 Magandang arao sa inyong lahat. Ang programang NOAA Updates ng TVUP ay alay ng Universidad ng Pilipinas sa Sambayanan. Hangad nito may lapit sa taong bayan ang mga isyo na may kaugnayan sa relasyon ng siensya, usaping pangkalikasan, sakuna, at pagsagip sa buhay ng Masang Pilipino. Pangunahing layunin ng ating programa na gawing accessible sa lahat ng mga usaping dati, rati umiikot lamang sa makitid na mundo ng akademiya, mga institusyon, siensya at mga scientifico. Ating tatalakayin at hihimayin ang mga batayang usapin mula disaster sa Pilipinas, climate change, lindol, landslides, resiliency hanggang sa pagsuri sa kakayahan ng mga institusyon at bansa upang agapan ang hindi mga inaasahang traheja na maharing dumatal sa ating. Sa programang NOAA Updates, lahat tayo ay sa masamang mga biyay. Umuunawa at natututo kaugnay ng mga isyong matagalina nating hinaharap. Dapat hinaharap at kakaharapin pa. Sa pagkat dito, hindi lamang balita ng nagdaan ang pinaguhusapan kung di ang mga hakbang nadapat gawin upang mas maging handa sa kinabukasan at upang hindi nagiging balita ang kamatayan. Ako po, simuahar lagmai ang inyong kasama sa biyay ng NOAA. At upang higit na maging makulay ang ating diskusyon ay sasamahan tayo ni Prof. John O'Villier ng UP Nismed. Si Prof. O'Villier ay isang batikang geologist, guru at kapanalig sa papel na dapat ay ginagampanan ng siyensya sa mundo, mundot buhay ng Masang Pilipino. Saan na totoo yan, pero ako po, si Elihi O'Villier Jr. isang Science Education Specialist ng Nismed. Sa episode na ito, pag-uusapan natin ng mga disasters na naranasan ng bansa nitoong nagdaang labimpitong taon. Mahalagang na i-mamapan natin ang ating mga naging karanasan sa tuwing kinakaharap ang mga hindi inaasahan kaganapang ito. Doon tayo na tututo. Susubukan naman sagutin ang mga katanungan naglalaro sa isip ng mga mamamayan. Tunay nga bang hindi mayuasa na mga disasters. Ano ang mga pagkukulang na makikita kung bakit nagkakaroon na matinding buwis sa buhay sa tuwi-twi ng maybagyo na o disaster sa bansa? Sa paanong paraan natin mayuasan ang mga sakuna upang hindi na ito maging pambansaang traheja? Ano marahil ang mga aral na mapupulot natin sa nagdaang mga sakuna at higit sa lahat, paano natin ma-empower ang mga sarili upang maging handa sa hindi inaasahan pagkatok ng mga dilubyo? Siguro simulan na natin ng ating discussion. Maganda yan. Tawagin na lang kakakayakit ng June. Kasi ang panganan niya ay Ilihi Okaluya Obilie, pero siya ay popularly known as June Obilie. Patagal na tayo nagsama June kasi simula pa 1987. May buhuk pa ako na o. May buhuk ka pa, kamukaw mo si Shydair. At ang polis kalawakan nyo, baka sa mga kabataan hindi na naintindihan yan sa mga millennials, si Shydair ko ay ang polis kalawakan. Nung may buhuk pa po si June, kamukaw mo niya si Shydair. Ngayon ay kamukaw mo niya si Silva. Tugak. Excuse me si Mahat Maguran. Mahat Magani. At si Professor June Obilie, June O, para sa mga nakakrami dyan. Marami mga sojante na mahal na mahal itong si June. At mahal na mahal ko itong si June kasi kapag kami ay nagpipilwork lalo na kapag pinag-aralan namin yung mga hazards, yung mga disasters, yung mga dun sa mayon na kumiting ng buhay ng marami. Magandaan discussion namin sa science at pinag-aralan namin lahat ito. At upang tayo ay magindigtas sa mga darating pang mga dilubyo o mga disasters. Importante na tatandaan natin yung mga nakaraang mga dilubyo. Kasi meron tayo mga aral na pinupulok dyan sa mga yan. Pag hindi natin tatandaan, ay uuliti na naman natin yung mga malig na nagawa natin na dapat hindi natin dina gawa. So, importante na umpisahan natin itong programa ng NO Updates sa paggunita ng mga disasters o dilubyo na nangyari dito sa Pilipinas. Na siyang comitil ng maraming buhay ng ating mga kababayan at saka naggawa ng katakotakot na pinsala na gastos sa ating gobierno at ating sambayanan. Dahil dito, dahil sunod-sunod yung mga dilubyong ito, malaki ang damage dito sa ating ekonomiya. So, gunitain natin lahat itong mga disasters natin at pag-inunita natin, malalaman natin, bakit ba tayo NO3? NO3? Sa World Risk Index. Alam ba yun? Alam yung World Risk Index? Parang merong nag-aral, ito ay International Study na ginagawang batayan. Nga alam nila kung alin ang bansa sa buong mundo na most at risk from hazards. Iba kasi yung risk june, yung risk ay ibas sa hazard. Yung hazard kapag nangyari ito sa isang liblib na pook at wala naman tatamaan, ay walang risk. Po lang damages, walang disasters. Sandalilan. Bale, meron tayong dalawang terminong ginamit dun. Hazard at sa risk. Medyo baka may common na meaning ito, pero meron ding technical meaning ito. Correct, tama. Yung hazard ay ano? Yung hazard, yan yun mga natural na mga pangyari na nag-agarnap sa ating mundo, katulad ng Baha, ng Lindol, ng pagpotok ng Vulcan, ng Storm Surge at Landslide. Ito ay nangyari ito sa ibang party ng mundo. Pero yung risk, kapag ang hazard ay tumama sa isang, ay, or tatama sa isang lugar, ay makakaroon ito ng pinsala sa mga kata, sa mga bayanan, sa komunidad, pero kung ang hazard ay tumama sa isang liblib na pook na wala naman tao, wala tayong pinag-uusapang risk, wala tayong pinag-uusapang sa step. So yung hazard ay isang event, isang pangyari. Tama. Pero hindi ba ito, maaring natural hazard yung likas na nangyari? Yes. At yung man-made hazard. Tama. Ang pinag-uusapan natin dito yung natural na hazard. Correct. Okay, so. Pero pwede rin natin pag-usapan later on yung man-made hazard. Okay, sige. Pwede rin natin pag-usapan ngayon na mas matindi, kasi yun ang ating concern ngayon, ngayon yung natural hazards na nagdudulot sa ating pighati. Andami nangyari dito, katulad nung bisahan natin yung Cherry Hills Landslides. Cherry Hills Landslides. Yes, nung 1999. Dito sa Antipolo, pwede lang gumibak yung isang tipak ng lupa, gumuhu ito at tinamaan yung isang village. Sa Cherry Hills. At maraming na matay at nasiray mga bahay. So, ang natural hazard doon ay yung landslide. Yes. Sige. Tapos, tinamaan yung village, yun yung exposed community. Okay. Tapos, yung mga taoo dahil siksikan sila doon, meron mga matatanda, hindi nila alam kung ano yung nangyari, hindi sila preparado, vulnerable sila. So, apagka, nagkaroon ng ganun klasing hazard, tinamaan yung isang community, meron tinatawag na risk doon sa isang lugar, hindi ba. At yun yung nagiging parang disasters. At tawag sa kanya, disaster risk. Tako. Umahaba yung bukabular yun natin. Nagkaroon ng vulnerability. Ah, vulnerability. Tapos, may disaster kama. Kama. Orek. Ano nang pagkakaiba, magugulun na tayo nito. Ano mong pagkakaiba nung risk at vulnerability? Ayan. Pagkaiba ba yung? Magkakaiba yun. Magkaiba yun. Kasi, yung, di ba, meron tayong risk. Ang risk, akording sa definition sa United Nations, ay pinagsama-sama ang hazard, yung community na exposed. At saka yung, sinasabi natin vulnerability. Ah, okay. Okay. So, pag pinagsama-sama mo yung hazard, tinamaan yung isang lugar na exposed community at saka yung mga bull nera bull. Kung niya re, yung pagsinabi yung bull nera bull, ito yung mga matatanda, por example, o yung mga persons with disabilities, na hindi makakalikas kung sa kaling dumadating na yung landslide. Ah, ibig mo sabihin sa isang community. May must wall nera bull pa kasi sa ibang bahagi. Yes. O, kasi kung ikaw ay malakas, ay ikaw ay, si Flash, nang, nabilis kang tumakbo. Eh, kahit na yung hazard, nakatakbuka, yung risk yung disaster risk ay mababa pa rin, di ba? O koyan re, yung community ay preparado, alam nila ang gagawin, maalam sila, e bumababa yung disaster risk. Sandali ha? Yes. Ayusing ko lang yung equation natin. So, may natural hazard, ito ngayong konyar ay yung landslide yun, di ba? Yung community ay may exposure dito sa hazard. Tatamaan sila, may papasok na factor na vulnerability. Yes. Tapos, pinagsama mo itong dalawang ito. Ano pa yung isabang sinabi mo kanila? Hazard, yung exposure ay exposure ng community ay kontatamaan silang hindi, at saka yung vulnerability. So, yung risk ay binubu ng mga sari-saring factors nito. Yes. Okay. So, sinabi mo yung high risk, dahil matas ang probabilidad na mangyari itong hazard na ito. Nataramase. Nataramase yung community, maraming vulnerable doon na, at sabi mo nga kanila, mga matatanda, mga pata, siguro, mga babae, ganyan. Pwede din natin isipin. Mahirap. Pwede din natin isipin, na wala silang kaalaman. Wala silang kaalaman. Ano ang gagawin? Kung hindi preparado yung LGU kung anong gagawin kung saka-sa kaling nangyayari na yung dilubyo. Kasi kung nakikita na nila nangyayari na yung landslide, three hours in advance, or one day in advance, bago pa dumating yung landslide, kung preparado sila at maalam, nakalikas na sila. So, kung pag maalam sila, mas magaling yung LGU, bumababa yung disaster risk. Okay. So, ang risk pala ay bago ka dumating doon, merong kapang titig ng iba muna. Ang natural hazard, yung vulnerability, yung exposure, bago. Okay. Tingin namin high risk ito, low risk itong lugar na ito. All right. Sige. So, hindi porky may hazard, mataasang risk. Hindi porky may hazard, mataasang risk. Kasi, maaring may hazard niya dito, walang community doon. Wala exposure. Wala exposure. So, mababa ang risk. Okay. Sige. Kung niya rey, mataasang hazard, expose sila, yung community, pero lahat ng mga tao, ay alam yung risk. Gagawin. At alam yung gagawin. Okay. So, maaari mangyari yung community. Atotokon, ano mag-evacuate, et cetera. So, mababa din ang risk. Mababa ang disaster risk. So, sorry-sorry yung variables dito. Maraming. Okay. Balik na tayo sa Cherry Hills. Nagulu na kita. Sige. So, yung Cherry Hills. So, inaalam natin ngayon yung mga disasters. Ngunitayin natin, kung ano ba yung mga nangyaring mga dilub yun datin, kasi kung hindi natin bugunitayin ito at pag-aaralan, at alaming kung ano yung mali na ginawa natin. Uulit-ulitin na naman natin yung mga ginawa natin mali. Kaya pagdumating, uulit yung susunod na hazard, katulad ng lindol, katulad ng landslide, katulad ng baha, matulad ng storm surge. Alam natin na expose ang mga community natin, dito sa mga panganip na ito. Kung hindi tayo magiging maalam at magprepara, hindi develop natin yung community ng maganda na maalam lahat ng mga tao, edukado lahat ng mga tao, na intindihan nila yung mga panganip, ay yung disaster risk, ay palaging magiging mataas. Kung baga, kapag ka, planado yung community na sa enerhia, konyari, planado yung mga sekuelahan, mga critical facilities, planado yung mga community, ang mga mall na dun sa mga diktas na lugar na walang panganip, kahit na dun yung hazard, mababa yung panganip, o tinatawag natin risk. Ano ngayon yung, o anong napulot natin na lesson dun sa Cherry Hills? Yung Cherry Hills, ayan, kaya tayo nakakarol ng disasters, kasi hindi maganda ang pagpplano, hindi maganda ang kaalaman ng mga tao, nagtatayo tayo sa lugar na mga panganip, pwede naman tayo magtayo sa ibang lugar, mayro na mga ibang lugar na hindi ganong kataas ang panganip, ang hazard. Si nasabi mo ba, na yung Cherry Hills na subdivision, ay itinayo sa lugar na, na panganip. Mga panganip. Yes. Kung baga, tumas ang risk dahil dun itinayo. Yes. Yan un ba? Kung baga, na expose yung mga tao sa komunidad na yun, dahil tinayo yung komunidad na yun, bakit hindi na identify yung natural hazard? Iyon na maganda, kasi kailangan natin ang teknoluhiya, kailangan natin ang maiproject yung mga pangyayari na hindi pa ng yayari, at pag naiproject natin yun into the future kung saan pwede mga panganip, iyon na magiging basehan ng ating pagpplano. Kapag maganda ang pagpplano ng isang komunidad, mababa ang disaster risk. Pag mababa ang disaster risk, hindi tayo palaging nababaldah dahil yung ekonomiya natin na sisira. Hindi yung maganda. Natang ginagawa natin, hindi palaging usad tayo sa ekonomiya, pero pag tumama na naman yung landslide o kaya ba, balik na naman kasi magastos ang disaster. So, nasasayang yung resources natin sa pag-recover lagi. Kurek. I-Englishing kung ng konti ito, kasi ito ay well-known concept, disaster risk is an un-resolved problem of development. Ah. O. So, pagpagpangit ang plano ng komunidad, umataasang hazard, kasi exposed yung mga tao, ando yung hazard, ang Pilipinas, sigurado tayo ang daming mga hazards dito. Mame, pag-usapan natin kung bakit yun? Agustin ba natin yun? Exposed tayo yung mga komunidad, kasi hindi natin na iiwas doon sa mga hazard, at saka maraming hindi maalam. So, yung dalawang yun palang, maraming hazards na nga dito sa lugar natin. Nagtatayo pa tayo sa lugar na mapanganib. Lubhang mapanganib. Kaya, inanon natin yun, tinig na natin, mataasang disaster risk, hindi tayo makaari-ariya sa ati ekonomiya, kasi binabagit tayo, how many typhoons do we get in a year? Sabi ng pag-asa ay 2021, napumapasok sa Philippine area of responsibility. Pero hindi lahat yun naglalahanfall. Maraming doon, hindi naglalahanfall, pero maraming rin ang tumatama. At kung titignan nga natin, meron tayong, ang malatin yung video na ito. Ihan ng lahat ng bagyong tumama sa Pilipinas sa, asimula, ng 1948, hanggang ngayon, ay, tig na man, taking mo yan, ang Luzon, at saka ang Visayas ay bug-bug sarado doon sa mga trucks ng bagyong natin. Hindi mo na makita ang mga panang Pilipinas. Pero nakikita mo, yung Mindanao, meron lang mangilang nilan, pero nangyayari din ang mga bagyong doon. Tapat pala. So, babalik natin dun sa risk kanina. Yung mga takamindanao, bihira silang tinatamaan, hindi sila sanay. Hindi sila sanay. Yung mga nando sa Mindanao, sa Visayas, ay, silang binabagyong. Hindi sa Mindanao, bihira, so, hindi sila sanay. Mas, mas experientiado kung baga sa bagyong, yung mga nandun sa Luzon, at saka sa Visayas. Yung sa Mindanao, hindi mas experientiado. Kaya pagka, dumating yung Hazard, exposed yung community sa bagyong, at saka sa Baha, yung kanilang kaalaman, o experience, dun sa mga bagyong, ay hindi ganong kataas. Hindi sa Pat. So, dahil mababa, yung kanilang experience, at saka kaalaman, mas bababa din ang preparasyon. Pag ganon, tumataas yung disaster risk ng mga taong, o mga community sa Mindanao. Yung bang pagkukulang ng kaalaman na yun, at experience siya, sa sabihin mong vulnerable sila? Yes, mas vulnerable sila. Pero ginagawa yun ng paraan, pa paano ba ginagawa yun? E kaya tayo meron ganyong programa. May programa tayong ganyong para, sa ganong paraan, na iahatid natin sa mga taong, sa community sa Mindanao, yung minsahe na kailangan ay meron kaalaman, kapag mas mataas ito, ito yung mga panganib, mas nagiging engage sila, mas aware. And when there is awareness, that's really the first step towards disaster preparedness. So ito naman yung mga tinatawag natin mga hydromuchirological hazards. Sa hydromuchirological hazards, ang mga kasama niyan ay yung mga flunts, yung storm surge, yung landslide, at saka malakas na hangin. Kasi yung bagyumismo jun, hindi yung yung hazard. Yung bagyumismo hindi hazard? Hindi yung yung hazard. Bakit ay naman nakakalitutong ano na natin natin? Hindi yung fenominon, di ba? Ito yung proceso, ito yung pangyayare. Yan yung pangyayare. Pero may dalasang ulan at saka hangin. Yung ulan, hindi yung yung hazard. Yung ulan ang gagawa ng bahak. Yung bahak ang hazard. Yung ulan magtitrigger ng landslide. Yung landslide ng hazard. Yung lakas na hangin, yung yung magpalipat mo sa mga bubong. Yung yung hazard. Pero ang bagyu ay hangin. Yung hangin mismo kaya. At may dalang ulan. Yung lakas na hangin, yung din yung means na gumagawa sa ng storm surge. Ang pinagpaper parahan ng tao dapat ay yung mga hazards. Kasi yun ang nakakamatay. Okay. So, yun ang tinatawag natin mga Hydromiturological hazards. Habanon. Hydro ibig sabihin, may kinalaman sa tubig. Meteorology. Sa atmosphere. Sa atmosphere. Logical. Study of. Study of. Niba? Tapos hazard, yun yung mga panganib na sinabi ko. Apat yun. So, ang napagusapanan natin ay meron tayong hazards na may kinalaman sa tubig, atmosphere, weather, et cetera. Tulad ng bagyo at mga kakambal ng bagyo ganyan. Ano pang ibang hazards na meron tayo? Kasi, magkakasama yung sinabi mo kanina, di ba? Yes. Flood. Baha. Yun ang mga hazards. Ito yung mga hazards. Yung malakas na ihip ng hangin. Yes. At saka storm surge. Kastorm surge yan. So, magkakasama yung mga hazards na ito. Yes. Under hydrometeorological hazards. Correct. Actually, meron po ba tayong ibang hazard? Meron pa yung tinatawag na snowstorm. Snowstorm? No, no, di ba? Kasi wala naman tayo sa Pilipinas na snow. Wala. So, nana natin pagusapan yung marami tayong kailangan pagusapan na panganib o hazards dito sa Pilipinas. Meron tayong mga hydrometeorological hazards. Meron din tayong mga tinatawag na geological hazards. Geological hazards. Ito ang ating talagang field of expertise. Baka mas makakakag- contribute ako dyan. Ako ay geologist. Si Jun Odin po ay isang geologist. Ano-ano yung mga geological hazards naman? Ayan. Ano yung muna natin? Umpisahan mo na natin sa pag-describe ng earthquake at saka ng ang volcanism ay pagputok ng vulkan. Okay, lindol at pagtok ng vulkan. Katulad nito. Katulad ng bag yung earthquake mismo hindi yung yung hazard. Naulin na kita. Yung mismo lindol ay hindi na nakakamatay. Yung shaking. Yung shaking. Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Ano ba? Akibut ng earthquake ay yung nga Umutok, tapos merong laba-plo. Matataman tayo, siguro alam na ang laba. Di describe na lang lahat. Tunaw na ba to? Tunaw na ba to, na mapula, na ma-init. Ano mo pagkainit-init nyan? Anywhere from 600 degrees to 1200 degrees centigrade. Alam mo yun, di ba? Kasi nagduluto tayo natin ang bato. Nang bato? Nilalagay namin sa oven. Tapos paglagay namin sa oven, matutunaw yung bato. Pero bago matunaw yung bato, kailangan yung temperatura ng oven. Ibang klasing oven ito. Ma-init na ma-init. Ma-init ito. Paglagay namin yung bato to, matutunaw. So sa ilalim ng ating kalupaan, ma-init din ang mga kondisyon. Parehin yung init ng oven na sinasabi natin kanina, kusang tayo nagluluto. Natutunaw yung bato sa ilalim. Dahil ang bato sa ilalim na natunaw, ay mas magaan o mas boyan. Gusto nito yung tumaas. Kaya ito, lalabas ito sa mga bunganga ng vulkan. Pero yung lava plo, yun yung hazard, yung volcanic eruption, that's the phenomenon. Marami pang mga ibang hazards na kasama ng volcanic eruption. Katulad ng lava, pyroclastic plo, i-describe natin later on. Later on. Pero ang malalangay yung bato, pinupukul ng vulkan, tamahan kayo yan. Tamadung ka mamamatay. Hazard din yun. Correct. Kaya yun ang Pilipinas ay nan doon sa tinatawag na Pacific Ring of Fire. Nakawin ang karating na tayo na. Ay, yan na. Ay, ano ba yung ibig sabihin ng June? Ay, kaw naman ang mag-explain ng Pacific Ring of Fire. Well. Ano bang mayroon dyan? So, subukan natin. So, ang Pilipinas ay nasa na sa edge o gilid ng Pacific Ocean. So, ang Pacific Ocean ng pinakamalaking karagatan sa mundo, at nang mga bayan o bansa, dyan sa paligid nyan, ay sinasabing na sa Pacific Ring of Fire. Ring of Fire kasi in allusion to the fact na maraming vulkan sa mga lugar na yan. At Earthquake. At Earthquake. Although yung pagkasabing ring of fire, yung fire ay dahil sa vulkan ng eruption. Siguro sabihin natin na yung ring of fire na parang kalahati lang ng equation hindi binabanggit yung Lindol. Yung Lindol or Earthquake. Na nangyayari din sa lugar na yun. Saan merong vulkan, nandun din yung karamihan ng Lindol. Nakaramihan ng mga Lindol. Hindi naman lahat. Pero ang problema kasi sa mga sa mga tao, pagkasinabi natin Earthquake at saka bay vulkan yung lugar, lahat puro negative. Alam mo sa totoo lang, kaya nga merong vulkan at kaya may vulkan at Earthquake, yan ang nagpapakita na na buhay ang ating mundo. Na dahil merong vulkan, naglabasito ng katakot-takot na gas. At yun yung hangi na hinihingan natin ngayon. Isang geologist lamang pwede magsabi nito na natutuwa sa Lindol at saka sa vulkan. Hindi. Hindi naman kasi may bad points and may good points ang mga vulkan. Kapag kaan ba, hindi ka ang pwede na isang ihemplo, kapag nang mga lugar merong Earthquake at saka merong mga vulkan, din-din yung lugar na maraming gold. Ah, di ba? Kama. Kapag natang Pilipinas. Bakit? Bakit? Kasi ang gold ay nasa, lahat nang ba to, pero maliliit na quantities. Very small quantities na hindi economic. Hindi natin pwede ng gamitin. Pero kapag merong mga vulkan, may mainit, merong mga magma, mga tunaw na ba to, hindi lang naman lava ang merong nyan, hindi lang naman yung tunaw na ba to. Merong ito mga fluids. Yung mga fluids na yun, pagka umikot yun sa mga batos sa ilalim, kinokulekta niya yung gold at pag kinulekta niya yung gold, tinataas niya yun malapit dun sa mundong ibabaw, malapit dun sa mga vulkan. At pagka, diniposito niya yung mga gold dun, sa malapit sa taas, pag mainina mo yun, economic, hindi masyadong malalim. Hindi kakailangan maghukay ng 10 km o 20 km sa ilalim ng lupa. Gaganon ka lang, ang 5 meters, o 10 meters na hukay, merong ng gold. Along kinalaman yung lindol doon? Kaya meron tayong vulkan, kasi pag nagkakaroon ng lindol, nandun yung mga siwang. Nandun yung mga siwang, mga break, mga fracture, mga diyak, bitak sa lupa. Sa lupa. E yung tunaw na ba to dun nila gusto ang umakiat? Madaling dumaan doon. At pag dun sila umakiat, dun din yung mga sinasabi ko mga mainit na flowage, mainit na cubic, na ngulik tanang gold sa lahat ng ba to tapos din ala niya doon sa taas. Pilipinas, mayaman sa Ginto. Hindi ba, na alala mo merong tayong mga binabasa na gold rush of San Francisco. Nung mga mga 49ers. Kaya itong San Francisco nasa Pacific Ring of Fire, nasa kabilang golu ng Pacific Ring of Fire. Kapilang edge ng Ring of Fire. Ang Japan. Ang Japan. So north of the Philippines, sa south ng Philippines, Indonesia. Indonesia. Maramidin gold doon. North naman ng, ng Japan, nandun na yung rasha, yung Kamchat. Kamchat, Kapininsula, Kuril Islands, Alusian Ark sa Taas. Tapos, kumpunta ka ngayon doon sa kabilang panig. Easter Pacific. Easter Pacific. California. Nandun na yung California. Nahat itong mga lugar na ito, na kung saan maraming Lindol, maramidin Vulcan, yung mga lugar na yan ay maramiring gold. Deposits. Gold. Silver Deposits. Copper Deposits. That's right. Bababa pa tayo, babunta ang South America. Central South America. Tapos doon sa Chile. Maramidin lahat may Vulcan, lahat nilindol, at ang connection doon sa Lindol, ay ang Lindol kasi ay ay nagmumula sa paggalaw ng fault. Ang fault ay yun yung sinasabi mo kanina na mga siwang bitak yung biyak sa lupa. May biyak sa lupa, yung tunaw na ba to sa ilalim? Dun dada. Ay akat siya, ay akat siya, nakakaroon na mga Vulcan. So ang punto mo talaga ay meron din good points ito. There are good points and bad points. Ito na. Babalik na tayo sa points. So pwede nating pakinabangan nyo. Pakinabangan. Pakinabangan nyo. Katulong sa ekonomia. Hindi lahat pangit. Sa ang mga japanis ka, pinakinginabangan nila mga Vulcan. Kasi yung Vulcan, yung kanilang onsen, di ba? Ah, heart springs. No, for tourism, di ba? Gagandan mo mga puji. Pero alam mo, mas maganda ang mayun vulcano kasi sa puji. Tinignan namin yan, boong mundo, kung ano na symmetrical na Vulcan sa boong mundo. Hindi nag-number one ang mayun. Number two. Number two ang mayun? Number two na sa mosimetrical. Ah, ano ang mosimetrical na Vulcan? It's a volcano in Tolbatchiketa. In Rasha. Pero di ko na matandaan ko anong isakto, but it's somewhere in Rasha. It's in Eastern Caucasian. Bahasa Pacific Ring of Fire din. Din yan. At alam mo, mga Vulcan ay magandang tourist spot yan. Daming pera. Mayanong tinatawag na science tourism, napapakinabangan niya mga yan. Pero balik na tayo sa mga panganin. Ginawa ko lang yun dahil, diniskas ko lang yun. Kasi ang konsepto natin ng lindol, ang konsepto natin ng mga Vulcan ay puro panganin, pero sa tutuulang pwede natin pakinabangan niya para gumanda ekonomiya. Pag minanage natin ng mabute yung mga hazards bumababa ang risk at gumaganda ang development ang kumunidad. Gaganda ekonomiya. So, ang Pilipinas po ay na sa Pacific Ring of Fire. Bakit pa tayo na kakarun ng mga paglindol at pagpotok ng Vulcan? Kasi patuloy na nangyayari ito. Patuloy na nangyayari ito. Kasi ang... At hindi pwede nang pigilan. Ang mundo ay bohay. Because the earth is dynamic. Kong titignan nga natin ito. Pwede ba natin iplay ito? Para makita natin kung papano nabuuh yung Pilipinas simula 35 million years. Okay, sige. Panoorin natin. Yung Pilipinas, alam mo ba yung Pilipinas na sa equator yung dati? At dahil, buhay yung mundo. Hindi ito patayan, talaga gumagalaw ito. Kaya lang 35 million years ago ito. Tumataas yung Pilipinas May bumabangga sa kanyang ulay ulo. Bumabangga sa kanyang yun Benham Rice. Ayun bumangga sa kanyang. Kaya nakikita mo yung luson medyo nakagilid kumparadun sa bitcoin. Parang nakatayago na lang. At ayan na. Yung palawan dali yung sa China. Dali yung palawan. Nilipat siya hanggang ito ay dumikit sa Pilipinas. Pilipinas. At up to 1 million years and present paakit ng paakit anggang nabuo. So, nakikita natin yung Pilipinas. Nabuuh dahil sa galao ng mundo at dahil gumagalaw yung mundo nagkakarun ng pagtama ng mga bato. Nagbubungguan. Nagbubungguan ng ganyan. At pag nagbungguan sila nagkakarun ng lindol. Pag nagbungguan nabibutaking bato dun lumalabas nandundin yung yung mga Vulkan. At dahil nga meron tayong mga ganung klasin mga pangyayari nagkakarun din tayo ng mga panganib. Maganda rin na. Kaya merong Vulkan isim at saka Earthquakes ay yung dahil nga nabuuh yung Pilipinas. Wala ng Earthquakes at wala wala Vulkan isim pagpotok ng Vulkan ay wala ng Pilipinas. Wala tayong titirahan. Y-Product ng Geological Processes ng ating bansa. Correct. At marami tayong yaman pero kung ating aayusin yung pagpplano natin dun sa mga Hazards na kaakibat ng Earthquakes Hazards na kaakibat ng pagpotok ng Vulkan. Vulkan. At saka yung mga kani na pang pinag-usapan ating Hydromuchirulogical Hazards. Okay. Ayon magiging mas preparado tayo. Hindi natin may iwasa ng Hazards. Nan, yan palaag yan. Simbola pa nang bago pa dumating si Madjailan dito. Nan, yan ay ang bag yun. Nan, yan ay ang pagpotok ng Vulkan. In other words, natural hazards are impossible to prevent. Yes. They will always be there. Okay. Langan natin itukuyin, itukuy kung nasaan yung mga panganib na yan na kaakibat ng Earthquakes, ng Vulkanism, at saka na mga Hydromuchirulogical Events. Magpplano ng mabute, ilagay yung mga community sa malang panganib, o yung pinaka walang panganib. At turuan natin ang ating mga kababayan. Kung papano? Magpplano. Alamin ko ano yung mga disaster at alamin ko ano yung mga nakaraan natin mga disasters. Para hindi na maulit? Para hindi na maulit at mabawasan mabawasan. Ang disaster risk. May word sila dyan, mitigation yung mabawasan. Kasi prevention and mitigation. Prevention and mitigation. Ito naman, of hand lang ako ano yung mga nangyari. Kasi lahat na mga disasters pinupuntaan natin yan. Tapos pinag-aaralan. May mga ibang disasters kasi sama kita ay katulad dun sa reaming. Sa reaming. In 1999, mayroon tayong Cherry Hills Landslide. Tapos ng 2004, mayroon tayong mga debris flows dito sa Infanta. Nalala mayon. Dahil sa Malakasta. Sa Dinggalan saka oh, dahil sa Taifun Winnie. So gumuhu yung mga batoh, ang tawag debris flows parang landslide ito. Batoh na may kasaman, tubig, pero karamihan batoh at tinatupok yung mga community sa Infanta. Tapos nagkaroon tayo ng 2006 sa Gin sa ugon landslide. Tapos isang buumbarang guide. Ay nako, pagkalaking laking landslide. Ay, yung landslide na yun ay world class, no? World class. Bakit ko siya nasabing world class? Ay yung landslide ay nung gumuhu yung bundok na 700 meters, nag landslide na ganoon. Umamot ng apat na kilometer. Umaman dali. Halos apat na kilometer. At 1.5 kilometers wide. At siguro, pag inisip natin kung ganoong kalaki itong, ganoong kalaki yung landslide footprint, ay halos kasi laking ng UP campus. Wow. Ay ganoon. At nalibeng yung taon ng Gin sa ugon. Yung Gin sa ugon ay mahigit 1,800 people. Tinabunan niya yung Gin sa ugon. At nung nangyari ito, wala ng magaway mga tao kasi rumagasa yung, parang 100 kilometers per area anywhere from 20 kilometers per hour to 100 kilometers per hour gumuhu ito. At nalibeng yung taon up to 30 meters. Ang kapal. Kapal na di ba? At ang volume ay 20 million cubic meters. So mga 10 stories yun pag building yun, kasi pag 3 meters per story. Mga 10, ganoong kakapal yung depositon. Pero yung lawak ng depositon, ay napakal. Sinundan ito nung same year. Nang bag yung reming. Reming. Nang kumitil din ang buhay sa mayon. Lahars katulad ng, lahars katulad nung sa pinatubo, na lahan. Tubig chaka bato, ang rumagasa at kumitil ng buhay sa paligid ng mayon. Gusto kong idag-dag na yung, ayung mga na matay, ayung mga nakatira na malapit sa ilog, kasi yun yung mga nag-overflow ng lahat. Kasi ka nag-breach yung mga dykes, tapos yung sa taas, tapos yung mga, actually hindi malapit sa ilog, mga 500 meters away. Akala nila, ligtas sila, pero dahil sa taas nag-breach, sila hindi naman. Naputas yung, naputas sila. Actually ang disaster, parang accidente yan. Pag nabubulaga ka, nakaka-accidente. Ang disaster, pag nabubulaga o na su-surpresa dahil hindi mo alam, nakakarun ng disaster, parang accidente, pero maramihan. Pag atapos ng 2006, reming, nagkarong patayin ng mga marami pang, taypun Frank, yung sa iluilo, madaming binaha, 2008 yan. 2009, ang Metro Manila, National Capital Region, hindi nailigtas dun sa ganyang klasing panganin. Pondoy. Hindi naman ito super taypun. Ito yung isang tropical storm, mas mahi na. Mas mahi na. Pero lintik naman ng binuhus niyang tubig. 450 mm in 6 hours. Alam mo ba sa UK? 100 mm lang. Sa 100 mm sa... Sa loob ng isang araw, they consider that as a dangerous event. Iyon, a 450. Asus Mario ship. In 6 hours. In 6 hours. Kaya naman, kalaga naman ng bahadit. Ordinarily ba? Sa buwan na yan, ilang millimeters of rain ang bumabagsak. Saan? Sa Pilipinas, Saan nakita natin, marami mga 100, meron mga 200, yung ondoy unusual 450. Pero nakakita tayo ng 400. At minsan, nung Habagat 2012 in Habagat 2013. 1067 mm in 1.5 days. So times 10 nang kino-consider sa Europe na mapanganib na ulan. Hindi ito, 1000. 10 times 10. Hindi takin mo, ano ba yung mga panganib na hinaharap natin dito? Pag-usapan natin. Pag-usapan natin ang mas malalim yan. Anong year na ba tayo? Na sa 2009, pagdating ng 2011, Pedring and Kill. Sa midjan, sa Angunoy, sa Kolumpit, Kampanga River, ay nakot, talagang nag-anian. May role yan. Marami din lang na matay don. Syempre yung pe-peng din. Pag-atapos nung, nagkarun tayo ng Pablo. Sa Mindanao. Sa Mindanao. Ay, super typhoon. Napakababa ano, kinagmula nung bagyo, sabi natin kanina, Mindanao, hindi masyadong tinakaman. Pag sinabi nung mababa, ibig mo sabihin malapit sa equator. Malapit sa equator. So, sabi natin eh, Bihira, kinatamaan yung ano. Ganon nang anang yan. Kasi ang palad. Kasi ang palad, tumama, ito sa Mindanao. Eh, hindi masyadong preparado, kasi hindi nai-experience ng madalas. And then, a year after, nagkarun na naman ng isa pang super typhoon, ito naman ay nag-generate ng naku-storm surges na, kumigit kumulang, sabi ng gobierno, anim na libo, sabi nung iba, sabi nung police, 10,000. May mga naririnig ako, maabot ng 45,000. Hindi na natin malalaman yung talaga. Hindi natin malalaman yung tutongan ano. Masa ang alam natin, maraming buhayan ang nabuwis na. Dung mating yung hazard, kinamaan yung mga community at marami anang matay. Syempre yung mga earthquakes din, di ba? 2013, Bohol earthquake, which came a month before nung Yolanda. Andami di nanglap. Hindi nanglap. Sa isang taon lang yan. At this year, di ba? And this year, surigang earthquake, ang earthquake, karuntayon ng year 2017. Sa batag, kasunod-sunod, ramdam ang dito sa Metro Manila yung earthquake na yun. Pakatapos, meron din tayo sa Misamis. Tapos nagkaruntayon ng most recently, magnitude 7.2. 30 kilometers south of Galan sa Mindanao, which is the southern most tip of the Philippines. Sa Celebesido yun. So, makikita mo, ang punto natin dito, katakot takot ang mga fenomena natin ang bagyo, bay bagyo, may earthquake, may landslides, at dalan nito yung mga hazards. At nanganib, lahat ng mga community natin, paano natin may iwasan na mag-in-disaster yung hazards na yung kung ito yung mangyari, kailangan tayo ay mag-plano ng mabute. Kailangan tayong lahat ay mag-aral. Kailangan edukado, kailangan aware, kailangan kikilus tayo, hindi tayo kikilus ng last minute na nananan dyan na. Kasi pag last minute, ay wala ka na mag-asawa. Kailangan ng preparasyon buwanan o kaya taunan bago dumating ang ano. At umbisa natin nito sa kaalaman, gugunitain natin yung mga nakaraang mga dilubyo para pagpulutan natin ng aral. Naway, nakapagbigay kami ng mga discurso, kaugnay ng disasters na humagipit sa ating bansa. Laging-laging naryan ang bantan ng mga bagyo, lindol, landslides, at bahak. Ngunit hindi, ibig sabihin ito ay mgaaring maiwasan o mabigyang solusyon upanghigit na makapag salba ng buhay. Sa pagkat kuminsang tawa at institusyon, ang pinagbumulan ng mga traheja at hindi ang sumpa ng mga bathala. Magsama-sama ulit tayo sa susunod na episode ng NOAA Updates. Tandaan, sa programang ito, hindi lamang balita ng nagdaan ang pinag-usapan kung hindi ang mga hakbang nadapat gawin upang mas maging handa sa kainabokasan at upang hindi na nagiging balita ang kamatayan. Sama-sama tayong lahat sa biyay ng NOAA.