere verbinding. De inhoud was als volgt. Ritzert, als jij deze ontvangt, weet ik zeker jij dieper rauw zult gevoelen mij zo grievend en noodloos te hebben beledigd. Dat ik u vergeef, acht ik niet nodig u te verzekeren, doch moet ik u bezweren, doe geen poging het voor eeuwen verwoesten weer goed te maken. Ik weet nu dat ik mij in u bedrogen heb en geniet de man van eer en ridderlijkheid zijt, die ik in u zag. Welke reden gaf ik u ooit mij al dus te minnachten en te vernederen. Ik had liever het ergste gedragen dan dit. Mijn gevoelen voor u zal onveranderd blijven, want dat kan niet anders, maar God weet hoe ik de kracht moet behouden om voor te leven, nu ge m'n heiligste illusie hebt geschand flekt, Hetwig. Wat Ritzert hierin tegelijk turluurzame onhopig maakte, was het ontbreken van elke nauwkeurige aanduiding van wat hij misdreven had. Daarbij de veropstelling dat hij het zeer goed wist en er zelf reeds berouw van zou hebben. Hij zag niet in dat zijn eigen gedachten hem juist de oplossing van het Raadsel gaven. Hij had immers haar gedrag een weinig onwaarde gevonden, maar ten eerste wist hij de ware reden van dat gedacht nog altijd niet. Ten tweede vond hij die onderstelde zwakheid in haar zeer vergevelijk. Ten derde wist hij niet waaraan zij zijn gedachten kon bespeurd hebben. Hij zocht dus de reden van haar verontwaardiging in zijn hartstochtelijkheid en kon dat volstrekt niet passen in zijn begrip van haar karakter. Vooral de zin, ik had liever het ergste gedragen, pracht hij minder waar. Wat bedoelden zij daarmee? En als hij het ergste draagelijker vond, dan was het ook niet zijn hartstocht die haar nu zo beledigd had. In vroeger dagen als hij mijn andere vrouw zoiets geschreven had, zou hij gepreveld hebben, loop rond, dan is het meteen, maar uit ook. Maar hij was al merkelijk verdemoedigd en vrijwel machteloos in de trekking van deze hartstocht. Zo kon hij Hedwig niet opgeven, hij moest meer zekerheid hebben. Dus stond hij na weinig tijd voor haar in haar woning. Met een voorzijn doen bleek en strak getrokken gelaten. Hedwig ontving hem ijzig koud en stroef en het scheen aanvangelijk of daar volstrekt geen verandering in te brengen viel. Hij vroeg om uitleg en verklaring, maar daar geen van beide wisten welk deel van het geval het eerst verklaring behoefde, daar elk bij de andere juist dat geheel bekend veronderstelde, wat het meest uitleg vereistte en daar eindelijk Hedwig volstrekt niet bekwaam was in logische uiteensetting, leidde het gesprek niet tot vereffening. Totdat Ritzert aan het eind van Raad en Zelfbedwang toegaf aan de meest hartstochtlijke uitwasting, haar knieën omvatten en haar kleed besproeiend met zijn tranen. Dit verteederde Hedwig onmiddellijk en nu werd spoedig het woord gevonden dat hem de sleutel gaf. Hij had gisteravond gedacht dat zij kwam om zich te geven en dat hadden willen aannemen en door die gedachte had hij haar beledigd. Ritzert erkende dat dit zo was. Hoe dit haar zo beledigde kon en waarom zij dan wel was gekomen, dat bleef voor hem duister en werd ook niet opgehelderd. Hedwig was tevreden gesteld door te weten dat hij nu beter van haar dacht en door te zien zijn hevige hartstocht die immers alles vergevelend maakt. Ritzert ging heen met hem de besluit dat nu zonder twijfel het ergste gebeuren moest en nu niet door haar onbewust willen dat haar telkens weer zou kunnen vernederen, maar door zijn bewust door tastend overleg. Hij was de man en moest de moed hebben en de verantwoording op zich nemen, meende hij. Maar Tevens had hij weer een klein gevoel van geringachting omdat zij niet door verstandelijke reden maar wel door tranen zich had verteederen laten. Hedwig dacht wederom dat zij hem voor het laatst gezien had, maar daar zij nu meende te hard voor hem geweest te zijn en dit goed wilde maken door een brief vond zij hier een aanleiding naar Joop te gaan. Het was voorjaar en ze vond bloemen op de drie vensterbanken van Joops kamer. Narcisse, muurbloemen en mijklokjes. Dit trof haar en nadien vergat zij nooit bloemen voor hem mee te brengen. Toen zij intrad werd hij geholpen aan zijn kleding door een klein ouderlijk dienstmeisje met glad gestreken bruin haar en bleek glimmend lelijk gezichtje en rode handen. Dit is Monika, zei Joop. Vulgo Jantje, mijn beschermengel, geef haar een hand. Ze is verheefd bovenstand, boven lof en boven seksen. Zo kan ik u graag niet dicht krijgen, zei Jantje ernstig. Daar Joop het hoofd naar Hedwig gewend hield. Toen zij klaar was gaf zij Hedwig een hand, vrij moediglijk. Ze bleef tijdens het volgende gesprek in de kamer wat opruimend maar langzaam. Hedwig zag dat ook haar klederen niet fris en helder waren. Verlangt u niet naar uw dood, vroeg Hedwig? Wel nee schepsel, in het geheel niet, nooit minder dan nu. Ik geniet nu het leven pas recht. Met de grootste verbazing en belangstelling vroeg Hedwig, maar hoe kan dat? Is het dan niet afschuwelijk, saai en doods? Zeker niet, het is verschrikkelijk en lievelijk. Soms heb ik pijn als of ik verga, soms zie ik weer heerlijke dingen zoals zo'n narcis die uitkomt. Of ik vind een mooi vers hier of daar, of een belangrijk stuk, of Ritzelt speelt wat moois. De hele dag is vol ergs en vol plezierigs, allebei evenzeer de moeite waard. Ik hou van gewaarwoorden, net zo goed, van zoet als van zuur gewaarwoorden. Zo'n hele erg bui van behoortheid met sneeuw en grouw schemerweer die vind ik ook al weer zo mooi in zijn soort. Die zou ik ook al niet willen missen. Die pijnen zou ik vooral niet willen missen. Jongen, dat is wat. Dat is van elkaar scheuren en langzaamjes, gloeiend uitboren van boven naar beneden. Dat is nog eens leven. Ik geloof u niet, zei Hedwig. Je denkt dat ik schetter en maanstaal denk je niet, ik zou het ook denken in jouw plaats. Onthouw maar dat één mens je zo iets gezegd heeft, in ernst. En hoe is dan mijn leven zo duldeloos saai en ik kan toch zoveel meer genieten dan u en ik heb geen pijn. En Hedwig vertelde hem van haar leven, haar huis, haar man, haar dodelijk naar geestig bestaan. Joop keek wat vrevelig, hij voer eindelijk uit, maar schaap, ben je heus nog zo onnozel, neem niet kwalijk, maar zo iets kan ik nog nooit goed zetten, mopperen in onnozelheid. Je bent iemand die boven op z'n hoed zit te huilen, dat z'n hoed weg is. Ik moest er eigenlijk om lachen, maar dat kan ik nog niet. Denk je nou heus, denk je nou warrachtig dat je strafloos alle goddelijke en menselijke wetten kan vertrappen, dat je een ander goed kan opeten in ledigheid en er wel bij varen? Kijk je daarvan op, waar kom je vandaan? Zie nou eens hier, daar heb je Monika. Vader 40 jaar lang op de katoendrukkerij, moeder dienstbaar, eerst meid, toen een winkeltje, daar is het resultaat. Ze is 15 en ziet als 50 niet waar. Mooi is er niet aan, dat weet ze wel. Het is alles ook schuld natuurlijk, slaafheid, blindheid, gemis aan één dracht, is ook zonde. Zij is nou een van de beroveren. Een vraag is of ze ongelukkig is, of dood wil, of weet wat saaiheid is. En daarom hebben we de hoogte van, sloven dag in dag uit tot ze bij neer valt en toch lustig. En jijzelf, mooi en fijn, want de voorvaarders konden letten op goed ras en nou, dood willen en ellende en nergens lust in, dat is zwaarder straf en daarmee boeit jij nu alweer al de vertsoenlijke roverijen de gemakstuk van je voorgeslacht en jezelf. Heb je van dat alles nooit gehoord? Waar moet ik dan beginnen? Ik ben alleen maar dit, dat er geen enkel recht is waardoor jij er aanspraken op kunt maken bedient te worden door twee meiden en je eten en je kleren en je huis voor je te laten maken door het ander en het zelf niet precies zo makkelijk te nemen als je verkist. Daar heb je geen schijn van recht toe, wat je man en je pa en al je oomcentantes mag gebeweren. Hoe dat in mekaar zit, hoe je man en je voorvaarders ermee hebben gelap de rijk te zijn en rijk te blijven, dat doet er niks toe. Het feit is dat je leeft een kosten van anderen, dat je alles, alles, alles voor je doen laat door anderen en zelf TZ, visite smaakt, wandelt, boekjes leest, eet en slaapt en dat dat zonde is en schuld en straf meeprengt in de vorm van ontarding, verveling, levensmoeheid, suffijt, saaiheid en de rest. Kan je dat volgen? Ja, zei het wieg. Goed, verwonder je dan nou nooit meer als je je hele leven, je hele kring, je hele wereld besmoezelt vindt met een schimmelig waas van weeheid, voosheid, leelijkheid, griezel of hoe je het noemen wil. Je huizen, je meubels, je kleren, je boeken, alles, muff van hetzelfde heimelijke bederf. De wereld bloeit op het ogenblik, er is een bloemetje begekomen aan de menspland. Maar het is nog maar een misbaksel vergelijken bij wat het zijn kon. Een scheefarmoedig drog je dat nou al stinkt en verlept, want de voedingsbodem deugt niet. Jij behoort tot die misslukte bloei, de burgerlijke bloei. Burgerlijk? Ben ik burgerlijk? Vroeg het wie gekwetst. Oh, ik vatje. Jij zou alleen Monika in de soort burgerlijk noemen, maar volgens een andere rekening ben jij juist burgerlijk en Monika niet. Maar dat is hogere politiek. Monika en jij zijn allebei voortbrengstels van dezelfde ongezonde bloei. Haarboeten is lichter te dragen, maar jij wordt weer begenaderd door het voorrecht dat je de ziekte ziet. Jij hebt ziekte-inzicht, zouden dokters zeggen. Je merkt de weerheid van dat burgerlijke boeltje van je saaie wereld, je ploertebeschaving en je poenenkunst. Dat is een groot wonder. Dat bewijst dat er telkens weer onbedorven mensen opduiken in een bedorven wereld. Dat heb jij en Monika niet, denk ik, omdat je stamboek met meer zorg is bijgehouden. Als stam jij van de rovers en Monika van de beroverde. Het is een groot wonder en geeft hoop. Joop zweeg en bekeek lang zijn bloemen. Koffie, vroeg Jantje, die zeer aandachtig luistert had, maar Joop schudde het hoofd. Mag ik iets zeggen, vroeg het wieg? Joop keek haar afwachtend aan. Ik geloof, als ik gelukkig getrouwd was en ik had een kindje, dat ik alles, alles mooi en heerlijk zou vinden. Joop tuurde naar haar, zijn ogen en zeer weinig toedrukend en zijn mond samen plooiend. Ik heb betere gedachten van je. Natuurlijk, liefdegroeiing verguldt alles voor het ogenblik. En het mooi van liefde en moederschap is van eeriger gehalte dan de rest. Er is niet een burgerlijke liefde, net als een burgerlijke kunst. Maar als je na de eerste verblinding van hartstochtgroeiing je zinnen weer bij elkaar had, al bleef de groeiing even sterk, dan zou je de mensheid weer net zo ziek om je heen merken. En als je dan niet bedorven bent, bedorven door de verering van je man, want dat gebeurt, dan word je leed nog erger, want dan leid je nog om kind en man erbij. Nee, er is maar één ding dat helpt, dat is begrip. Ik zie het alles even goed als jij, hier vanuit mijn funse kooi, maar ik begrijp het nou zo wat en nu heb ik hoop en berustingen geduld. En daarom heb ik ook plezier in mijn leven, meer dan ooit, en plezier in m'n pijn, en plezier in m'n verdriet, omdat ik er wat van begrijp, waardoor het is en waarvoor. Begrijpt u alles? Vroeg Hetwig geloven. Toen lacht de Joop hevig en zei ru, ga weg, ik zou je geen halve dag kunnen verdragen. Als Monika twee zucke dingen gezijde had, was ze al weggejaagd. En toen Hetwig, sterk bloos en dadelijk opstond en ging zij hij zachter. Je hebt gelijk, het is mijn eigen schuld. Ik heb geschetterd, want ik voel me dikwijls ongelukkig genoeg. Dankjewel, dag. De volgende maal bracht Hetwig bloemen mee en ook een nagelsgaar en borstel die zij zeer beschomt en zonder een woord bij zijn bed legde. Goedmoedig toonde hij haar toen bij een nog later volgend bezoek zijn gereinigde nagels en vroeg, is het nou zo goed? Toch het baten maar voor eens. In volgende gesprekken heel bij haar zijn leringen toepassen op gebeurtenissen van haar leven die zij nog niet in dat nieuwe licht verhelderen kon. En daar hij gefat was en veelwetend, liet hij haar nooit om antwoord of uitleg verlegen zodat zij werkelijk voor korte tijd meende nu de oplossing van al haar levensraadselen door hem gevonden te hebben. Maar zij gedroeg zich dan vaak als een kind dat een nieuw gogelkunstje geleerd hebben, dat dadelijk aan elke een wil vertonen en als het niet gelukt boos wordt en verdrietig. Zij vertelde haar wijsheid thuis en Gerard, en ook aan haar bezoekers uit de deftige kringende stad en zij was zeer verbaasd en verontwaardig toen men haar uitlachten en het niet ernstig opnam en er niets hoe genaamd niets van wilde horen. Dat maakt haar korselig en geheel verslagen. En uit lauter verslagenheid hield zijzelf op er zo krachtig aan te geloven. Want de gemoetswarmte die haar ziel in Joost bij zijn kneetbaar maakte zijn verstand, verkeelde dan door de koude mensen om haar en daarmee vervlakte de kortstondige inprinting zijn gedachten. Doch op haar vijfde bezoek bij Joop vond zij haar ritzat zitten. Het eerste zomeronweerdreigde en de hoge elektrische spanning daar sfeer bracht het wieg altijd in hun luchtige lichte, heldere staat. Zij voelde moed en welbespraakheid en de vaste durf het leven te genieten. Het was een heerlijk uur met hun vieren te samen. Hij bleef bij hen en bereide chocolade terwijl zij alle brood en vrucht te aaten. De donder daar voor zijn knal de rondom dat hij de ruiten trilde. De stortregel trommelde tegen het fensterglas en in de rommelige kamer. Beurteling schemer donker en door flitse blauwit verlicht praten zij gemeenzaam over hoge dingen en waren het eens. Als door wijnbevangen voelde Hedwig bedwelmd door de vervoering van dit nieuwe, vrije, hooggistelijke de vertrouwelijke zielsaanraking met het zo bijzondere en verschijderne ook met het arme, afgesloven meisje dat stamde van de door haar vaderen beroofde. Welk een verheffing en een verbroedering. Zij kusten het kind. Dat stil liet begaan. Gerard was juist de vorige morgen met zijn vader voor 2 dagen op reis gegaan. Zij vertelde dit zonder bijgedachten. Maar toen Ritz het haar daarop aan zag begreep ze wat zij gezegd had en ze dacht is dit toeval of beschikking maar ze liet gebeuren zonder verzet in haar nieuwe moed tot leven en genieten en toen Ritz het bij het scheiden zij tot vanavond knikten zij resoluut zonder navraag. Dien dag leefden zij wonderlijk zoals nooit tevoer. Ze wist als zij er over dacht dat nu te gebeuren stond wat zij als zonde en wandaad nooit had gewild. Ze wist niet alleen dat het dreigde maar dat het zeker zou komen dat ze zich niet verzetten en er was geen schijn van verzet in haar zij was niet in staat over het geval te denken. Zij glimlachten en ging haar een gewone weg die dag zich verheugend dat zij zo gelukkig was. Als ik kwaad ging doen zou God mij dan niet waarschuwen dacht zij even maar nooit rust haar denken op dat wat te wachten stond. Het was als een vlekje in het inwendig oog dat weg vlucht voor betrachting. Zij overdacht haar leven overmatig berouw en vroeging dat zij nu alleen maar dankbaar was geen vroeging te voelen. Er was veel lelijks in haar leven maar ook zoveel moois en ze had nooit het kwaarde bedoeld. Ze wilde zich overlaten aan godsleiding beelden die haar doen verdolen dan zou zij nemen wat er bij stond. Zij kon niet anders voelen dan zij voelden. Aldus nam zij in deze enkele ogenblikken van oplooiing Jobs fors haar levensaansicht over maar dit was gevaarlijk krachten. De avond kwam en zij haar dacht die eerste strijd toen zij het briefje vond in de poortdeur. Toen bemerkte zij niets in zichzelf wat tot komen aandreef. Nu bemerkte zij niets wat noopte tot verzet. Zij was gelukkig en hoe zij haar ziel peilde zij vond geen waarschuwen voor gevoel geen neiging tot ontwijken geen houvast van warachtig gevoel voor het onweeslijke weten dat er iets zeer ergs en zondigs en de volgende dag vond haar straalend en verheerlijk niet dan zeer enkele seconden als zwarte bliksemschichten waren er geweest waarin zij zichzelf een gevallende en verloren achter maar de morgen was ze reen en wonderbaar helder. Hoe heerlijk het ontbijt met Ritzert haar stille bedrijfigheid met zorgen voor hem en de glans in beide ogen. De kleinste zorgen waren als reuzachtige genieten daarbij een weldadig leven een lichtvolle ogenblik een ontbreken van bijzonderheidsherinnering Zij overdacht volstrekt niet de toestand nog wat er gebeurd was ze was alleen maar ziel gelukkig en het gebeurde was voor haar vaag en onbestemd iets groots, wonderbaars, verhevens had ook de innigst vertrouwden er haar na gevraagd dan zou ze evenals Leonora ontwijkind hebben geantwoord er was haar iets ontsagelijks en verbindends overkomen een blinkende wolk en nu was zij een andere wezen dat was al wat zij ook voor zichzelf onder woorden had kunnen brengen deze zilsrust duurde tot uitwendige dingen haar herinnerde aan het onregelmatige niet geeikte van hun verbindenis zij verschrok toen Ritzert vertrekken wilde Hedwig wilde mee hoorde zij niet voorgoed samen en ze begreep niet dat nu juist Ritzert was opgemaakt en vroeg of zij geaard niet moest opwachten nu scheen hij bang voor de mening der mensen wilde niet met haar gearmt lopen nauwelijks bemerkte Hedwig Ritzert kleine daden van voorzichtigheid of haar hoog geluk zonk in wat is dat nu lief vroeg ze word je nu voorzichtig vind je dan toch dat ze kwaad hebben gedaan heb je me voor de gek gehouden zei je niet dat het tussen ons geen zonde mogelijk was maar liefste hoe kun je denken dat ik plotseling daarin zou veranderen dat denk ik eens en voor altijd alleen een binding als de onze is onschuldig elke andere is schuldiger al wordt die door de hele wereld goed gekeurd maar waarom wil je dan nu verbergen en geheim houden wat is de noodzaak om andere aanstoot te geven wat hebben we daar aan is ons het weten voor elkaar niet genoeg wat zou wij ons bekomen om een toon om de schijn van iets dat we al in werkelijkheid hebben toen het wieg ernstig Ritzert vertel je dan Joop wel nee het is een zaak tussen ons die gaat niemand aan nooit, nooit behoorde andere zichten moet moeien met wat 2 alleen aangaat maar denk je Ritzert dat Joop dit nu het ware huwelijk zou vinden daarop Ritzert gemelig daar geen minna goed verdraagt beroep op de orde eens derde wat doet dat er toe Joop is geen onvelbaar richter je moet niet alles zo zwaar wichtig opnemen wat hij zegt hij houdt van uitersten en paradoxen hij spreekt morgen soms glad tegen wat hij vandaag beweerde Ritzert was onrustig door het voel dat hij zich niet open en groot hartig Jezus Gerard gedroeg thuis lag een brief van hem aan Gerard, halfeltooid waarin hij schreef dat het wieg door haar neiging aan hem Ritzert behoorde ze eens andere naam en dat Gerards huwelijk daarom voor hem niet gold en als niet bestaande geacht werd maar door de onzekerheid en de wijfeling door de vrees een plotseling en scheiding tussen Hedwig en hemzelf te bewerken was de verzending van die brief uitgesteld tot het te laat was zou hij hem nu nog voldooien Gerard kwam thuis en Ritzert bleef komen onzeker wat gebeuren zou als Gerard alles wist en steeds meer bevreesd om zich te verliezen nu kwam hij elke avond bij hem en er was een groter hartelijkheid tussen de beide mannen dan ooit tevoer Gerard was gelukkig in het zienen van Hedwigs levendige wijze en blijerblik het scheen uiterlijk alles schrift en gemakkelijker te flotte maar een heimelijke spanning nam toe en nog Hedwig, nog Ritzert konden deze houding zonder zelfverachting bewaren einde van hoofdstuk 22 voorgelezen door Karole Jansen Rotterdam 31 maart 2010 www.karolejansen.nl van de koelemere des doods hoofdstuk 23 dit is een LibriVox opname en dus vrij van noteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karole Jansen van de koelemere des doods van Frederik van Ede hoofdstuk 23 dagelijks moeilijker werd het Hedwig onder de hevige aandoening van Ritzerts naar bijheid was hij te zeer verblind en verdoofd om haar toestand goed te beseffen maar liet hij haar alleen bemerkte zij zijn zelfstandig leven of haar eigen gebondenheid dan kwamen wilde smartlijke gedachten dan twijfelden zij aan al de mooie en verheven beschouwingen over hun verbindenis en dan zag zij hem zelf in lelijker schijn dan achterzij hem niet meer gelukkig als de genen die een waragde huwelijk had gesloten en een bijna verdolende schone ziel had gered maar ze noemde zichzelf huwelijk de mineres van haar losbandige zij ging naar Joop om raad in haar benouwing zij knielde na zijn bed haar gelaad in haar handen haar hoofd geboog op m'n stoel ik kom om raad Joop Joop maakte fantastische tekeningen met ink en kleurig krijt zo goed zijn schudder naar handen gedoogde hij keek niet zeer deelnemend oh dat geeft niks me kind je doet toch wat je die later kunt oh god als ik maar wist als ik maar zeker wist wat goed is zeg liever als ik alles wist ja dan is leven geen kunst maar Joop hoe kan god van ons vergen dat we voortleven terwijl we niet zeker zijn ik geloof niet hetwig dat god meer van ons vergt dan dat we zo goed mogelijk voortleven doe dat maar ja maar het ene uur vind ik dit beter het andere uur dat het ene uur vind ik dat ik met Ritz het weg moet lopen het andere dat ik bij geer thuis moet blijven en Ritz het nooit weer omzien kom aan je wint dus zeker dat het één van bij je moet zijn dat is al veel kies dan één van bij je en zeg god help me maar ook goeie god Joop als ik dan eens verkeerd kies dan moet juist god je helpen anders hoeft het niet en zal god mij dan iets straffen omdat je verkeerd gekozen hebt dat moet je wel, onverstand is nou eenmaal strafwaardig maar dat is toch vreed en onrechtvaardig hoor eens aan wie durft er al niet van onrechtvaardig praten dat komt alles omdat je niet ziet dat straf een voorrecht en een genade is kies je goed dan is dat een teken dat je geen straf meer nodig hebt kies je verkeerd dan moet je naar je straf verlangen maar kan ik dan niet eeuwig heel veel spelen door een verkeerde keus als dat kon dan zou voor niemand eeuwig heil zijn, want niemand kies altijd goed als je iets doet omdat je niet beter weet dan zul je misschien zwaar verboeten maar je zult er niet om te nonnen gaan als je maar eerlijk goed hebt gewild en willig je straf door staat ik spreek uit ervaring ik lig nu jaren hier voor miracle omdat ik een paar uur stom heb gedaan en wat een geluk heb ik gekregen juist door die miseren maar Joop, dat komt toch niet uit mijn vader was zo braver goed en nu is hij een hard slecht mens is hij dat nu niet verloren ik geloof het niet wat er goed aan hem was is er nog wel al merk je het niet meer dat is wel volvast bewaard maar de harde slechte oude man doet nu boeten voor de dwaasheid om niet van de fles af te blijven ach, kon ik dat alles maar zo vast geloof als jij Joop dat hoeft niet maar je kunt vertrouwen en durven je moet niet bang zijn voor straf je moet andurven wat er bij staat dest de eerder wordt je wijs en gelukkig laat ik je een raad geven spiegel je aan m'n oude voorvader en betroon hierop en probeer niet beter te weten dan je bent uit bangigheid zie je uit een lamme nadige bangigheid voor straf durven de mensen niet te zijn zoals ze zijn niet te nemen wat ze verlangen en niet te doen wat ze willen hier op z'n vrienden waren zulke lammerlingen die wouden jij weer niet beledigen en zei je wou je zeggen dat de heer onschuldig is straf maar Joop zei nee god verdomme ik heb geen kwaad gedaan en de heer straft net wie jij wil zie je Joop durfde en was eerlijk en vreesde niet te zeggen wat hij dacht en toen het uit was zei de heer jij hebt goed gepraat Joop je bent een nieteling en een ezelsveulen maar je bent oprecht en de braven godvruchtige vriendjes kinderen met een uitbrand naar huis gestuurd dank je wel Joop ik vat het nog maar half wat je zegt maar ik voel minder benauwd en onzeker ik voel alsof alsof ik me nu veilig aan gods wil durf overlaat omdat hij wel zorgen zal dat er van met recht komt wat wat de moeite waard is om terecht te komen ja wel zo kan je het zeggen zei Joop lange tijd bleef het weer geknield toen zei ze op helder de toon dat is vreemd nu zou je denken dat ik kies weg lopen want dat is toch durven nemen wat ik verlang en durven doen wat ik wil maar nu juist denk ik eer dat ik moet thuisblijven en ritsert nooit weer zien dat is vreemd, hoe is dat maar Joop zei er niets hierop en bleef aan zijn wonderlijke tekenwerk nu en dan even het hoofd schuddend hij maakte grillige landschappen met woestere rode luchten de bondgekleurde planten en dieren met vaster tred en helder de blik ging het weg naar huis ze voelden in staat te bidden wat daar in lang niet was gebeurd daarna zetten ze zich neer voor de schrijftafel ernstig en zonder traan en schreef het volgende briefje lieveling, lieve man ik wil je nog voor het laatst zo noemen ik heb gebeden en weet nu vast wat mij te doen staat in deze vreselijk onzekerheid we hebben elkaar gevonden daar blijf ik eeuwig dankbaar voor maar het was te laat en ik mag Gerard niet verlaten maar ik kan ook niet blijven zoals nu daarom moeten we elkaar nooit terugzien farwel, ik zal nooit afwijken van onze liefde en mijn beloften schrijf mij niet meer maak het mij niet moeilijker, god zegen u ik hoop jij ons verbond heilig zult houden en ik gauw mag sterven, het wieg dit briefje nam ze op las het over en liet het open liggen aan de maaltijd was hij stil en kalm maar Gerard merkte een heldere vrede in haar ogen die hem verblijden na de maaltijd bracht ze hem voor het briefje en zij lees eens Gerard las aanvankelijk fronzend en knipoogend hij dacht dat het aan hem gericht was en begreep niet toen ontspannen zich zijn gelaad en hij keek het wieg teler en meewarig aan waarom doe je dat kindje zij zacht het moet, zei het wieg Gerard daarop met half dicht de ogen van haar wegstaarend en zijn kake het klemmend van bedwongen pijn hou je dan zoveel van hem het wieg knikte zij zwegen een poos wou je hem dit vanavond geven begon Gerard weer het wieg knikte toen zij Gerard beslist nee hoor je bent een goed, braaf kindje en ik heb ziels meelij met je maar dit hoeft niet, dit mag je niet doen ik wil het niet het wieg's ogen glansde even op van plotslinge hoop zou het of het niet geveerd worden maar het flonkje verglom ras oh Franky, wat geeft het ik ga hem mee onderdoor ik kan het zo toch niet uithouden wil je dan dat ik met hem weg loop Gerard keek verstoord schaam je hoe kun je zo iets zeggen maar ik zou het doen Franky, waarachter, ik zou het doen toen glim dachten Gerard en pleiten voor zijn medeminner ver als hij was van het vermoeden der ware toedracht nee kindje, dat zou je niet ik begrijp immers wel hoe zo'n hoge vriendschap mogelijk is hoe heerlijk was het niet de laatste dagen ja was gelukkig en ik ook je mocht hem in maar zoveel zien als je wilt ik vertrouw je immers waarom zou dat niet kunnen toen wijvelde het wieg weer keek Gerard fel aan met ogen van een hongerig kind en vroeg zacht en langzaam zou je heus denken dat het kon zeker kindje, zeker daar sta je toch immers hoog genoeg voor je wou je toch niet vergelijken met gewone vrouwen die al verloren zijn als een man ze heeft aangekeken je bent toch, toen voelde Gerard haar aankijkend plotseling dat zijn blik en gedachte de andere beantwoording vonden die hij moest verwachten iets in haar gaf mee week uit, verborgen zich beide ogen gingen wijder open voel angst, zoekend in elkaar hij doodelijk beangst voor wat hij vinden zou zij voor de smart die zij hem doen zou zij schudden langzaam met hoofd vouden de handen en zij zacht diep mee waren nee, Frankie, nee arme, arme Frankie, dat ben ik niet je vergis je ik ben getrouwd ik ben nu getrouwd met Richard helemaal ik weet nu wat het huwelijk is Gerard bleef volkomen omwegelijk geen lid verroerde hij, nog vertrok zijn gelaad zijn ogen staarde maar zagen het wiegblijkbaar niet meer ze werd hoe langer, hoe angstiger Frankie riep ze ze dachten aan gek worden, aan beroorten ze wist niet wat ze doen moest tegelijk moest ze weer denken dat hij stond zoals ze eens een held in de schouwburg had zien staan en dit vond ze afschuwelijk van zichzelf, ze vatten nu Gerards handen en hoofd en streeelden ze hij deed niets meegevend als een ledepop goed, goed, goed, zei hij opeens luchtig is, zoals een leraar het plan van een knapje goedkeurt recht toe zonder op hetwig te letten ging hij naar beneden, haar in de studeerkamer laatend, de deur achter zich sluitend hij bleef hetwig achter, neerzittend op een stoel met het hoofd in de handen tot schrij je kwam ze niet ze voelde zich nu geheel en al een onwaardige en ellendige een onoverspelige gevallen vrouw daarop nam ze het briefje en ging hem mee naar beneden Gerard had het gaslicht aangestoken en zat voor de tafel in een leuningstoel de arme gekruist voor hem op tafel lag een pistool wat doe je vroeg hetwig verschikt ik wacht, zei Gerard in het gaslicht staarend het was een geldervlam van een zijarm der gaskroon zonder tempering aakkelijk was de gemaakt onverschilligheid van het klammen vale gezicht heel beschenen maar op, vroeg hetwig op je vriend, zei Gerard ga je hem doodschieten ja na even gewacht te hebben begon hetwig te gillen oh, oh, oh en ging snel naar de voordeur maar Gerard ging achterna trok haar ruw terug en sloot de voordeur af hetwig verloor alle zelfbedwang en bleef schijen en gillen schiet mij dan, schiet mij dan toch liever misschien ook, zei Gerard er klonk levende gepraat en stoelen geschuiven uit de keuken de dienstboden overlegden blijkbaar dat dit geschij erg genoeg was om hun bemoeing te rechtvaardigen ga naar boven, zei Gerard nog steeds in de spanning van zijn woede maar reed ze iets wat afgeleid tot deze niet hoogtragische stoornis hetwig bleef van hoopig schijen en roepen onmachtig de eenmaal vrijgelaten aandoening weder in te toomen terwijl de twee meiden juist uit de keuken in de gang kwamen ging zij naar boven roepende hij gaat mijn man doodmaken hij gaat mijn man doodmaken ga maar weer stil naar de keuken, zei Gerard tot de meiden, het is niks hoor er is wat geschokken deze platte uitleg en de nuchtere tussenkomst veranderde Gerard staat aanmerkelijk hij zag alles nu weer klein al de dag zijn niet somber groot zoals even te voren hij dacht om het broedige toneel dat hij zou maken en om de akelige en ondraaglijke gevolgen de politie, de praatjes in de stad de berichten in de dagbladen het stroakte te weinig met zijn kalmen vreedzame voldzoenlijke leven toen hij weer binnenkwam, zag het bestool op zijn t-tafel er te onwaarschijnlijk uit een moord in zijn huis een moord in de oranjesstraat bij de jonge notaris wijbrands het ging niet boven hoorde hij het wieg uit een slaapkamer gaan en naar de badkamer lopen hij ging onder aan de trap staan en luisterde de badkraan werd opengezet en het water ruiste wat betekende dat hij ging weer naar binnen het roze luisterde hij weer het was alles stil nu werd er aan de voordeur gescheld Gerard ging in de woonkamer sloot het pistool weg en liep de trappen op het wieg was niet te vinden de badkamer was afgesloten door de matglazen ruid in de deur zag Gerard dat het donker was dit beangste hem zeer zou het wieg nu gaan baden en in het duister toen hij riep en klopte zonder antwoord te krijgen was hij zeker van onraad een sterke geur van lichtgas kwam uit de opening en nu begreep hij het wiegstoel weg hij ontsloot de deur van binnen door de gebroken ruid daar hij iemand naar boven hoorde komen riep hij geen licht, geen licht meenemen er is gas ontsnapt hij was geheel van woedegloed bekoeld en handelde welberaden eerst raadde hij de gaskraanen dicht en zette het raam open toen ging hij naar het bad en tastte hij naar het wieg hij voelde in het lauwe water haar lijf en hem bekleed en hoorde haar adem zacht sneerkend gaan als of ze rustig sliep snel teelde hij haar uit het water het slapen hoofd op zijn schoudig toen hij met haar uit de donkere badkamer trat kwam Richard boven aan de trap ontzettvraagend wat is er gebeurd Gerard zweeg het hoofd afwendend zijn woede en afkeer verbijtend hij droeg het wieg naar de slaapkamer en legde haar op bed Richard volgde het naude Gerard maar toen Richard zwijgend de deursloot en licht ontstak liet hij hem begaan om het onheilvolle ogenblik en het dreigend gevaar leef ze vroeg Richard fluisterend ja, zei Gerard kortaf toen zagen de mannen dat haar lange natte bad hemt gelijkmatig lichtweinrood was gekleurd wat is dat rood ze bloed, zei Richard hier, zei Gerard haar handen opheffend de mannen van haar vingers druk dicht, druk dicht te polsen zei Richard dan zal ik onderwel dat natte goed uitdoen jij vroeg Gerard hem een ogenblik aanziende met vervaarle kwaarde ogen druk dicht man moet ze sterven, riep Richard de wonen waren niet diep schammen door een niet zeerscherp werktuig de mannen bonden er doeken straf omheen het bloed is stilde heb je hulp geroepen, vroeg Richard maar doe dat dan, roepen mij, laat een dokter haden gauw dan Richard nam zijn zakmes en begon het natte lijfel in het los te tarren een ogenblik greep Gerard Richard bij de pols, met al zijn kracht benauwd uitstoonde het wat denk jij wel maar hij kwam niet verder een paar seconden zagen de mannen elkaar in de ogen Richard begreep door Gerards woedende en wanhopige gelaadsuitdrukking wat er gebeurd moest zijn hij voelde diep meeleiden en hij ging om voor hem uit te wijken toen herdacht Gerard toestand elit Richard's pols los de ogen sluitend na een korte wijverling en een snelle blik naar hetwig die even bewogen en diep zuchten rees hij recht en ging de kamer uit de hand langs het gelaad om niet te zien na een van de dienstboden naar boven en de andere naar de dokter gestuurd te hebben bleef hij beneden in de boonkamer zitten, met hangende handen wel een half uur op het vloer kleedstarend totdat de dokter die hetwig verzorgd had hem kwam zeggen dat zij bij kennis en buiten gevaar was en dat ze hem wensen te zien toen kwam hij tot besef tracht een gewone houding aan te nemen zij afgemeten ik wens mevrouw niet te zien enige tijd later hoorde men hem het huis verlaten op de tafel had hij een briefje gelegd met op het adres Richard's en hetwig's namen voluit en de volgende inhoud ondergetekende verzoek mevrouw hetwig bijbrands geborgen Marga de Fontaine en de heer Ritsaard van Berg van Aalst zo spoedig mogelijk deze woning te verlaten zonder opgave te doen van hun plaats van verblijf over drie dagen komt ondergetekende terug en wens dan geen sporen van hun aanwezigheid meer te vinden Gerard bijbrands de volle drie dagen kampte Gerard met de moordnijging het meest hindelde hem de hoge vergevings gezindheid of liefde rijke zachtmoedigheid hij kon die niet voelen zelfs niet als hij aan hetwig's toekomst dacht die zeker rampzalig zou zijn naar hij verwachten na drie dagen weerkomend hoorde hij aan de voordeur dat mevrouw nog te bed lag en niet binnen een week kon reizen Gerard ging terug zonder de drempel te overschrijden en bezocht zijn vader en hij kon niet meer zijn vader zonder uitvlicht of verklaring deelde hij mee dat hij zijn vrouw niet meer wilde zien en voor enige week op reis ging een briefje van Hedwig dat zij bij zijn vader had toen bezorgen voor hem die hij ongeopend terugbrengen toen hij weder kwam waren hij ritzigd en Hedwig naar Engeland einde van hoofdstuk 23 voorgelezen door Karole Janssen Rotterdam 31 maart 2010 www.karolejanssen.nl Van de koelemere des doods hoofdstuk 24 dit is een LibriVox opname en dus vrij van auteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karole Janssen van de koelemere des doods van Frederik van Ede hoofdstuk 24 Hedwig's brouw begon bijna onmiddellijk nadat ze begreep Gerard niet weer te zullen zien en geheel vrij te zijn het fliet haar van die stonden niet meer, soms overschitterd door de branding haar hartstof voor ritzigd soms verdoofd door wijtsgenod en sterke aandoeningen van schoonheid en belangrijkheid maar soms ook opgedreven tot rusteloos afmatten te vroegen, dag en nacht vooral was haar zelfheid afhankelijk van ritzigd houding was hij vol teder zorg en heftige toenijging zoals hij zijn kon in de gloed zijn er liefde toonde hij zich zeer hoog en edel en geniaal dan voelde Hedwig zich rustiger en kon genieten van haar nieuwe rijke leven maar scheen hij ook maar iets cooler of onverschilliger verwaarloosde hij de velen kleine zorgen en liefde bewijzen waarher Gerard haar zo lang gewend had en die ritzigd volstrek niet eigen waren zag ze hem iets wat zelfs zuchtig of laagzindelijk het geen hij zonder twijfel meer was dan Gerard zowel door aanleg als door zijn minder strenge leven dan storten zij zich op eenmaal zonder reden of mate achter in de diepste afgronden van vroeging en wanhoop dan zag zij zichzelf een geheel verworpenen een uitvaagsel, ritzigd een gemeene verleider ritzigd's inspanning om goed voor haar te zijn en haar alles te geven wat haar toe kwam was inderdaad voor zijn doen buitengewoon de meeste vrouwen van kunstenaar zijn gevierde personen zouden er zeer tevreden mede zijn geweest maar met dat al kon hij op verre na niet even naar wat Gerard had gedaan hij had de sombere of prikkebare buien, de tijden van afgetrokkenheid en verstrooidheid de niets of niemand ontzien de verdieptheid in kunstwerk of gedachten die meestal de tuchteloos kunstenaar onderscheiden van de plichtmatigen in oorde vereisende zaken levende burger telkermalen zonder er zelf iets van te bemerken kwetstij hetwig door een klein verzuim een kleine uiting van onverschilligheid haar week gehouden en vertoed tot gemoet werd de allergerings de onvoorzichtige aanraking als heftige pijn gewaar en daar zijn niet genoeg demoep bezat om dit ter stond met zachtmoedige klacht te verklaren maar zich liever liet folteren dan hem uit te leggen wat hij niet uit zichzelf begreep gelukte het hem steeds minder haar gevoeligheid te ontzien en kreeg hij ten laatste ondanks zijn beste bedoelingen voor haar het aanzien van een vrede beul een beuzeling te nietig voor beschrijving was meestal aanleiding en begin een onachtzaamheid, een klein verschil in smaak ter stond tot uur en dagenlange verwijderingen twist omdat het wieg ter stond met de heftigste pijn een schending van hun verheven lieve demenen te bemerken en dan besloot dat het alles een vergissing was geweest en dat zij haar arme geer uitgeofferd had aan een waan aan de voorbijgaande hartstocht van een zinnelijk man die haar alleen uit lichamelijke begeert had genomen want Ritzert de diepte deze gevolgtrekkingen niet ter stond vermoedend zag alleen een zeer licht geraakte onverdraagzame vrouw die het kleinste verzuim eeuvel opnam dan ontstond bij hem de vrees dat hij zich in het wieg vergist had en dat zij toch eigenlijk wel een min of meer klein geestige en bekompende, fatsoenlijke dame was en in spijtigheid hierover zou hij juist het ergste en onverstandigste wat hij zeggen kon, zoals dit had ik geweten dat je zo kleinzielig was of iets dergelijks dat was juist het meest geschikt om het wieg zonder argwaan te voeden maar ziekelijke hangen naar de uiterste van de lenden te voldoen dan voelde zij een krampachtige vrok tegen de minna waarvoor zij zich zo vernedigd en een zo goede man geofferd had en daar niet te minder macht zijn haar bekoring niet verzwakte en haar even onbeerstaan maar aantrekkelijk bleef voelde zij zich gevangen als vlieg in web en knep haar vuist dus samen als zou zij hem willen slaan en dan, evenals naar hun eerste twist versmold alle hardheid op eenmaal door een uiting van zijn waarlijk oprecht gevoelde liefde vaak zonder dat hij het bedoelde of verwachtte zodat hij steeds met haar in het blinden tasten niet wetend wanneer hij een vlaag van dodelijke koel heet het stugheid ofwel een plotseling haar bloeien van de teerst en geurigste bloemen haar passie wachten kon de sleutel die op de schrijn van haar trezoren past had hij niet zijn luk raak beproeven was te vergeefs en hij gewende zich met onverschilligheid de onberekenbare wisseling van haar teren en eilwielend gemoet af te wachten toch nooit de uitwerking van harde of vriendelijke woorden stellar voorziend dit deed haar mening dat hij vreed en ongevoelig was toenemen evenals te zijn dat vrouwen geen redelijkheid of standvastigheid kennen van mening dat genot het zij van hoog of lagere aard het eigenlijk levensdoel is en werkelijk bemerkend dat het wieg uiterst vatbaar was en niet dingen, ja het geringste genot soms tot verrukking toe waardeerde wist hij niet beter raad voor haar dan een voortdurene reeks van genotsprikkelingen hij zelf hield van een wijt zijn wilderig leven nu en dan afgewisseld door de schamels te eenvoud maandenlang had hij geleefd in een paar kleine kamers op zobere wijze zolang hij aan een of ander werk bezig was of zich voorbereiden op een muzikale voordracht maar kwam hij in de wereld dan moest alles wat hij had best alooi zijn dan hield hij van de degelijkse zwier en levende verquistend nu, met Hedwig, gaf hij zich voelkomen over aan deze genotslust en voornaamheidszin omdat het Hedwig zowel paste en goed aan haar besteed was op de reis in de spoorwagen en op de boot gedroegden zij zich reeds als prinsen naar haar gevoelen nu zag zij hoe het reis in met Gerard toch altijd wat Hollands burgerlijk en zuinig was geweest de hele tocht als voor haar bedwelmend van bekoring heerlijk vond zij al de reis bijzonderheden de wilderige wagen de versnaapringen onderweg de ruizachtige zeeboot met het witte elektrische licht de zoelen gedempte drukte met zacht gebraat aan boord in de met dikter pijt bevloerden helvelichten salons ook het nieuwe wonderlijke gevoel van op zee te gaan onder het kraken en rinkelen en dreunen van deze grote bevolkte beweegelijke woning maar de zee bracht een teleurstelling want die verloor veel wonders door de dichter toenadering nu was het een andere ding geworden zonder de geheimvolle aantrekking die ze van de oever af heeft en haar schoon werd bedorven door nare stanken en toenelen en hetwigs eigen angstig ziek voelen dit doofde haar lust en benouden of schoonzijn niet werkelijk ziek werd telkens daarbij een wee zielspijn de herinnering aan Gerard hoe ze hem had zien zitten wat zou hij nu doen en hoe zou hij het redden alleen toen kwam Londen en het grote hotel eerst beangstigend dan optijgend door hoogste glorie van groot steeds leven in de enorme marmeren voorhof met de dikke rode te pijten de menigde gasten praatend op sofas rustend, wandelend af en aan in uiterst verzorgde kleding de mannen zo opmerkelijk en blinkend correct en de vrouwen zo stoud moedig zwerig en opzichtig dat het wie haar verrukte verbazing niet inhouden kon wat voelden zij zichzelf een klein steeds en simpel dozijnen beambten dienden en duiden zakelijk en gemakkelijk in schijnbaar verbijsterende drukte glimlachend en volmaakte kanten en ordehandhaven eetzalen als kerken met een gelijkmatig klaten van eetgerij en geroes van stemmen ontvang kamers groot als palijszalen plechtig, stillen, leesvertrekken overal zware, overdadige wilden, grenzeloze vervijning en gemak de bloem onzer beschaving zij Ritzert glimlachend als een die talant kent, maar zich vermijdt in de verruktheid van de nieuweling weet je wat Joop zei, het vroeg Hedwig dat die bloem verlept was en stonk dat zou je hier niet zeggen, zij Ritzert in de eerste dagen zag Hedwig niet zoals het schoon in deze wereld zij genoot hartelijk in dit hoog opgevoerde wereldse bestaan en vond het alles goed en waard met toewijding meegeleefd te worden ieder nieuw voorbeeld van zwerig kledij onder de wandelaars in de brede straten voor de rijke winkels trok haar bewonderende aandacht wat was Holland een pover en burgerlijk landje en hoe schamel was de hoofdheid en wilde die zij tot nu toe gezien had diep voelden zij de indruk van een of andere aanzienelijke schitterend rijdtuig met snelhoever geklop en stille wielen voorbijjagend over de houtbekleden straten de schone kleurig toy de vrouwen achteroverleunend in een overdadige omschikking van donkerglansbond blanke kant en wuivende vederen haar neiging was wederom meedoen meedoen zo goed mogelijk naar haar bescheiden krachten vooral niet te zeer afsteken en zij zag niet zonder enige verwondering dat ook Ritzert hier veel meer bezorgd was voor het uiterlijk dan elders of vroeger en dat hij zijn best deed zo nauwkeurig mogelijk te beantwoorden aan het model van de welgekleden Engelsman kennend zijn onafhankelijkheid en zijn geringachting van fatsoen verbaasd het haar dat ook hij de geweldige invloed deze omgeving die met onzichtbare macht elk in dezelfde stand vorm dwingt zo sterk onderging nou ja, zei hij ik weet wel dat het alles onzin is maar hier heeft de onzin tenminste afmedingen, hier is die tenminste kranig en opmerkelijk genoeg om eens mee te doen vormpoosje de poenen zijn hier niet zulke bekrompen en kleine poenen als in Holland ze weten hier tenminste met schiek, te vuiven en met brutaliteit als je dan toch het goed van de armen verbrast doen we dan tenminste mooi en glorieus niet suf en benoud Ritzert troeg hier zijn kunstenaarsnaam Richard Del Monte en Hedwig liet hij doorgaan voor zijn vrouw wat hierbij aan oneerlijkheden te pas kwam deed hij zorgvuldig buiten haar om zodat zij lange tijd het bedrog aannam zonder er eigenlijk op te letten of goed van bewust te zijn zij vond niet vreemd Ritzerts vrouw genoemd te worden, want dit strookte met haar innelijke mening en in de verbijstering de nieuwe aandoeningen bedacht zij niet dat de wereld er iets anders mee bedoelde dan zij een paar weken leefde Hedwig zich gans wijdend aan volmaking in zwier welke maniertheid gratie en onderscheiding zij ad weinig, maar van de fijnste spijzen, dronk de schuimwijn die zij zo lekker vond en ging naar schouwburgen, eetmalen en dansfeesten gastreerend bij Ritzerts Engelse bekende die haar met hoofd ze voor hartelijkheid ontvingen en nu was het zeer streelend te bemerken dat ook hier haar bekooring niet onwerksaam bleef dat zij ook onder deze aan zoveel niet meer stond, ja zelfs de aandacht trok en bijzonder werd gevonden om haar vreemde kinderlijke wijze en simpele aanvalligheid dit was fris voor de smaak deze vermoeide wereldmensen en dan deed het haar wonder zoet aan in de persoon van een zeer voorname die met hoge titel van Lady of hertogin werd aageduid, een gewoon hartelijk mens te vinden, die vriendelijk beschermend met haar deed als een oudere verwante maar na de eerste tien of twaalf zijn moe vele waren haar ogenblikken van één keer haar gebetsmomenten juist midden in dit roesig leven dan zag zij bijna altijd Gerard in de doodse saaiestraat thuiskomend van kantoor zijn sleutel stekend in de deur van het eenzame huis waar niemand wachten in concert of schouwburgzaal bij tuin of avondfeest in een van londens pracht verblijven staarden ze dan plotseling een weile niets meer om zich bemerkend in de oude innige herdenkingen maar ze wel verbijst het niet meer wetend of zij dit gebed en toenadering tot God moest noemen want ook in de hoogste liefdesvervoering in Ritzards armen had zij deze diepe inkeer en toch vervolgde haar de gestaardige vrees nu overschitterd dan meer zwart en schrikbaar tevoorschijn tredend dat zij leefde in doodzonde en hoe kon in het hart de doodzonde de weg tot God de vermoeienis van dit wilde leven op een waarde zich fel en onverwacht op een morgen was plots de glans van bond te leven af spoorloos als een lichtbeeld van een scherm wegvlucht wijkend voor diepste zwart londens smokige somber te viel op haar en het meilen ver aanwezen der duizenden rechten falendroeverstraat der berokte huizen der zwarte steen- en eizermassas om te zeggen, hemelhoog naarinsluitend en benauwend als we ze stikken moest en toen eerst zag zij ook het lelijke de jammer, de armoede, de verveling de misdaad op haar gevoelige ziel maakte de monstertelijke, grof, lelijke ruw de aandachttrekkende aanplakbladen telkens weer haar haalt de indruk van krankzinnigen die haar naliepen en naajouden de rookzware als zulverdamprikkelende nevelsfeer en het leven in kunstlicht hoe rijk en schitterend ook begon haar te benauwen als een nachtmerrie het was alsof zijn feest vieren op de bodem van een diepe put waaruit nooit iemand verlosd werd soms dacht zij dat dit op de hel leek waar de verdoemde het laatste oordeel afwachten en zich verdoven door feestgedruis in kunstlicht daar godzon hun niet meer gegund is alle eten begon haar tegen te staan de gebraatgeurde eetzalen kon zij niet meer verdragen zij walgde van de vreemde spijzen en verlangde naar de sobere oude wetshuiselijke gerechten in het vaderland het was najaar de mensen de grote wereld trokken naar hun landgoeder om te jagen Ritzet en Hedwig kregen een uitnodiging om enige tijd te vertoeven op een hertogelijk kasteel men ontving Ritzet als klein vierspeler zoals de Engelse aanzienlijke doen met de bijbedoeling dat hij zijn vaardigheid zal tonen met andere gasten daar zij beide bovendien mooi, welke manier en blijkbaar van goede huizen waren behandelde men hen voldkomen als gelijk naar de schijn maar dit was hoofdse schijn en wel levendheid men achte hen op verre maatschappelijke afstand om zijn staat als concertspeler ook had men wel erg in het bedrog omtrendnaam en huwelijk toch dit werd om zijn talent verzwegen en verdragen zolang het niet tot aanstotelijke rugbaarheid kwam toch het wiege vermoeden niets van deze onzekere en onveilige verhouding twee malen Ritz was er een gezeel ontstaan en Ritzet bemerkte tot zijn schrik, de tweede maal dat hij er op geen wijze liefderijker stemmen kon hij leed vreselijk onder haar miskenning bewust als hij was van het ongegronden van haar argwaan en hij vernederde zich door het leed te tonen maar het liet haar onveranderd ze zag zijn verdriet en bleef strak en hard dit verschikte hem om het aakelijk bevinden van een zo zachte ziel zo vreed het leek op waanzin en zou het niet eenmaal voor goed zo kunnen blijven en zij versloten voor hem voor altijd zij bleef dan ook onverschillen voor alle schoonheid of genot in zulke dag van sombere verbittering ze vond alles onbelangrijk of naar geestig wat ze zag want van binnen blaakte zelf verwijt en zonder besef en al haar gedachte togen inwaarts en mijmerde rond dat vuur eerst langzaam na dagen en nachten erbij en werd weer zachter en onbevangen heerlijk vond zij het naar buiten te gaan en toen zij met Ritzert in het rijtuig zat dat haar vond station naar het kasteel bracht was zij vrolijk en vol kinderlijke verwachting oh ik hoop dat het daar is Ripsen toen ze een state rond het venstrecht Parleis zag tronen op een woude heuvel eindeloze velden van fluele groen glooi de weg van de heuvelvoet geflekt door schaduwen van ronde zware bomen het was daar inderdaad en hoewel niet meer ongeschold in deze dingen was het wieg niet vrij van de welbekende beklemming het eerst bemerkt op zonheuvel glimlach en dacht ze aan zonheuvel dat was hierbij kinderspel en toch had het sterke indruk gegeven van grootsheid aan dit de naammiddag wandelde zij in park het dorrend lover omkleden nog de bomen en de gouden oktober heersten met blauwe zonnewaas en duizend tinten van groenbrons tot roodbruin en witte geel des hertogsdochter was de nieuwe gasten tot gids en het wieg werd diep getroffen door haar zachte bescheidenwijze haar demoedige hoffelijkheid die dankbaar scheen voor elke aandacht of vriendelijk wordt en daarbij het weten van haar aardeltrotz en aanzienlijkheid merkbaar in enkele woorden of gebaren in haar taal en houding in haar uiterste vervijning zij was lang en slang niet zeer schoon van gelaat maar zeer en zwaar zwart haar haar ogen wat rood of ze veel gescheid had haar kleed romwit deed Hedwig denken zo zou moeder het graag gedragen hebben onmiddelijk was Hedwig's hart door deze vrouw geraakt en alle lust van dit verblijf hing nu voor Hedwig af van Lady Clara's coolheid of toenadering nog was het park vol bloemen met wonderen kunst zo laat in het jaar bewaard in lieuwe verleien waar de zachte grondor gloei de herfstam hong op de glooiende terras waar langs verborgen watersprongen borrelden en stroomde in kleine rotsbekkens brandde het vuur een groot terbegonia's en mijmerde het lieve blauw der Lobelia's op de grond in dicht te plokken ver en ver door de gantse verleisag met de kleurige groepen blinken de gigzante luidgele sterkwitte of vele handbruinige tinte versmeldend met het herfst gebladerd en de rebonte dahlia's hoogpurper en scharlaken in het verschiet verwaast het effe heuveland van kent en een stad met machtige dom stond schimmig aan de kim Hedwig zag het alles en haar verstand bewonderde en zij herkende ook de dierbare bloemen als haar eigen lievelingen maar het innige was er niet het Hollands herfstgevoel niet niet de geheimvolle heel belovende bekoring van het toch zoveel simpele pracht van haar kindertuis door het hoge veil omhangen boss en de donkere steenijken keek ze op naar het kasteel de paarse passiebloem hingen grote trossen langs de helbruine muren daar binnen was rijke, strengen pracht donker houtbeschot talon fijn, vrangueurig, blauw en veelkleurig porcelijn mans hoge vaas en oude schilderijen overal versieringen van reuze gebossen welkend lover of velkleurige bloemen stoutweg geschikt toen Hedwig aan de maaltijd zat kreeg zij een indruk van vreemde zonbereid en zwaar moed de wistaria bladen ruiste aan het open venster de grote eetzaal het ging alles zo stil, zo plechtig en ernstig de hertog was een lang rechtman met korte grijzebaard uiterst hoffelijk naar het strengen model van de Engelse edelman maar zeer koud en afgemeten en zwijgzaam de andere gasten schenen ook niet tot hun groot vermaak aanwezig een Lady Clara, Hedwig dierbaarst van alle had de schijn van veel geleden te hebben en beklemde zijn door grote last van zorg en droefheid zij keek rond met schuwen vermoeide blik en haar glimlach was merkbaar kunstmatig ach, hoe zeer wensde Hedwig door haar uitwendige vormelijkheid te dringen en tot haar warme ziel te naderen in aansluiting van mens tot mens boven elke maatschappelijke schijwand einde van hoofdstuk 24 voorgelezen door Karole Jansen Rotterdam 3 april 2010 www.karolejansen.nl van de koelemere des doods hoofdstuk 25 dit is een LibriVox opname en dus vrij van noteursrechten voorgelezen en opgenomen door Karole Jansen van de koelemere des doods van Frederik van Ede hoofdstuk 25 wel spoedig kwam er dan ook meer vertrouwen tussen de twee Lady Clara bewonderde ritsaats muziek hoe harder, overtaagde dat het mooi was en dienstigd tot onderhoud tegen gasten maar Hedwig's eigen dommelijk wezen lokt haar uit haar zacht gemaskerde stuchtheid zij vroeg haar bij zich op haar kamer de avonds na de laatere maaltijd om te praten en de twee jonge vrouwen zaten dan in hun avontooi met blote hals en armen te praten voor het vlammend hard vuur in het halfduizend vertrek waar de stille kamineer een paar kleine lampen bracht soetproefde Hedwig deze vertrouwelijkheid deze plechtige wilde en zij overdag nu wel bewust of zij deze persoon ook zo vereren en bewonderen zou als zij niet was zo rijk en hertogsdochter maar dit kon zij niet ontwarren het was te zeer ineengevlochten deze gesprek herhaalde zich twee avonden en werden voor Hedwig het belangrijkste deel van de dag na maat het vertrouwen toenam werd ook Hedwigs bewondering groter zij vond hij vroomheid en voemaakte beschaving vierheid en demoedigheid vereent met weersend dacht zij hier aan Joop aan zijn onreinheid zijn slechte manieren z'n groven en ruwen spreekwijzen z'n platte taal hoe anders dit reine wezen deze zuiver en flekkenloze taal te meer zo schijnend om de uitheemsheid dit voorkomen gemis aan al wat plat of grof is Hedwig voelde zich klein bij haar en schaamde zich ook als zij alles wist zou Lady Clara haar niet verachten en er ontstond een vreemde beklemming die niet veel verschilde van wat zij op zonheuvel had ondervonden het pijnde haar weer te denken dat ook deze mensen en vooral haar vereerde vriendin mensen waren met menselijke zwakheden en behoeften en zij kon die gedachten maar niet meesterwoorden en verwerken zij voelde ook beklemmd als zij zag hoe zij ontvangen werden als man en vrouw en hoe naar Engelse wijze één groot bed op hun slaapkamer stond het verwondende haar dat deze zo hoogstaande wezes niet kiezer waren in deze dingen en zich niet meer schaamde voor kamerniers en lakkeien zij had gescheiden kamers gewenst en niet wat de aandacht op deze mysterie lokken kon en zij schaamde zich te dieper door het slecht geweten het steeds weer opdoemend besef van kwaaddoen met Ritzelt sprak zij hierover en deze glimlachte en knikte als een die achter de schermen keek en zich vermijdt in onschuldig onwetendheid maak je niet bezorgd zei hij er gebeuren hier even rare ding als overal hier met misschien de reinsten nog van alle mensen hier en wou je de preutsheid tot ascetisme drijven daar moet je hier niet om komen voor zelfontzegging zijn de Engelse minst van alle volken te vinden hun toeleggen ze in de nette vorm zonder uitelijke aanstoot zoveel mogelijk te genieten en dat vind ik juist mooi van ze ze zijn de eerste christinnen en vreugden hebben laten trouwen het is een mariage de confinans maar het is verduiveldwijs er was iets hierin dat Hedwig ergende en ze wist niet wat want ze kon geen fout in deze woorden vinden ze moest het ermee eens zijn en toch was zij het niet ze zou ook graag de wereld tegelijk vroom en vol vreugde zien natuurlijk als ze dachten aan een eerzaam en kuis huwelijk dan vond ze dat brede bed erbiedwaardig met zonne de Kameneers en lakkeien waarom dan ergerde haar zo deerlijk dit Engels verbond tussen vroom uit de genot en moest zij met spijt erkennen dat het een verbond voor de vorm was ze begreep niet op de derde avond sprak zij weer met Lady Clara die nu zelf steden met haar deed en haar kusten zij sprak over deze zaak maar werd tot haar verwondering niet begrepen Lady Clara sprak over haar her Jezus Christus en over de navolging zijn slevens en ook over goedheden van God ze zon zoveel te genieten gaf dat hierin iets wan klonk of schrijn de hoorde zij niet maar het wieg hoorde het in de wijze waarop zij sprak toen dacht zij over Joop's oplossing en vroeg door of die genittingen dan niet betaald werden door het leed in de verstomping der armen maar ook dit werd niet verstaan en het wieg hoorde weder woorden met zoveel schijn van diep gevoel en scherp verstand dat ze geheel van haar wijs gebracht werd Lady Clara sprak over de verdiensten van haar vader zijn wijsbestuur zijn mildheid over het gelukkig leven van de goede werkband en het treurig bestaan van de slechten over de verdiensten des geestes die andere beloning eisten dan het werk der handen over de oorde der maatschappij die eisten dat elk tevreden bleef in een bepaalde werkkring over het schone dat door de rijke en hoog ontwikkelde werk in stand gehouden en zij weest daarbij op haar vrijbekleden en versierde kamer met oude oorspronkelijke schilderijen en vrije wedegave van Italiaanse meesterstukken vooral met vroom-voorstelling maar ook daartussen godsdienstige platen van nieuw Duits maaksel en gering gehalte eindelijk zei zij denk ook niet mijn lieve dat het leed zo ongelijk verdeeld is ons lot schijnt veel lichten maar zijn wij niet ook zoveel fijne bewerktuigd zodat wij alles veel heviger en pijnlijker voelen mijn betrekkelijke zorgenvrijheid is voor mij een zwaarder last en zekerheid desbestaans voor de werkman is als elk de woorden van onze Heer Jezus in gedachten hield en de moediglijk tevreden bleef in zijn staat dan was er orde en vreugde over de hele wereld het is maar ons verzet in onze zonden die ons ongelukkig maakt het schrijnende en wanklinkende ging niet voor het wiegweg maar ze was onder de indruk van de zachte zuiver stem en de kalme overtuigde zekerheid ter spreekster toen zij als gewonelijk het gesprek aan Ritzard overbracht en erover nadpraten zei hij met een hoonend lachje weet je wat die brave beste hertog uitvoert voor de kost weet je wat zijn hoofdbron van de inkomsten is weet je waar die hele hofhouding met al zijn pracht op drijft waar Lady Clara's moe in Japan van betaald worden heb je wel eens van naar huisjesmelken gehoord nou, de hertog is de meest infame huisjesmelken op grote schaal die er bestaat huisjesmelkerij geeft hem jaarlijks minstens 50.000 pond kijk, een vierde van die stad daar hoort van hem, met al wat er op staat en woont daar wordt geen armzalig soldekamertje verhuurd aan hongerige toppers of de trawanten van zijn genaden zorgen dat hij zijn deel krijgt van die paar stuifers huisuur voor de hoofdhouding hier als ze daar niet bidden, net zoals hij bid dan krijgen ze geen plekje om een kerkje op te bouwen alle land rondom hoort van hem, dat we zeggen als hij wil, kan hij alle luier afjagen en de oogste zijn hart opbranden dat doet hij niet, want dan moest hij zelf achter de ploeg maar wie hij wegjagen kan, zonder schaaf of zijn beurs, jaagt hij weg en als hij er kans toe zag, deed hij alles met werktuigen en liet hij niemand op die duizenden bunders leven als wat lekkijen en versanten en toch heet hij nog een brave en mensliefend man, waarom? omdat hij voor de dageloners niet veel slechter zorgt dan voor zijn paarden hij houdt niet van onzindelijkheid, van stank hij rommel, daarom zorgt hij dat er geen hindelijke armoe bestaat op zijn landen rijen en geeft hij de dageloners wat meer dan hij precies hoefde te geven om de vuile rommel in zijn kwart stad bekreunt hij zich niet want daar komt hij nooit en daar is toch niet aan te doen, zegt hij nou weet je wiens pastijen je eet en toen Hedwig frontwaardigd ik geloof hij niet en als dat waar is, waarom laat je ons dan die pastijen eten maar Ritzel trok met minnachtende mjenen de schouders op dienvormiddag lag er een gezegeld briefje op hun kamer met de mededeling dat het rijtuig om vier uur gereed zou staan om hen naar het station te brengen na de tweede maaltijd liet Lady Clara bij haar belet vragen door haar kamer neer met tederen en verslagen spreekwijzen begon zij je begrijpt mijn lieve dat ik niets minder van je denk en dat ik zelf hier graag houden maar mijn vader is zeer streng in die zaken en het zou kunnen uitlekken ik verwijt je waarlijk niets wie onze is zonder zonde niet waar maar van meneer Belmond is het niet vrij, dat zou je toch toegeven en ze was mild in woorden van vriendschappen voor onschuldigingen maar Hedwig deed stuk en strak het geen Lady Clara aanmatigend en onredelijk vond ze heeft zich op en werd als ijs en bij hun vertrek was behalve de huismeester niemand tegenwoordig nu was het met het wijtse leven gedaan het gerucht verspreidt zich en de wereld die alles vergeeft zolang het maar niet rugbaar is zou hen onverbindelijk hebben uitgestoten daarom huurde Ritzert een klein huis in een zeeplaatsje aan de Zuidkust daar leefden zij enige weken in meer vrede dan te voren het huisje lag hoog en alleen op open clip aan een inhem der zee men zag uit de ramen van eet en slaapvertrek over de baai tot de grouwe vlakte van de oceaan de muurbloemen bleven de winter over in bloei in de open lucht er groeide in maart tegen de muur op het zuidoosten rondom waren dennenbossen en heidevelden en de rododendrons groeiden in hoge ronde massages in het bos over dek met paars gebloemd als het lente was een tijd lang was het wieg je tamelijk gelukkig door de zee de heerlijke sfeer het vrije leven zonder feest of bezoeken en bovenal door het vreugde volle weten dat zij in maart moeder worden zou dit laatste veranderde haar gedachte aanmerkelijk het bedaarde haar vroeging een weinig want het was als een teken van genade het was een onverwachte zegen op dit liefde huwelijk die zij niet had durven verwachten het bond en bevestigde en stilde haar onrustig jagen nu zou dan toch geluk komen na zoveel strijd en droefheid nu zag ze een vast groot heil voor zich nu wissen waar aan zich te houden het waren maanden van vele en vroomen overdenkingen in haar eenzaam afgelegen huisje op haar wandelingen langs het strand en over de clippen zij hief haar ziel merkelijk op en leefde in toenadering tot god verzoening en helderheid zoeken voor het in haarzelf tegen strijdigen en troebelen maar met Ritzert gingen deze weg niet op en de verhouding werd slechter en slechter hij gedijde niet in dit stille afgelegen leven terwijl het wiegzachter werd en zich meer scheen te beheersen werd hij oogduldiger en vreveliger hij begon in te zien dat ze vaak lastig en onredelijk was geweest maar nu werd hij overgevoelig voor elke zwem van die last en onredelijkheid met haar zwaarmoed en onrust haar onnozelheid en geluksjacht had ze hem gedrukter geklemd zoals een nauwe schoen klemp in den aanvang had hij dat kunnen dragen nu wist zij wat zij gedaan had en tracht hem vrij te geven en te ontheffen van de druk maar nu ook waren er pijnlijke steen in zijn ziel ontstaan die niets meer konden verdragen zo gaf dit droevertwist en krakkelen dag aan dag de betwisting was meestal of een van beide veranderd was of in liefde verzwakt want hiermee er stond of wiel het gans huis huns levens was deze liefde een voorbijgaande vlaag geweest dan waren zij dwazen en ongelukkige zelfmisleid en verachtelijk in eigen oog en beide hadden schijmbare grond genoeg voor hun betwisting want ze waren harder en heftiger en de dagen van koelheid en verwijdering duurde langer maar dit was een zondeling zelf voedend kwaad want zij twisten omdat zij liefdekoeling menen te merken en die liefdekoeling ontsprong zelf weer uit het twisten ook moet dit gezegd worden het welk van diepe betekenis is dat met het komende moederschap het wiegst die gamelijke begeerde afnam zoals in de reden der natuur ligt terwijl Ritzet nimmer in zelfbeheersing geoefend en bedoven door zijn wilde leven hoeveel ze voegen dit had een dubbel slecht gevolg want hun verzoeningen kwamen meestal in tederheid en tederheid vervoerde tot zinnenlust zodat waar deze niet geduld werd ook de verzoeningen uitbleven daarbij voelde Ritzet zich vernederd en des te vrevelijker als hij werd afgewezen half uit schaamte ook om eigen zwakheid en slaafzheid eindelijk voerde het op duivelse wijzen beide argwaan en elkande zuivere zielen liefde want zij zagen dat die merkbaar kwijnen als de lijfstoenadering onbrak al dus gebeurde dat Ritzet nimmer zeer gedwee in moeilijkheid en gewend aan een zwervend leven haar vaak weken achtereen alleen liet die eenzame week alleen met haar meid Janet een schanderen jonge vrouw die spoedig het weer zeer liefd kreeg waren vol heimelijker en als uit de verte wijvend naderende vrede er was in een gestaardig troefig soet verlangen naar Holland wacht of neiging tot handelen er was ook in een zacht gemijmer sprekend tot bloemen en zee over Gerard en Ritzet over al die verwarringen en hoe het toch alles mooi en regelmatig had kunnen zijn als God maar gewild had ze wist niet tot wien zij voor goed terug zou keren als zij kon en toch was het vast dat zij de vader van haar kindje alleen in waarheid liefd had als echtgenoot acht dacht zij was het Gerards kindje maar ze boepte zich in verbeeldingen waarbij zij in ene verenigde wat zij in twee gevonden had zij leiden een vaag en mijmerend leven veel zwervend over de witte kustrotse maar kort schaal gasgroeiden of langs het strand waar de glimmend roodbruinen en witte keien ratelden in de branding zij genoot van wind en zee maar heelt niet van het land te haten zelfs begon zij de grouwe huisjes met hun rije schoorsteentjes de stank van brandend steenkool de vaalgroene heuvelen de witte wegen en de dorpen die niets hebben van het warm bekoorlijke der dorpen thuis alles leek mooier en dierbaarder thuis zelfs de zee en de wolken en met het onstuimig en redeloos verlangerder zwangeren verlangden zij naar de hollandse spijzen naar een vers broodje met kaas en zwarte rogebrood naar de aardappelijn groentje zoals men die op merbestee had te haten ook begon zij de rauwe klankter taal de eigen gereide wijze van het volk hoe zeer zij die aanvanglijke ook als ferm en nuttig bewonderd had maar Ritzet kwam telkens terug want hij kon niet buiten haar dan ging het een paar dagen goed tot een luttel onbeduidend woord de oude spanning weer teweeg bracht zij vreesde beide die toestandszeer en juist hun overgrote angst hem te vermijden bracht hem teweeg vroeger was het Ritzet die hetwig door reden trachten te overtuigen nu was het andersom nauwelijks hoorde Ritzet een enig sinds waar moedig of bitter woord of hij zweeg en werd als toegeschroefd vastbesloten zich niet tot krakkelen te laten verlocken maar dan werd hetwig weer adeloos als in doodse angst dat ze nooit met toegang tot zijn zachte intieme wezen zou vinden en dan smeekt ze hem toch niet zo vreet en hard te zijn maar deze domheid om hem vreet en hard te noemen prikkelde Ritzet nog meer daar hij in was juist zweeg om niet onhuis te worden om twist te vermijden en dan zei hij eindelijk iets als hoe kun je toch zo dom zijn ik zeig iemand soms best wil en dan zei zeer wat hopige en in zijn ogen hinderlijk teatraal oh liefste, er was een tijd dat je mij niet dom vond dus je zal nooit inzien wel onrecht je mij doet waarop Ritzet van oordeel dat hem zelf onrecht werd aagedaan en niet haar een snougaf of wegliep dan vergingen dagen van strak gekunsteld koel hoffelijk doen van weerzijen met een velle gloeiende pijn binnenin want hun liefde was evenmachtig en verteerde hen in wende onder deze schijn van haat en beide, zulke gemoedstrijd allerminst gewoon, leden er vreselijk onder en desten meer omdat ze alkander zagen leiden het wieg staat alleen gaf haar veerkracht haar zwaarmoedigheid kwam niet tot de uiterste van vroeger omdat het komend moederschap meestal de zwaarmoedige troost en ook lichamelijk sterkte een plechtige geloft had zij ook Ritzet gedaan toen zij herstelde naar haar tweede zelfmoordpoging dat dit de laatste zou geweest zijn toen werd, ontijdig terwijl Ritzet juist na een twistoeneel vertrokken was, een dochtertje geboren een klein, zwak wikje dat niet lang leven zou maar het wieg besefte dit niet en verkeerde in een onbeschrijflijke opwinding van geluk dat het kleine gezichtje zo ouwelijk stond onder het grote schedeltje dat het fel zo rimplig en slap hing om de dunne polsjes en enkeltjes dat het wezendje maar zo komerlijk krönen en weinig bewoog dat hield zij voor natuurlijk in deze eerste levenstijd en deste dierbaarden was het haar en deste tederder vertoetelde zij het hoe lang zou het duren eer het er zo stevig uitzocht als vrouw Harmsens kind zoals zij het gekend had en acht dacht het wieg wat beginnen wij armen ons harde leven slecht toegerust en zijn moeders bitterlijk nodig naar Hedwig's moeder zou het kindje eten en de kleine schalotte was een schitterend kernlicht voor Hedwig gedachte dat zij steeds moesten omzwermen zonder rust maar weinig munt u te volgen del kan naar zonde dat zij moest toezien en weten of dat zeker iets bewoog daar in het wiegje het wonderlijke levende mensenbeestje dat zo kort geleden zijzelf was en nu een ander mens zij sleep nagenoeg niet ze had geen rust voor slaap ze wilde achter juugen en drongen vol wonder verwachting en blijdschap telkens wilde zij de voetster aanpraten die haar te zwijge maanden dan lach ze maar te prevelen haar kindje fluisterend toesprekend zacht dat het niet gestoord zou worden in de slaap toch ook het kindje sleep niet veel maar kreund het telkens alle nachten door en de oogletjes hingen laag of nu ontmoe was van zo weinig levens het duurde twee weken en Hedwig maanden zich hersteld en gezond zij achter het weinig dat zij niet of bij kans niet sleep zij wilde liever slapen want in de slaap kwam telkens hetzelfde vision de afschuwelijke troni van een bedelaar met één oog daarbij het gevoel van naderend ontzettend onheil liever als zij wakker en letten op of Charlotte wat luiders scheelde en wat krachtige bewoog maar dat gebeurde niet het wachten werd lang het kindje naar maar weinig voedsel zodat het zware hoofdje gans overing bij het opnemen toch Hedwig verlohoop nog geduld en toen eindelijk op de 23e dag het zwakke lichtje onmerkbaar verglom en de laatste bewegingen van het koude lijfje ophielden toen was het haar nog niet klaar door de naderende verbijstering haar verstands einde van hoofdstuk 25 voorgelezen door Karola Jansen Rotterdam 3 april 2010 www.karolajansen.nl van de koelemere des doods hoofdstuk 26 dit is een LibriVox-opname en dus vrij van auteursrechten voorgelezen uit opgenomen door Karola Jansen van de koelemere des doods van Frederik van Ede hoofdstuk 26 Ritzert was nog niet teruggekomen en onkundig van Charlotte's geboorte en dood Hedwig had de voetster vroeg ontslagen daar zij het kind zelf voeden nu alleen met Janet de dag voor de dood van het kindje was zij zeer opgewonden en spraakzaam geweest vol hoop en goed moed de dokter lachend weer sprekend als die de levenskansen gering noemden zij wist wel beter ze voelde het kindjes waarde worden de weegschaal wees niet zuiver haar moederlijk oog kon niet bedriegen zij was zo overtaagd en wel sprekend dat Janet zich omliet stemmen de laatste dagen had het kindje niet meer gezogen en Hedwig vertoonde wat Janet de winselen van zo'n koorts toeschene onrust, schitterende ogen en rode kleur de ganze nacht liep zij met haar half dood dochtertje door de kamer, neurient en dodeinend, afkerig van het bed waarop zij toch niet sleep zij praten en zong onafgebroken steeds vertellend van vaardertje die Charlotte zou komen zien en die haar zo mooi en lief zou vinden tegen de morgen kwam Janet kloppen, maar Hedwig had de deur afgesloten en stuurde haar weg om te bestellen hoe is het met baby, riep het goede meisje oh heerlijk, heerlijk, helemaal goed antwoordde Hedwig met het nu dode kindje in de arm toen het rijdtag kwam stuurde Hedwig Janet weer weg naar het dorp, twee mil ver in haar warrend hoofd begonnen plannen op te doemen die tot slim overlegd handelen dreven waar tussen de wonderlijkste droomachtige dwalingen nu vaardertje niet kwam wilde zijn na vaardertje toe gaan met Charlotte dan werden zij Richard en Gerard en menen dat zij naar Holland moest we zullen vaardertje verrassen wat zal vaardertje blij zijn maar ze was ook bevreesd dat men haar verhinderen zou dat men haar Charlotte af zou nemen door hun rest van het besef dat haar huwelijk niet in orde was daarom gond zij eerst het lijkje in vele dekentjes en doeken te winden de mooiste die zij vond want die lelijke vreemde mochten het niet zien toen kreeg zij de inval dat het kind het veilig zou zijn in haar koffer ze hoogte een lichte riete handkoffer en pakte daar haar dochtertje in keurig netjes zoals zij gewoon was te pakken tegen het kind babbelend zonde ophouden daarna ging zij haar mee in Drijthuig en nam de trein naar Londen al het geld dat Richard haar bij zijn laatste bezoek gegeven had 300 pond sterling toen zij los in haar zak in de fraaie wilde wagen zat zij neer met haar koffertje op de schoot er telkens liefdevol naar kijkend zij voelde zich zo gelukkig en zeer verbaard tegenover haar zat een minzaam oud heertje een der vriendelijke blij moedige geestelijke die altijd bereid zijn iets zetelijk schoonsten bewonderen of iets goedsten bevorderen het wicht sprak hem aan en begon onmiddellijk zich gantste ontboesmen sprekend over haar onverdiend geluk haar eigen onwaardigheid en gods eindeloze genaden het goede heertje luisterde met vreugde en aandoening steeds zeggend jah zeker jonge vrouw zo is het niet waar ik ben blij u ontmoeten hebben toen wilde hij uit minzaamheid het wicht koffertje op het rek zetten plotseling stoof het wicht op en keek hem aan met ogen als van een wilde kat zwijgend maar met woedendig baar stond zij recht en ging met haar koffertje in haar armige klem naar een andere afdeling van de wagen het oude heertje zeer verwonderd laatend in londen vroeg zij aan een kofferdrager heb je Gerardt gezien en toen een man niet begreep weet immers meneer wijbrands hij zou iemand sturen van de notaris waarop de man het druk hemmend en niet begrijpend weg ging alleen drong het wicht zich toen door de woelende menigte van een londenspoorwegstation haar strakker verruk de blik haar verhit gezicht en haar privele maakte de indruk dat zij enigszins beschonken was en de beant en politiedieners keek haar even na toch zij liep vast en recht en scheen zeer goed meester van zichzelf toen zag zij op eens tussen al die vreemde onverschilligen als bleke schemen om haar heen bewegende gelaten een bekend gelaat namelijk de afschuwelijke belelaastronie met één oog waarvan zij wekenlang gedroomd had daar stond ging zij er op af en zij de vrevelig waarom zij je dat niet dadelijk waarom zij je niet eerder dat Gerardtje gestuurd heeft zegt dan waar hij me wacht breng me dadelijk bij hem de man was een londense vagebond zoals er duizenden door de stad lopen vond er enige bestaanszekerheid loerend op een kantje hij dacht niet dadelijk aan waanzin maar aan dronkerschap of aan een of andere vergissing waarbij misdaad betrokken was in elk geval iets waarbij wat te halen kon zijn hij zag ook dat Hedwig juwelen sieraden droeg heel goed zei hij neem een rijtuig hij wenkte een rijtuig rondkijkend of geen politiediener naar bij was toen stapt hij met Hedwig in en noemde een straat in Londens en hij reinde in het rijtuig zat Hedwig voortdurend te praten meest Hollands, haar koffertje toespreekend met vleiende woordbuiging de vagebond trat er uit wijstenwoorden loerend van haar naar het koffertje in de mening dat der gestolen goed in zat want Hedwig sprak van haar schat en deed zeer geheimzinig gewichtig als hij ernaavroeg geef me je beurs om de kutsier te betalen zei de vagebond Hedwig deed dit onmiddelijk de kutsier kushantjes en knipoogjes toewerpend is toewerpend. Dank je Henry, goed gerede hoor, dank je lieveling, Riepsen. Een politiediener, het paar en één daar meest beruchte buur te zien de gaan, hield daar staande. Weet u wel, jonge vrouw, met wie u en waarheen u gaat? Het wie gief zich recht op en zag de man minachtend aan. Bemoeien met je eigen zaken, meneer. De man schudde uit hoofd en volgde hen prevelend. Dat betekent zaken, denk ik. Na hem een tijdlang ontloper te zijn ging de vagebond toen hij even uit het gezicht was met Hedwig een slop in. Het mist is waar en het slop scheen een donkere vagemassa van sombere vuile huizen en gebouwtjes, stil en onbewoond, met donkere hoeken en geheimzinnige uitgangen, alles zwart beroekt en onhelvol in de grouwe damp. Na Hedwig meegetrokken te hebben door nauwe gangertjes en stegjes, deed hij een deur open en duwde haar in een benauwd, door één gaspit verlicht lokaaltje waar een dozijn mannen om een marmere koffiehuis tafel op ijzere voet zat te roken, te drinken en te spuren. Een juffrouw met rode bloezen en een hoofd vol lichtblonden regelmatig gedraaide krulletjes schonk hun bier en sterke drank. Bij de met zink bekleden toonbank stond een jong man die het woord voerde. Hij had een glad geschoren gezicht door drankgebruik waterige ogen en de glaadzuiddrukking van een listige en verharder field. Hij droeg een oude geelzijde jockepet en beenkappen als een paardrijder. Nou, is dat hem nou niet, zei de ene, op goed geluk toen hij Hedwig in de donkere van tabakswam dikke sfeer had gebracht. Omedelijk ging Hedwig op de paardrijder af, zette haar koffertje naast hem en knielde, zijn knieën omvattend. Toen zij ze met nokkende stem in snikken gesmoord, oh god, oh vaarder god ben je dan toch zo goed, ben je daar Franky, ben je daar huis, ben je het slechte kindje terughebben? En toen, een overdreven plechtige, gemaaktige bedstoonaannemend, oh gij, almachtige en genadige god, in uw eindeloze barmhaftigheid hebt gij mij vergeven, mij, arme zonder rest, die geen genaden verdiende. Op deze wijze ging hij er enige minuten voort, zonder achter slaan op de aanwezigen, die na een korte stilte van verbazing, rumoerigd door een kander praten en lachten. De man met de gele pet verhief eindelijk zijn stem en sprak, in het gemeentste plat Londens, met toon en gebaar van een erware marktsschreeuwer. Stilte alsjeblieft, dames en heren, ik verzoek een klein ogenblikje uw ernstige aandacht en attentie. Een beetje respect alsjeblieft, hier staan dingen te gebeuren waar je verstomt van zal staan. De hertogin van Wittebroek, na zich gemoedelijk met haar gemaal bezopen te hebben, kreeg van zijn genaden met zijn gouden bierkroes op hervalie en komt nu mij, Charlie Binks, Nederig om hulp en bijstands meeken tegen haar vrede echt genoot. En ik, vol maakt edelman als ik ben, zal me vrouw de dronk hertogin eerbiediglijke geleiden na moekebes, daar mijn zulke delicatenzaken nooit zonder vrouwelijke assistentie moet behandelen. Ik heb de eer, je luid tegoeten. Ga je mee, lieve hertogin, dan zullen we dat zaakjes opknappen. Onder luid lachen en geroep der drinkers leid hij hetwicht die luid meelachten, zoals een kind meelacht tussen volwassenen, door een andere uitgang weg. De een hoog volgde hen, hoewel niet zonder enig vloekend verzet in onverstaanbare diventaal. Ze gingen over een donker ledig plaatje en bestegen een steenentrap zwart en glibberig. Drie verdiepingen hoogkwamen zij in een klein vuilvertrekje waar een oude vrouw met een bril op lompen zat uit te zoeken. Aan de muren hing oude klederen en uitdragerij van de onderscheideste aard. Daar maakte ze de twee schelmen met veel listgebruik van Hetwigswaan tot hun vuige bedoelingen. De paardrijden beduiden haar Engels te spreken en trachten toen de rol te spelen van de persoon die zij scheen te zoeken. Zij moest precies doen wat zij zeiden, zich verkleden, hem haar geld en klein nodiën afgeven, dan zouden zij ter stond naar Holland gaan. Om dit van Hetwigs gedaan te krijgen was geduld en slimheid nodig. Nu is gaf ze achteloos toe, neurient en glimlachend, dan weer verzetten ze zich kwaad en koppig. Soms was ze week, vlijend en teer, soms angstwekkend lacherig, onvoorzettelijk, soms woedend. Maar de paardrijden wist haar zacht en listiglijk te leiden. De oude vrouw kleden haar in een oude moedig kostuum van grove bruine stof, haar kostbaar nieuw goed en vrije bondmantel wegbergend. Maar toen men aan het koffertje kwam, werd zij weer kwaad, zodat de drie dieven bang werden. Niet voor we thuis zijn, riep ze telkens. Toen overlegde het dritaal en kwam, zoals later bleek, tot het besluiten dat het slimste was het zover mogelijk weg te krijgen, om haar spoor onvindbaar te maken. Amor deden ze niet. Een van de twee mannen zou met haar meegaan en tracht haar ergens ver weg, liefst op het vaste land te verlaten, tevenszorgdraagend en geheimzinnig koffertje waarvan zij blijkbaar grote verwachting hadden mee te nemen. Na wederhevig getwist te hebben gaf de een nog toe dat de paardrijder de geschikste man was om voor haar echtgenoot door te gaan en haar mee te tronen. Het wicht liet zich inderdaad door hem nog het meest gezeggen en sprak hem altijd op vleiende en verliefde wijze toe. Hij verwisselde nu zijn paardrijders kostuum voor minder kennelijke dracht en ging met haar de straat op. Zij moesten een druk gedeelte van Londens oost eind door waar markt was. De mist was zo zwaar dat overal de petroleumvakkels snorrend flickerde en de hemel zwart scheen als de nacht, hoewel het midden op de dag was. De havenloze, stinkende menigte, venters en kopers schreeuwen, juleen en dronk door de nauwe straten. Onder een brede spoorbrug die een zwarte grot maakte over de straat stond een groep grotsdienstige zangers met een orgel door vakkels verlicht om en heen en kring armoedige bleken, ernstig luisterende kindertjes. De treinen donderde over hun hoofden en het geschreeuwige kakel en geplaatselde markt klonk door het gegalmde verome zangers. Hedwig liep stil mee en keek met een vergenocht verwonderd lach hier rond. De hel, zei ze, kijk maar, de hel! Kermis, overal kermis, kermis in de hel, wat aardig! In een stiller gedeelte steegden zij in een rijtruig, reden naar het station en namen de sneldrij naar Dover. De paardrijder was kwistig met Hedwig's geld en wist met haar alleen te blijven. Hedwig was een tijdlang stiller en kalmen geweest, nu en dan angstig staarend naar haar geleider als waren zij niet zeker of hulpeloos naar de mensen rodom als hoopte zij opsteun. Maar in de trein werd zij weder onrustiger en drukker, nu vooral op verliefde en zindelijke wijze. Toen zij de zee overstaken was het donker en tegen de nacht kwamen zij in Calais. Hedwig had aan boord van de boot echter zo de aandacht getrokken dat haar geleider het niet langer veilig vond met haar te reizen. Daarom ging hij niet in de gereed staande trein voor Parijs zoals waarschijnlijk zijn plan was geweest, maar bracht haar naar een klein verdacht hotel. Hedwig herinnerde zich later dat hij zeer bevreesd was voor de grensstol en haar letterlijk smeekt het koffertje schijnbaar te willen open als men erom vroeg, dan zou het juist niet gebeuren. Inderdaad bleef het koffertje gesloten. Al deze gebeurtenissen werden later naar Hedwig's herstel duidelijk door haar herinnerd zoals dat regel is bij deze vorm van waanzin. Zij herinnerde zich alle bijzonderheden zoals men zich een levendige droom herinnert. Ook het gruwelijke, wat nu geschieden ging, dat zij de schelm voor haar mangeer had aanzienende en, zoals dat voorkomt in haar staat, sterk zinnelijk geprikkelt, hem toeliet daarvan misbruik te maken. Toen wist hij uit de duistere hotelkamer te ontsnappen, het koffertje met de dode kind als kostelijke buit meenemend. Niet lang bleef Hedwig rustig. Ze maakte licht en vond alleen haar schamelen klederen en haar reisbiljet. Dit was haar blijkbaar gelaten op dat ze alleen verder zou reizen. Hedwig kleden zich en ging onmiddellijk weer de straat op. In het hotel zijn men haar, in het Engels, dat meneer alles betaald had en vooruit was gegaan naar het station, vlak tegenover. Natuurlijk vond Hedwig daar de dief niet. En menende in Holland te zijn, begon zij hevig in het Hollands uit te varen tegen de spoorbeamte. Deze haar niet verstaande, wezen haar een trein voor Parijs, afgaande op haar reisbiljet dat ze in de hand hield. Deze trein stond wel een uur stil, en Hedwig, steeds driftiger en meer opgewonden, hield uit het portierraam voor het lege, donkere station lange reden, waarin alle talen die zijn kent, tot zelfs Latijn, gemengd waren. Eerst toen het hoofd haar beamte, een oud soldaat met grijze sicken knevel, haar strengkwam vermanen te zwijgen en zich bedaard te houden, werd zij calmer. Zij zag hem voor haar vader aan, kusten zijn handen en begon te schrijden. De reis duurde lang, want het was een langzame trein. Eerst na dat verschijde reizigers die in kleinere plaatsen instegen, zich beklaagd hadden over het vreemde gedrag deze vrouw, die hen beurtelijkse wilden om helzen of heftig tegen haar uitvoer, begreep men wat dit alles betekende, en sloot men haar wagen af. Met los hangend haar, de klederen half uit, half aan Vlaarden, beurteling zingend, biddend, redervoerend of verwoedtierend, kwam zij te Parijs aan. Twee politiedienaren, telegraafisch gewaarschuwd, brachten haar in een rijtaag bij de eerste morgenschremering door de lege straten van de half ontwaakte wereldstad, naar het grote hospitaal, de Saal-Pretière. De stad maakte op haar de indruk van een gevaarlijk monster dat wakker wordt, en onmiddellijk had zij het waandenkbeeld een Christenmachtelarest te zijn die in het cirkesoort gelijkt. Ze zag duidelijk een grote leeuw, ze geeuwend uitrekend knipoogend gluipen naar haar, als even somber opmerkzaam, wat voor hem daar gebracht wordt. Tussen de twee gerechtsdienaars zat zij nu vleidig met opgewende ogen te bidden, zich bekruisend als waren zij katholiek. Een flauwe herinnering beheelt zij van haar intreden in gesticht, van de kamer des geneeskundigen, met de boekenkasten, de witte busten die zij voor een beeld van Ritzert aan zag, de plechtige stilte in het vertrek, het uitzicht op het plein met de kalen van regenglimmende bomen. Ze zag haar moeder bovenop een kast zitten, vriendelijk tegen haar knikkend, maar niet groter dan een hand. En haar kindje Charlotte zag zij om zich heen lopen, vervolgde honden en slangen. Daarna de kleine cel, waar zij zes weken lang in opgesloten bleef, naar zij zo wild en onrustig was. Zij meende dat de dokter haar iedere dag oplies met gas om haar in zijn museum te kunnen opzitten, en zij hoorde de ganze dag Gera tegen de deurbond zijn schreeuwen om binnengelaten te worden. Dit maakte dat zij steeds hevig vertoornd was en tekeer ging, vooral als de dokter kwam. Nacht en dag sprak en zong en tierde zij door, wel twaalf et malen lang zonder een kwartier uurs verprozing of slaap, zodat men zich verwonderen moest over de ongelooflijke kracht van zulke teder en fijn bewerktuigd wezen. Zij herinnerde zich later even wel niet dat deze tijd haar lang gevallen was, nog dat zij iets van vermoeidheid had bespeurd, alleen werd haar stem hees. Voor wie haar zag, scheen al haar doen en spreken voorkomen redeloos en verwacht, maar zij herinnerden zich zeer wel dat al haar houdingen, woorden en gebaren een grond hadden die redelijk scheen in haar eigen ogen, omdat zij steeds mensen en voorwerpen zag en geluiden en stemmen hoorde, waarvan de aanwezigen niets bemerkte. Zij wist zeer wel dat zij altijd door dezelfde hetwig was geweest, maar verblind en bedrogen door spookbeelden en visionen, en geheel meegesleept door uiterst heftige en lichtbewegelijke gemoetstriften. Maar ze wist even goed dezelfde persoon gebleven te zijn, en volgens haar eigen schoon zeer misleiden en verzakte inborst gesproken en gehandeld te hebben, als elk een dat weet na een nacht van levendig dromen hoe zinloos en betriegelijk de droombeelden ook waren. Zeer sterk was na haar herstel het afgrijzen van elke herinnering die opdoemde uit dientijd. Dat was evenals na haar koord zijn als kind, maar oneindig heftiger. Zij had in de waanzin uren van wat zij onuitspreeklijke verrukking noemde, en aanhoudend gebetsverheffingen, waarbij zij meende in de rij de heilige en zalige te zijn opgenomen. Voordurens spakt zij over god en godsdienstige en mystieke zaken met verwondelijk geheugen lange gedeelte uit de Bijbel en uit Vromenboeken aanhalend. Maar dit alles, haar dag toen zij hersteld was, scheen weer zinwekkend en afgrijselijk. Haar hoogste geluk in de waanzin was, vanuit haar gezonde levensfeer gezien, een verschrikkelijk bedrog en gruwelijk leiden, en al de gevoelde en geuute vroomheid schenaar van begin tot eind, on-echt en godslastelijk, zodat zij zich wel op de lippen sloeg met de vuist als zij de woorden bedacht die er waren door gegaan. Haar dokter was een jonge Fransman van Slavische afkomst. Hij stelde belang in haar om haar schoonheid, haar edele lichaamsbouw en de geheimzinnige wijze waarop zij gekomen was. Niemand had kunnen uitforsten wie zij was of waar zij vandaan kwam. Nu benieuwde het hem uit haar verwarde woorden iets naders van haar te weten te komen. Dus zat hij soms uren haar waar te nemen, terwijl zij het fijne, welgevormde gezichtje vertrok tot de akelijkste griemassen, fluisterend, grijnsend en onbegrijpelijke gebaren makend, in een stadige omgang met haar spookbeelden en hersenschimmen, of terwijl zij met demonische jodigheid en volharding alles verscheurde wat onder haar handen kwam, dag aan dag, zodat men haar geen klederen kon laten, ter nauwe nood en deken, en zij naakt in de hoek van haar kade cel zat, woedend tekeergaande als men haar wilde reinigen. Na geduldig waarnemen kon de jongeman uitmaken dat zij Hollandse was. Van goede stand en van vriendelijk zacht karakter schoon zij hem dikwijls uitschuld met vloeken en beschimpingen, zo ruwe en gemeen dat zij zelf laten niet geloven kon, die woorden ooit ergens te hebben vernomen en onthouden. Maar zij gedroeg zich ganz anders heegens andere verpleegsters. Er was er ene die nooit een ruw of neidigwoord van haar te horen kreeg. Niemand kon verklaren waarom. Men sprak in het algemeen van een zachte invloed. Maar het wich zelf was later overtuigd dat deze vrouw onwetend macht had over de demonen die haar voor een tijd bemeesterde. Diezelfde demonen die haar in handen van de vagebond hadden gelukt, door haar vooraf zijn beeld te tonen, en die haar de vuile taal die te spreken die zij zelf nooit kon vernomen hebben. Het meest van al werd zij bezig gevonden met een aandachtelijk tellen, de vinger op de grond of langs de wanden. Het scheen of zij geld telden, maar als het haar gevraagd werd, fluisterde zij zacht knopen. Knopen. En ging weer door met tellen, uur aan één. Dan was zij in de knopenwinkel, het schrikbeeld haar er kinderjaren. Eindelijk begon zij uurtjes te slapen, soms vier, vijf uur, en kon in de rustige afdeling gebracht worden. En op een goede dag, vrij plotseling, zag de jonge dokter bij het binnenkomen aan haar gelaad dat zij uit haar verbijstering was ontwakt. Zij zag nu uiterst vermoeid, sprak zacht en wijflend als doodsbank voor haar eigen woorden, en met schuwen huiverin keek zij rond, overdenkend waar zij was en wat zij wist ondervonden te hebben. De jonge genesier kwam verheugd bij haar zitten, nam haar hand en sprak een weinig met haar. En dit weder tot evenwicht komen van de zo droeverstoorde ziel, dit als uit afschuwelijke folteringen afgemat wederkeren, was een blijkbaar zo zacht en lieftallig wezen. Deze wonderen behoudenis van een zo kostbaar goed roerde de gevoelige lichtbewegelijke man zozeer, dat hij ondanks zijn ervaring en professionele kannten even min zijn aandoening kon bedwingen als hetwicht. En dokter en patiënt tegen overle kanden zaten te praten met trillende lippen en te glimlachen met betraande bangen. Einde van hoofdstuk 26, voorgelezen door Karole Jansen, Rotterdam 4 april 2010, www.karolejansen.nl