 Hoofstuk 5 van Max Havelaag door Multitudi. Dit is een LibriVox-opname. Alle LibriVox-opnamen behoren tot het publieke domein. Voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger, ga naar LibriVox.org. Opname door Anna Simon. Vijfde Hoofstuk. Er was desmorgens de tien uren een ongewone beweging op de grote weg die de afdeling van Dek Lang verbindt met Le Bak. Zeevoetnoot 10. Grote weg is misschien wat veel gezegd voor het breed voetbad dat men uit beleefdheid en bij gebrek aan beter, de weg noemde. Maar als men met een vierspannig rijtuig verdrok van Serang, de hoofdplaats de residentie Bantam, met het voornemen zich te begeven naar Rangkas Betoem, de nieuwe hoofdplaats van het Libaxen, kon men nagenoeg zeker zijn te eniger tijd daar aan te komen. Het was dus een weg. Wel bleef men gedurecht steken in de modderg die in de Bantamse laaglanden zwaar, kleierig en klevend is. Wel was men telkens genootzaak de hulp in te roepen van de bewoners daarnaast bij gelegen dorpen. Ook al waren ze niet zeer na bij, want de dorpen zijn niet menigvuldig in die streken. Maar als men er dan eindelijk in geslaagd was, en 20-tal landbouwers uit de omtrek bijeen te krijgen, duurde het gewoonlijk niet zeer lang voor men paard en wagen weder op vaste grond had gebracht. De kutsier klapt met de zweep. De lopers, in Europa zou men, geloof ik, zeggen palfreniers, of liever, er bestaat in Europa niets wat met deze lopers overeenkomt. Die onvergelijkbare lopers dan met een korte dikke zweepjes huppelden weer aan de zijde van het vierspan, krijsden onbeschrijflijke geluiden en sloegen de paarden ter aanmoediging onder de buik. Zo hosten men dan enige een tijd voort, tot het verdrietig ogenblik weer daar was dat men tot over de asse weg zoek in de modder. Dan begon het groep om hulp opnieuw. Men wachtte geduldigd tot die hulp kwam en sukkelde verder. Dik was, als ik die weg langs ging, was het mij als zou ik hier of daar een wagen vinden met reizigers uit de vorige eeuw, die in de modder gezakt en vergeten waren. Maar dit is me nooit voorgekomen. Ik veronderstel dus dat allen die ooit deze weg langskwamen, eindelijk zijn aangeland waar ze wezen wilden. Men zou zich zeer vergissen wanneer men zich van de gehele grote weg op Java, een denkbeeld vormde naar de maatschaf van die weg in het Lebakse. De eigenlijke airbaan met zijn vele zijdtakken die de Maarschalk Daandels met grote oploffering van volk deed aanleggen, Sifoot No. 11, is inderdaad een prachtig stuk werk en men staat verbaasd over de geestkracht van de man die, ondanks alle bezwaren welke zijn benijders en tegenstanders in het moederland hem in de weg legten, de onwil der bevolking en de ontevredenheid der hoofden durft te trotsen om iets tot stand te brengen dat Thans nog de bewondering van iedere bezoeker opwekt en verdient. Geen paardenposterij dan ook in Europa, zelfs niet in Engeland, Rusland of Hongarije, kan met die op Java worden gelijkgesteld. Over hoge bergerugen, langstiepten die u doen ijzen, vliegt de zwaar bepakte reiswagen in één galop voort. De kutier zit als op de bok genageld, uren, ja gantse dagen achtereen, en zwaai te zware zweep met ijzerenarm. Hij weet juist te berekenen waar en hoeveel hij de hollende paarden moet inhouden om na vliegend dalen van een berghelling kind aan die hoek. Mijn God, de weg is weg! We gaan aan een afgrond! Gilt de onervarenrijziger, daar is geen weg, daar is de diepte. Ja, zo schijnt het. De weg komt zich, en juist als één galopsprong verdig, vaste grond zou doen verliezen aan het voorspan, wenden zich de paarden en slingeren het voertuig de hoek om. Ze vliegen de berghoogte op die geen ogenblik vroeger niet zagt, en de afgrond ligt achter u. Er zijn bij zulke gelegenheid ogenblikken dat de wagen alleen rust op de raderen aan de buitenzijde van de boog die gebeschrijft. De middelpunt vliedende kracht heeft de binnenwielen van de grond geheven. Er behoort koelbloedigheid toe, de ogen niet te sluiten, en wie voor het eerst op Java reist, schrijft aan zijn familie in Europa dat hij een levensgevaar verkeerd heeft. Maar wie hier tehuis behoort, lacht om die angst. Het is mijn doel niet, vooral niet in het begin van mijn vertelling, de lezer lang bezig te houden met het beschrijven van plaatsen, langtschappen of gebouwen. Ik vrees tezeer hem af te schrikken door wat zwemen zou naar langdradigheid, en eerst later, als ik gevoel dat hij voor mij gewonnen is, als ik uit blik en houding bemerk dat het lot van de heldin die ergens van het bakcon één of vierder verdieping springt en hem belang inboezemt, dan laat ik met stouten verachting van alle wettenders waartekracht haar zweven tussen hemel en aarde tot ik mijn hart heb luchtgegeven in een alkeurige schets ter schoonheden van het landschap of van het gebouw dat daar ergens schijnt geplaatst zijn om een voorwensel aan de hand te doen tot een veelbladzijdig vertoog over middeleeuwse architectuur. Al die kastelen gelijken op elkaar. Onveranderlijk zijn ze van heterogene bouwoorden. Het kordelogie dacht ik het altijd van enige regeringen vroeger dan de aanheggels die onder deze of gene en laatere koning daarbij zijn gevoegd. De torens zijn in vervallen staat. Waarde lezer, er zijn geen torens. Een toren is een denkbeeld, een droom, een ideaal, een verzinssel, onverdraaglijke grootspraak. Er zijn halve torens en toretjes. De geestrijverij die torens meenden te moeten zetten op de gebouwen die opgericht werden ter ere van deze of gene heiligen duurden niet lang genoeg om ze te volleinden en de spits die de gelovigen naar de hemel moet wijzen rust gewoonelijke baar omgangen te laag op de massieve basis. Geen denken doet aan de man zonder dijen op de kermis. Alleen torentjes, kleine naaltjes op dorpskerken zijn afgewerkt. Het is waarlijk niet vleiend voor de westerse beschaving dat Selden het denkbeeld om een groot werk tot stand te brengen zich lang genoeg heeft kunnen staan te houden om dat werk volleind te zien. Ik spreek nu niet van ondernemingen welke afwerking nodig was om de kosten te dekken. Wie juist weten wil wat ik bedoel, gaat het dom tekeulen zien. Hij geven zich rekenschap van de grootste opvatting van het gebouw in de ziel des bouwmeesters Gerhard van Rieuw, want geloof in de hart en des volks dat hem in staat stelde dat werk aan te vangen en voor te zetten. Van de invloed der denkbeelden die zulke kolos nodig hadden om als zichtbare voorstelling te dienen van het ongezien godsdienste gevoel. En hij vergelijken deze overspanning met de richting die enig eeuwen later het ogenblik deed geboren worden waarop men het werk staakte. Er ligt een diepe kloof tussen Erwin van Steinbach en onze bouwmeesters. Ik weet dat mensen het jaren bezig is deze kloof te dampen. Ook de keulen bouwt men weder aan de dom. Maar zal men de afgebroken draad weer kunnen aanhichten? Zal men terugvinden in onze dagen wat toen de kracht uitmaakte van kerkvocht en bouwheer? Ik geloof het niet. Geld zal wat te bekomen zijn en hiervoor is steen en kalk te koop. Men kan de kunstenaar betalen die een plan ontwerpt en de metselaar die de stenen ligt. Maar niet voor geld te koop is het verdwaald en toch eerbiedwaarde gevoel dat in een bouwontwerp een dichtstuk zag. Een dichtstuk van graniet dat luid sprak tot het volk. Een dichtstuk in marmer, dat daar stond als een onbewegelijk voortdurend eeuwig gebet. Op de grens tussen Lebak en Pan-Deklang dan was op zekere morgen een ongewone beweging. Honderden gezadelde paarden bedekten de weg en duizend mensen voor het minst, wat veel was voor die plek, liepen in bedrijvig wachterheen en weer. Hier zag men de hoofden der dorpen en de districts hoofden uit het Lebakse, allen met hun gevolg. En te oordelen naar de schone basset Arabier die in zijn rijtuig op de zilveren watertrends knabbelde was ook een hoofd van hogere rang op deze plaats aanwezig. Dit was dan ook het geval. De regent van Lebak, ratten naar die pati, karten naar Tadnigara, Sifoot No. 12, had met groot gevolg rangas betoeng verlaten en ondanks zijn hoog ouderdom de 12 of 14 palen afgelegd die zijn woonplaats scheiden van de grenzen der naar puurige afdeling Pan-Deklang. Er werd een nieuwe assistent resident verwacht en het gebruik dat in Indië meer dan ergens kracht van wet heeft wil dat de beambte die met het bestuur ene afdeling belast is feestelijk worden ingehaald bij zijn aankomst. Ook de controleur, een mond van middelbare leeftijd, disseedt het enige maanden na de dood van de vorige assistent resident als eerst op volgende ingang het bestuur had waargenomen was daar tegenwoordig. Zodra het tijdstip daar komst van de nieuwe assistent resident bekend was had men in Allerijl een pendoppo doen inrichten, een tafel en enige stoelen daarheen gebracht en enige verversingen gereed gezet. In deze pendoppo wachten de regent met de controleur de aankomst van de nieuwe chef af. Na een hoed met breder rand, een regenscherm of een holleboom is een pendoppo zeker de eenvoudigste uitdrukking van het denkbeeld dak. Verbeeld u vier of zes bamboezepalen in de grondgeslagen die aan de boveneinde met al kan er verbonden zijn door andere bamboes waarop een dekstoos vast gerecht van de lange bladen van de waterpalm die in deze streken aathap heet gezult u dusdanige pendoppo kunnen voorstellen. Het is zoals geziet zo invoudig mogelijk en dat moest je dan ook slechts dienen als piedataire voor de Europese en Inlandse beambten die daar hun nieuw opperhoofd kwamen verwelkomen aan de grenzen. Ik heb me niet voorkomen juist uitgedrukt toen ik de assistent resident het opperhoofd, ook van de regent noemde. Een uitwijding over het meganismus van het bestuur in deze landstreken is hier tot juist begrip van het ging volgens al noodzakelijk. Het dus genaamd Nederlands Indië. Het adjectief Nederlands komt meenig sinds onnaukeurig voor toch tot officieel aangenomen, seafood note 14, is wat de verhouding van het moederland tot de bevolking aangaat te splitsen in twee zeer verschillende hoofddelen. Eengedeelte bestaat uit stammen welke forsten en forses de opperheerschapij van Nederland als soezerijn er kent hebben toch waarbij nog altijd het rechtstreeksbestuur in meer of minder mate gebleven is in handen van de ingeboel en hoofden zelf. Een ander gedeelte, waar toe, met een zeer kleine, wellicht maar schijnbare uitzondering geheel Java behoort is rechtstreeks onderworpen aan Nederland. Van seins of schatting of bondgenoodschap is hier geen spraak. De javaan is Nederlands onderdaan. De koning van Nederland is zijn koning. De afstammelingen zijn er vorige forsten en heren zijn Nederlandse beanten. Ze worden aangesteld, verplaatst, bevorderd door de Goeverneur generaal die in naam van de koning regeert. De misdaliger wordt veroordeeld en gevondest naar een wet die van Schravenhagen is uitgegaan. De belasting die de javaan opprengt vloeit in de schatkist van Nederland. Van dit gedeelte slechts zijn Nederlandse bezittingen dat al zo inderdaad deel uitmaakt van het Koninkrijk der Nederlanden zal in deze bladen hoofdzakelijk spraken zijn. De Goeverneur generaal zat een raad terzijde die echter op zijn besluiten geen beslissende invloed heeft. Tebatavia zijn de onderscheidende bestuurstakken verdeeld in departementen aan welke hoofd directeuren geplaatst zijn die de schakel uitmaken tussen het opperbestuur van de Goeverneur generaal en de residenten in de provincie. Bij behandeling eventueel der zaken van politieke aard wenden zich deze beambten rechtstreekt tot de Goeverneur generaal. De benaming resident is herkomstig uit het tijd toen Nederland nog slechts middelijk als leenheer de bevolking beheerste en zich aan de hoofden der nog regerende vorsten door residenten liet vertegenwoordigen. Die vorsten bestaan niet meer en de residenten zijn als gewesterlijke Goeverneurs of perfecten bestuurders van landschappen geworden. Hun werking is veranderd door de namingsgebleven. Het zijn deze residenten die eigenlijk het Nederlands gezag tegenover de Javanse bevolking vertegenwoordigen. Het volk kent nog de Goeverneur generaal, nog de Rader van Indië, nog de directeuren te Batavia. Het kent slechts de resident en de beambten die onder hem het besturen. Een dusdanige residentie, er zijn er die bijna een miljoen zielen bevatten, is verdeeld in drie, vier of vijf afdelingen of regentschappen aan welke hoofd assistentresidenten geplaatst zijn. Onder deze weder wordt het bestuur uitgeoefend door controleurs, opzieners en een tal van andere beambten die nodig zijn voor de inning der belastingen, voor het toezicht over de landbouw, voor het oprichten van gebouwen, voor de waterstaatswerken, voor de politie en voor het rechtswezen. In elke afdeling staat een inlandshoofd van Hoogerang met het titel van regent de assistentresident terzijde. Zodanig regent, hoewel zijn verhouding tot het bestuur en zijn werking geheel die is van een bezoldigd beambte, behoort altijd tot de hoge adel des lands, en dik was tot de familie der Forsten, die vroeger in dat landschap of in de nabuurschap onafhankelijk geregeerd hebben. Zeerstaatkundig wordt al zo gebruikt gemaakt van hun al ouden feudale invloed, die in Asie over het geheel van groot gewicht is en bij de meeste stammen als punt van godszins wordt aangemerkt. Dewel door het benoemen deze hoofden tot beambten en hierarchie wordt geschapen aan welker spits het Nederlands gezag staat dat door de gouverneur-generaal wordt uitgeoefend. Er is niets nieuws onder de zon. Werden niet de rijks, markt, gauw en burgergraven van het Duitse rijk even zo door de keizer aangesteld en meestal gekozen uit de baronnen, zonder uitwijding over de oorsprong des adels die geheel in de natuur ligt, wens ik toch plaats te geven aan de opmerking van het landswerelddeel en ginsend verre Indië dezelfde oorzaken, dezelfde gevolgen hadden. Een land moet op verre afstand geregeerd worden en hier toe zijn beambten nodig die centraal gezag vertegenwoordigen. Onder het stelste van militaire willekeur kozen de Romeinen hiertoede perfecten in de avang gewone de bevelhebbers ter legioenen die het bedoelde land hadden ten ondergebracht. Zulke landstreeken bleven dan ook provinciën. Dat is wind geweesten. Maar toen later het centraal gezagd als Duitse rijks behoefte voelde enig vergelegen volk aanzicht te binden op andere wijze dan door stoffelijk overwicht alleen, zodra een verwijderde streek werd beschouwd als door gelijkheid in afkomst, taal en gewoonten tot het rijk te behoren, deed zich de noodzakelijkheid gevoelen iemand met de leiding daar zaken te belasten die in dat land te huis behoorden niet alleen, maar door zijn stand boven zijn medeburgers in die streek er verheven was. Opdat de gehoorzaamheid en de bevelen des Kijzers gemakkelijk werden door het samengaande neiging tot onderwerping aan hem die met de uitvoering deze bevelen belast was. Hierdoor werden dan tevensgeheel of gedeeltelijk de uitgaven vermeden voor een staand leger, ten lasten der algemene staatskast of, zoals meestal geschieden, ten lasten van de gewesten zelf, die door zodanig leger moesten bewaakt worden. Zo werden de eerste graven gekozen uit de baronnen des lands en strikt genomen is dus het woord graaf geen aardelijke titel, toch slechts de benaming van een met zekere and belaste persoon. Ik geloof dan ook dat in de middeleeuwen de mening gold dat de Duitse Kijzer wel het recht had graven, dat is landschapsbestuurders, en hertogen, dat is er aanvoerders, te benoemen, totdat de baronnen beweerden wat hun geboorte aangaat aan de Kijzer gelijk te zijn en alleen van God af te hangen. We houden ze de verplichting de Kijzer te dienen voor zover deze met hun toestemming en uit hun midden gekozen was. Een graaf bekleden een ant waar toe hem de Kijzer had geholpen. Een baron beschouden zich als baron door de genade gods. De graven vertegenwoordigde de Kijzer en voerde als zodanig dienstbanier, dat is de standaard van het rijk. Een baron bracht volk op de been onder zijn eigen vaan, als baan der heer. De omstandigheid nu dat graven en hertogen gewoondelijk uit de baronnen werden gekozen bracht de weeg dat zij het gewicht hun er betrekkingen in de schaal legten bij de invloed die zij aan hun geboorte ontleenden, en hier uitschijnd later, vooral toen men aan de erfelijkheid deze betrekkingen was gewoon geraakt, de vooraan ontstaan te zijn die deze titels hadden boven die van baron. Noch heden ten dagen zou menigen vrij heerlijke familie, zonder keizelijk of koninklijk patent, dat is hun zodanige familie die haar adel afleidt van het ontstaande slans, die altijd van adel was omdat ze van adel was, autochtoon, een verheffing tot de gravenstand als derogerend afwijzen. Er zijn voorbeelden van. De personen die met het bestuur van zodanig raafschap belast waren trachten natuurlijk van de keizer te verkrijgen dat hun zoons, of bij gebreken daarvan andere bloedverwanten en in hun betrekking zouden opvolgen. Dit geschieden dan ook gewoonlijk, schoonlijk niet geloofd dat ooit het recht op deze opvolging organisch is erkend geworden althans wat deze beambten in de Nederlanden aangaat bijvoorbeeld de graven van Holland, Zeeland, Heenengouwen of Vlaanderen de hertogen van Brabant, Gelderland enzovoort. Het was in de begin een gunst, weldraan gewoonte en te slotte een noodzakelijkheid, maar nooit werd deze erfelijkheid wet. Na genoeg op gelijke wijze, wat de keuzder personen aangaat daar hier geen sprake van gelijkheid in werk ging hoewel ook in dat opzicht zekere overeenstemming het oog valt staat aan het hoofd ene afdeling op Java een Inlands beambte die de hem door het Goevernement gegeven rang met zijn autogtolen invloed verbindt om aan de Europese ambtenaar die het Nederlands gezag vertegenwoordigd het bestuur gemakkelijk te maken. Ook hier is de erfelijkheid zonder door een wet vastgesteld te zijn tot een gewoonte geworden. Reeds bij het leven van de regent is deze zaak meestal geregeld en het geldt als een beloning voor dienstijver en trouw in die men hem de toezegging geeft dat hij in zijn betrekking door zijn zoon zal worden opgevolgd. Er moet een al zeer gewichtige redenen bestaan voor of van deze regel wordt afgeweken en waar dit het geval wezen mocht kies men toch gewoon de opvolger uit de leden van dezelfde familie. De verhouding tussen Europese ambtenaren en dusdame gehogelplaatste Javaanse groten is van zeer kiezeaard. De actiescentresident in haar afdeling is de verantwoordelijke persoon. Hij heeft zijn instructie en wordt verondersteld het hoofd haar afdeling te zijn. Dit belet echter niet dat de regent door plaatselijke kennis, door geboorte, door invloed op bevolking, door geldtelijke inkomsten en hiermee de overeenstemmende levenswijze ver boven hem verheven is. Bovendien is de regent, als vertegenwoordiger van het Javaanse element in haar landstreek en verondersteld worden de te spreken uit naam der honderd of meer duizend sielen die zijn regentschappen volken, ook in de ogen van het goverdement een veel belangrijker persoon dan de eenvoudige Europese beanten wiens om de vredenheid niet behoeft gevreest te worden. Daarom en voor hem vele andere in de plaats bekomen kan terwijl de minder goede stemming van een regent welicht de kim zou kunnen worden van berroering of opstand. Uit dit alles vloeit dus de vreemde omstandigheid voort dat eigenlijk de mindere, de meerdere beveelt. De assistentresident gelast de regent hem opgave te doen. Hij gelast hem volk te zenden tot het arbeiden aan bruggen en wegen. Hij gelast hem belastingen te doen inen. Hij roept hem op, zitting te nemen in de landraad waarin hij, assistentresident, voorzit. Hij berisppt hem waar hij schuldig is aan plichtverzuim. Deze zeer eigenaardige verhouding wordt alleen mogelijk gemaakt door uiterst beleefde vormen die eventueel nog hartelijkheid, nog waar het nodig blijken mocht, strengheid behoeven uit te sluiten. En ik geloof dat de toon die in deze verhouding heersel moet vrijwel wordt aangegeven in het officieel voorschift die naangaan. De Europese ambtenaar hebben de inlandse beanten die hem terzijde staat te behandelen als zijn jongerbroedig. Maar hij vergeet er niet dat deze jongerbroedig bij de ouders zeer bemind of gevreest is. En dat bij voorkomend geschil zijn meerdere jaren zouden worden in rekening gebracht als bewegereden om hem eeuvel te nemen dat hij zijn jongerbroedig niet met meer inschikkelijkheid of tact behandelde. De aangeboren hoffelijkheid van de Javanse Grote, zelfs de geringen Javan is veel beleefder dan zijn Europese standgenoot, maakt eventueel deze schijnbaar moeilijke verhouding draagelijker dan ze anders wezen zou. De Europiaan zij wel opgevoed en kies. Hij gedragen zich met vriendelijke waardigheid en kan dan zeker zijn dat de regent van zijn kant hem het bestuur gemakkelijk maken zal. Het stuitend bevelen, in verzoekende vorm geuit, wordt met stiptheid nagekomen. Het verschil in stand, geboorte, rijkdom, wordt uitgewist door de regent zelf die de Europiaan als vertegenwoordiger des Konings van Nederland tot zich opheft. En tenslotte is een verhouding die, op een vlakkig beschoud, botsing moest teweegbrengen, zeer dikwijls de bron van een aangenaam verkeer. Ik zei er dat dusdanige regenten ook door rijkdom de voorrang hadden boven de Europese ambtenaar en dit is natuurlijk. De Europiaan, als hij geroepen wordt tot het besturen ener provincie die in oppervlakte met vele Duitse hertogdommen gelijkstaat, is gewoonlijk iemand van middelbare of meer dan middelbare leeftijd, gehuwd en vaardig. Hij bekleed een ambt om zijn broden. Zijn inkomsten zijn juist voldoende en zelfs vaak niet voldoende om aan de zijnen het nodige te verschaffen. De regent is termongong, adipati, ja, zelfs parang, dat is javaans prins. De vraag is voor hem niet dat hij leven. Hij moet zo leven als het volk gewoon is de tezien van zijn aristocratie. Waar de Europiaan een huis bewoont, is dikwijls zijn verblijf een kratoon met vele huizen en dorpen daarin. Waar de Europiaan ene vrouw heeft met drie, vier kinderen, onderhoudt hij een tal van vrouwen met wat daarbij behoort. Waar de Europiaan uitrijdt, gevolgd door enige beanten, niet meer dan erbij zijn inspectiereist nodig zijn tot het geven van inlichtingen onderweg, wordt de regent vergezeld door de honden die tot het gevolg behoren dat in de ogen des volks onafschijnlijk is van zijn hoge ruim. De Europiaan leeft burgelijk. De regent leeft, of wordt verondersteld te leven, als een vorst. Doch dit alles moet betaald worden. Het Nederlands bestuur dat zich op de invloed van die regenten gegrondvest heeft, weet dit en niet zes dus natuurlijker dan dat het hun inkomsten heeft opgevoerd tot een hoogte die er niet in de erg overdreven zou voorkomen, maar inderdaad selden voldoende is ter bestrijding van de uitgave welke aan de levenswijze van zodanig inlands hoofd verbonden zijn. Het is niet ongewon regenten die twee, ja, drie mal honderdduizend guldensjaars inkomen hebben in geldverlegenheid te zien verkeeren. Hier toe draagt veel bij als het ware vorstelijke onverschilligheid waarmee zij hun inkomsten verspillen, hun nalatigheid in het bewaken hun ondergeschikte, hun koopziekte en, vooral, het misbruik dat dikwijls van deze hoedanigheden gemaakt wordt door Europianen. De inkomsten der Javaanse hoofden zou men in vier delen kunnen splitsen. Voor eerst het bepaald maandgeld. Vervolgens een vaste som als schade loosstelling voor afgekochte richten die overgegaan zijn op het Nederlands bestuur. Ten derde een beloning in evenredigheid met de hoeveelheid der in hun regentschap voortgebrachte producten, als koffie, suiker, indigo, karneel enzovoort. En eindelijk de willekeurige beschikking over de arbeid en de eigendommen hun onderhoregen. De beide laatste bronnen van inkomsten voorderen enige opheldering. De Javaan is uit de aardersaak landbouwig. De grond waarop hij geboren werd, die veel beloofd voor weinig arbeids, lokt hem hier toe uit. Overal is hij met hart en ziel overgegeven aan het bebouwen zijn en reistvelden, waarin hij dan ook zeer bedreven is. Hij groeit op te midden zijn er Sama's en Gaga's en Tipa's, Zeevoet no. 15. Vergezeld reeds op zeer jeugd geleefd uit zijn vader naar het veld, waar hij hem behulpzaam is in de arbeid met ploeg en spade, aan dammen en aan waterleidingen tot bevochtigen zijn er akkers. Hij telt zijn jaren bij oogsten. Hij rekent de tijd naar de kleur zijn veldstaande halmen. Hij voelt zich te huis onder de makkers die met hem padis sneden. Zeevoet no. 16. Hij zoekt zijn vrouw onder de meisjes der Dessa. Zeevoet no. 17. Die savons ondervrolijk gezang de reiststampen om ze te ondoen van de bolster. Het bezit van een paar bevels die zijn ploeg zullen trekken is het ideaal dat hem aanlacht. Kortom, de reisbouw is voor de javaan, wat in de reinstreken en in het zuiden van Frankrijk nogst is. Toch daar kwamen vreemdelingen uit het westen die zich hier maakten van het land. Ze wensen een voordeel te doen met de vruchtbaarheid van de bodem en een gelastende bewoner een gedeelte van zijn arbeid en van zijn tijd toe te wijden aan het voortbrenger van andere zaken die meer winst zouden afwerpen op de markt van Europa. Om de geringen man hier te bewegen was niet meer dan een zeer eenvoudige staatkunde nodig. Ze hoefden te winnen door hun gedeelte van de winst toe te zeggen en het gelukte volkomen. Als men let op de ontzettende massa javaanse producten die in Nederland worden dekoop geveild kan men zich overtuigen van het doel treffende deze staatkunde al vindt men ze niet edel. Want mocht iemand vragen of de landbouwer zelf eenen met deze uitkomst evenredige beloning geniet dan moet ik hierop een onkennend antwoord geven. De regering verplicht hem wat haar behaagt. Ze straft hem wanneer hij het al dus voortgebrachte verkoopt aan Wienend ook zij buiten haar en zijzelf bepaalt de prijs die ze hem daarvoor uit betaalt. De kosten op de overvoer naar Europa door bemiddeling van een bevoorrecht handels lichaam zijn hoog. De aanhoofde toegelegde aanmoedigingsgelden bezwaren daarin tegen de inkoopprijs en daartocht ten slotte de gehele zaak winst afwerpen moet kan deze winst niet anders voor de gevonden dan door juist zoveel aan de Javan uit te betalen dat hij niet sterven van honger het geen de voortbrengende kracht daarnaat ze verminderen zou. Ook aan de Europese beamten wordt een beloning uitbetaald in evenredigheid met opbrengst Sivootnoot 18 Wel wordt dus de arme Javan voorgesweept door dubbel gezag wel wordt haar dikwas afgetrokken van zijn rijstvelden wel is hongersnoot vaak het gevoel van deze maatregelen toch vrolijk wapre te Patavia te Semarang te Surabaya te Pasuruan te Bezoeky te Probolingo de Pachitan de Chilatjab de vlaggen en boaterschepen die beladen worden met de oogsten die Nederland rijk maken. HONGERSNOOT op het rijke, vruchtbare, gezegende Javan HONGERSNOOT de hele districte uitgestorven van honger Sivootnoot 19 moeders boden hun kinderen te koop voor spijzen moeders hebben hun kinderen gegeten maar toen heeft zich het moederland met die zaak bemoeit in de Raadzale der Volksvertegenwoordiging is men daarover ontevreden geweest en de toemalige landvoogd heeft bevelen moeten geven dat men de uitbreiding der dus genaamde Europese marktproducten voortaan niet weder zou voortzetten ik ben daar bitter geworden wat zou het gedenken van iemand die zulke zaken kon neerschrijven zonder bitterheid maar hij blijft over te spreken van de laatste en voornaamste soort de inkomsten van Inlandse hoofden het willen keurig beschikken over personen en eigendommen hun er onder horegen volgens het algemeen begrip in bijna geheel Azië behoort de onderdaam met al wat hij bezit aan de vorst dit is ook op Java het geval die zijn eigen of verwanten maken garen gebruik van de onkunde der bevolking die niet recht begrijpt dat haar tomongong of adipati of param tans een bezoldigd ambtenaris die zijn eigen en hare rechten voor een bepaald inkomen verkocht heeft en dat dus straal beloonde arbeid in koffietuin of suikerveld in de plaatsgetreden is van de belastingen die vroeger door de heren des lands van de opgezetenen gevoorderd werden dan dat honderden huisgezinnen van verre afstand worden opgeroepen om zonder betaling velden te bewerken die de regent toe behoeren niets is gewonig dan het onbetaald verstrekker van levensmiddelen ten behoeven der hofhouding van de regent en wanneer die regent een gevalig oog mocht slaan op het paard de bufbel de dochter de vrouw van de geringer man zou men het ongehoord vinden als deze de onvoorwaardelijke afstand er zijn regenten die van zodanige willekeurige beschikkingen een mate gebruik maken en niet meer van de geringer man voorderen dan het tot het ophouden van hun rang volstrekt nodig is anderen gaan niets verder en geheel en al ontbreekt deze onwettigheid nergens het is dan ook moeilijk ja, onmogelijk zodanig misbruik geheel uit te roeien daaraat diep geword dat is in de aard der bevolking zelf die rond haar leidt aan een schul vooral waar het te doen is om een bewijs te geven van gehechtheid aan zijn hoofd aan de afstammeling van hen wie zijn vaderen gehoorzaamden ja, hij zou menen te kort te doen aan de eerbied die hij aan zijn erfelijke heer verschuldigd is wanneer hij zonder geschenken dient kratom betrat zulke geschenken zijn dan ook dikwijls van zo weinig waarde dat het afwijs iets vernederend zou in zich sluiten en vaker zal zo deze gewoonte eerder te vergelijken voor een kind dat zijn liefde door de vader tracht de uiten door het aanbieden van een klein geschenk dan op te vatten als schatting aan dwingelandse willekeur maar al dus wordt door een liefgebruik de afschaffing van misbruik belemmerd indiende Alun Alun voor de woning van de regent in verwilderde staatlag zouden naar bijwonende bevolking hierover beschermd wezen en er waren veel gezagst nodig omkruiterreinigen en het te brengen in een staat die met de rang des regents overeenstemt hiervoor enige betaling te geven zou algemeen als een belediging worden aangemerkt maar naast die Alun Alun of elders, liggen saawaas die op de ploeg wachten of op een leiding die het water daarheen moet voeren dik was van mijl en ver deze saawaas behoren de regent hij roept om zijn velden te bewerken of te besproeien de bevolking van gantse dorpen op wie er eigent saawas evenzeer behoefte hebben aan bearbeiding zie daar het misbruik dit is aan de regering bekend en wie de staatsbladen leest waarin de wetten, instructie en handleidingen voor de ambtenaren bevat zijn juicht de mens lieventijd toe die bij het ontwerpen daarvan schijnt te hebben voor gezeten Alun wordt de europeaan met gezagende binnenlanden bekleed als een zijn er duurste verplichtingen op het hart gedrukt de bevolking te beschermen maar eigen onderworpenheid en de hebsucht der hoofden en als ware het niet genoeg deze verplichting voor te schrijven in het algemeen er wordt nog van de assistentresidenten bij de aanvaarding van het bestuur eneer afdeling een afzonderlijke eet geforderd dat zij deze vaderlijke zorg voor de bevolking zullen beschouwen als een eerste plicht dit is voorzeker een schone roeping rechtvaardigheid voor te staan de geringen te beschermen tegen de machtigen de zwakke te beschutten tegen de overmacht van de sterke het oorlam van de armen terug te voorderen uit de stallen des vorstelijke rovers zie, dus om het hart te doen gloeien van genot bij het denkweld dat men geroepen is op iets zo schoens en wie in de javase binnenlanden soms ontevreden mogen zijn met standplaats of beloning hij slaat ogen op de verheven plicht die op hem rust op het heerlijk genoegen dat er vervulling van zulk een plicht met zich brengt en hij zal geen andere beloning begeren maar gemakkelijk is deze plicht niet voor eerst hebben men juist te beoordelen waar het gebruik heeft opgehouden om voor misbruik plaats te maken en waar het misbruik bestaat waar inderdaad roof of willekeur geplicht is zijn velen al de slachtoffers zelf hieraan medeplichtig het zij uit de vergedreven onderwerping het zij uit vrees het zij uit wandtrouwen op de wil of de macht der persoon die hen beschermen moet ieder weet dat de Europese beanten elk ogenblik kan gehouden tot een andere betrekking en dat de regent, de machtige regent daar blijft voorts zijn er zoveel manieren om zich het eigendom van een arm onnozel mens toe te eigenen als een mantrie sie voetnoot 21 hem zegt dat de regent zijn paardbegeerd met dit gevolg dat het begeerde dier wel drap plaats heeft gekregen in de stallen van de regent bewijst zooks nog volstrek niet wat er voor nemen was oh zeker daarvoor een hoge prijs te betalen te eniger tijd als honderden arbeiden op de velden van een hoofd zonder daarvoor betaling te ontvangen volgt hier uit geen zins dat hij dit lied geschieden tenzijnen behoeven had niet zijn bedoeling kunnen zijn hun een oogst over te laat uit een mens lievende berekening dat zijn grond beter gelegen was vruchtbaarder dan de hunnen en dus hun arbeid milder bralonen zou een verhaal te Europese beanten de getuigen die de moed hebben een verklaring te doen tegen hun heer de gevreste regent en waagte hij een beschuldiging zonder die te kunnen bewijzen waar blijft dan de verhouding van ouder broedig die in zulk geval zijn jongere broedig zonder grond zou hebben gekrenkt in zijn eer waar blijft de grunst van de regering die hem brood geeft voor dienst maar hem dat brood opzicht hem ontslaan zou als onbekwaam zo hoogplaats persoon als een tomongong, adipati of parang had verdacht of aangeklaag met lichtvaardigheid nee nee, gemakkelijk is die plicht niet dit blijkt reeds hieruit dat de neiging door inlandse hoofden om de grens van het geoorloof beschikken over arbeid en eigendom hun eronder horegen te overschrijden overal volmondig erkent wordt dat alle assistentresidenten de eten doen die misdadig hebbelijkheid tekeer te gaan als slechts zeer zelden een regent wordt aangeklaagd zweegens willekeur of misbruik van gezag er schijnt dus wel een bijna onoverkomelijke moeilijkheid te bestaan om gevolg te geven aan de eet de inlandse bevolking te beschermen tegen uitzuiging en knevelerij einde hoofdstuk 5 voetnoten bij hoofdstuk 5 voetnoot 10 pandeklang en labak hier voor het eerst had ik er genoegen te schrijven die in voorge uitgaven met puntjes verminkd waren tot op dit ogenblik toe kende een zeer groot getal lezers de naam niet van de provincie waar de inhavelaar behandelde voorvallen plaatsschrepen men moest zich vergenoegen met de klank LEP en dat zo'n stoerende terughouding nadelen gewerkt heeft zowel op het schilderachtige der voorstelling als op het betrouwbare van mijn beweringen spreekt vanzelf dit was dan ook het doel van het verradelijk kastreren men zie hierover de zo even aangehaalde nood op idee 289 de Engelsman Wallace die nood hebbenen de Engelse vertaling van de Havelaar niet onder de ogen gehad heeft want daarin staan namen en datums voluit gedrukt ontzicht aan mijn werk alle waarden omdat ik geen plaatsen en dagtekeningen opgeef men heeft mij verzekerd of het waar is weet ik niet dat de heer van Lennep mijn handschrift en geschenke heeft gegeven dat wij daar Nederlandse letter kunnen te leiden indien ik hierin wel geïnformeerd ben zou dat genootschap in de gelegenheid zijn te onderzoeken of het mijn schuld is dat in vorige uitgehaven de namen van plaatsen en personen of de dagtekeningen met lafhartige puntjes gespeeld zijn voetnoot 11 grote weg over Java deze weg loopt van Anjech aan straat Sunda gelegen en dus een der westelijkste punten Njuwangi dat aan het zuidoosterlijk uiteinde des lands tegenover banen ligt en is 270 uur ganslang het aanleggen daarvan was een reuzewerk en kon dan ook slechts ten einde worden gebracht door een man als Daandels die aan grote wilskracht verregaan een minachting voor bijzondere belangapaarden de blijken die van zijn ruweheid worden verteld lopen in het ongelooflijke toch zijn er in zekere gevallen mensen van die soort nodig en ook tants behoefte is aan personen die moed en kracht hebben om op eigen verantwoordelijkheid te bereken met de sleur waarlijk er zijn heden ten dagen in ons Indie dingen te verrichten waarbij die postweg kinderspel is of de Daandels die daartoe verwacht en gewinst wordt zou kunnen volstaan met de eigenschappen die een 70 jaar geleden aan de eisen beantwoorden blijft te betwijfelen ik spreek in de tekst van bezwaren die zijn tegenstanders in het moederland hem in de weg lechten wat is in onze tijd het lot van iemand die in Indie iets verbeteren wil hoe zwaar Daandels taak ook mogen geweest zijn hij had niet te worstelen met een wijst neusige Tweede Kamer en de ministerschappen die uit zo'n Kamerregering voortvloeien wat overigens onze Maarschalk aangaat Marciao D'Olande namelijk, want na de inlijving werd hij teruggezet tot generaal ook tenzijnen opzicht is het te patreuren dat wij Hollander zo schraal voorzien zijn in de gewaare literatuur een fout die onze geschiedenis doormaakt en slechts begrijpelijk voor de zodanigm die geen oordeel genoeghebbende tot niet begrijpen voorkomen tevreden zijn met ongerijmtheid de levensloop van Daandels was een drama dit is op te maken dat het weinige het officieel van hem bekend is en uit de vele vertellingen die in de Chinese kerk onttrend hem in omloop zijn Zee voetnoot 98 een goed geschreven levensgeschiedenis van die man zou lichtwerpen op een belangrijk tijdfak onze historie van de patriotetijd af tot de restauratie toe op zijn armzalig knoeien bij gelegenheid de inlijving van ons landje wees ik er iets in mijn idee 515 wie bij het lezen van die bijdrage in het oog houdt dat onze maarschak van Holland een gewezen patriot was en een van de vuursten zou verbaas staan over Sman's verregaande karakterloosheid in die niet zijn verbazing uitgeput waren door het letten op de algemeenheid van die kwaal ook een zeer belangrijk werk van de heer van Lennep het leven van meesters CVL en meester de JVL vindt men kostbare maar bedroefende bijdrage tot deze waarheid terzijde voor voetnoot in voetnoot zie daar min waars toch blijft het bij de onmiskembare waarde van dat werk te betrueren dat de schrijver gemeent heeft hoe zal ik me uitdrukken goppe waren maar dat ik schandaal zou aanprijzen maar de menskundige lezer voelt bij het volgen van de biografieën der beiden van Lennepen dat er hier en daar iets moest overgeslagen zijn hoe dankbaar ook voor de kostbare bijdrage tot de kennis der zeden van die tijd wordt toch het oog vermoeid van de vlekkeloosheid der twee braven Hendrikken waar aan de auteurs aan zijn dankt de gekste is dat Jacob van Lennep zelf nog braven Hendrik was nog lust had er voor door te gaan ik gist dus dat de gapingen waarop ik doel voldoen moesten aan de smaak uitlezen van zeker soort van publiek aan welke invloed meester Jacob VL zich jammer genoeg nooit wist te onttrekken juist de mensenvrees van zodanig een aard beletten hem de havenlaarszaak door te zetten zoals aanvangelijk inderdaad zijn plan was einde van terzijde wie de geschiedenis grondiger bestudeert dan uit officieel goedgekeurde schoolboekjes mogelijk is zal er kennen dat men zeer zelden in de rij schouwen geeft een karakter aantreft toch blijft het de vraag of men daandels goed zou beoordelen in die men alleen achtslucht op zijn landlende gedrag in de maand februari 1811 het wantrouwen waarmee enige jaren later willen de eerste hem onderscheiden schijnt aan te tonen dat men hem tot iets buiten gewond zin staat achten zijn benoeming tot Goeverneur de bezittingen op de goudkust die hele bezitting stond in belangrijkheid beneden menige controleursafdeling op Java die benoeming was een soort van gevaarschap ik weet van goederhand dat hij zelf de zaak dan ook als sordanig beschouden bij gelegenheid zal ik enige staalties meedelen van zijn inborst al verdient hij geen plaats onder perroemde mannen een vreemde verschijning was hij zeker dit is al iets in onze tijd van jammerlijk ordinarisme voetnoot 12 radden naar die patti-carta natte negare de drie laatste woorden zijn in de naam de twee eerst te drukken de titel uit het spreekt vanzelf dat de juiste vertaling van zordanige titel moeilijk is toch heeft het de oude valentijn in zijn werken over Oost-Indië beproefd hij spreekt van hertogen en graven hierin ligt voor iemand die de inlandse hoofd bekend iets zonder links na de vele leidtitels van meer of minder schijnbaar onafhankelijke forsten is die van pangerang de hoogste zo'n pangerang zou men met enige kans op juistheid prins kunnen noemen omdat deze rang ontleent is aan verwandschap met één der regerende huizen van solo surakarta en jogja jogjakarta schoon hierop naar ik meen uitzonderingen bestaan waarmee we nu niet te maken hebben de naast volgende titel is die van adipatti of voluit radden naar die patti radden en alleen duiten een rang van lager oorde aan toch die nog vrij hoog boven het gemeen staat iets lager dan adipatti staan de tomongongs de adels speelt in de javase huishouding een grote rol het governement heeft gedrecht aangematigd aardelijke titels toe te kennen iets dat eigenlijk met het grondbegrip van onderscheiding door geboorte in strijd is ook in europa evenwel zien wij hetzelfde verschijnsel stipt genomen kan de regering iemand toestaan zeker het titel te voeren de voerrechten te genieten die aan zeker stand verbonden zijn maar geen macht ter wereld kan bewerken dat iemand wiens voorouders onbekend waren normaal de afstammeling wordt van een geslacht dat reeds eeuwen geleden in aanzien was wat java aangaat de gebeneficeerden beruste vrijgeduldig in het een toegewoord bevoerdeel wij beweegd echter dat er onder de minste gunstig gedeelde en misschien ook onder de bevolking die voor echte stamregisters religieuze eerbied heeft plan bestaat onder de diplomen welke de oude oostindische compagnie uitrijkte en die welke door de buitenzorgste secretariën verleend werden daar zijn weinig of geen adelijke geslachten op java de regerende forsten van solo en jokja niet uitgezonderd welke titels en officiële positie geen stof leveren zouden tot controverse en verzet dit wacht maar op het breken van een dermazen van het net waaronder de gehele javaanse huishouding gevangen ligt footnote 13 meganismes van het bestuur jonge lieden die de havenlaar voor het eerst lezen in deze uitgaaf kunnen zich geen denkbeeld maken hoeveel strek nodig in 1860 de schets was van de inrichting onze heerschappij in Indië die in de volgende bladzijde van de tekst gegeven wordt en meer nog op de hoofdplaatsen in Indië zelf was kort geleden nog het meganisme van ons bestuur en gesloten boek van deze onkunde zou ik vreemd klinkende voorbeelden kunnen aanhalen tot juist begrip evenwel van de zeer kunstige en toch invoudige deze waarop het machtig insulinde door een zwakke natie onder de knie wordt gehouden verwijzen ik nou een beide brochures over vrije in arbeid vooral naar de tweede, nog eens vrije arbeid, Delft bij J. Waltman Junior de fout der Nederlanders is dat ze aan het vreemden in onze verhoudingen daar gins zo gewoonzij geraakt dat ze er niets bijzonders meer in zien en menen dat alles vanzelf zo blijven zal wat overigens de inrichting van het binnenlandsbestuur aan gaat mag ik niet onvermeld laten dat seit het enige jaren de residenten als voorzitters van de landraad vervangen zijn door zogenaamde rechterlijke antenaren deze splitsing van gezag of vooral noodlottig uit een politiek oogpunt draagt ruimsgoods het haren bij tot de ellendige toestand waarin het inlandsrecht wezen op Java verkeert veiligheid van personen en goederen heeft Seder dienbaarse maatregels gekbaarend afgenomen en de mensen neemt beide dag in omvang toe voetnoot 14 Nederlands-Indië sommigen rekenen de eilandengroep die misschien eenmaal Nieuw-Holland aan de vaste kust van Indië verbond met het laatste tot Australië andere spreken van Polinesië en Melanesië eldersweer lezen wij van Oceania in al deze gevallen staat het aan ieders willekeur om de toepassing van zulke benamingen al dan niet uit te strekken tot de gezelschaps van de eilanden maar die verdelingen zijn en blijven conventioneel van meergewicht is de vraag of onze bezittingen in die streken Nederlands zijn een politieke zin, ja een sociale zin echter even weinig als een geografische betekenis niets is minder Nederlands dan de bodem, het klimaat de fauna, de flora van al die eilanden niets ook is minder Nederlands dan de geschiedenis de bewoners hun begrepen, hun karakter hun zeden en hun belangen ook zonder de minste politieke nevengedachten stuuten mij altijd een kwalificatie die zulke onjuiste denkbeeld in het leven roept en daar aan heeft men de invoering te danken van het woord in Zulinde, waarmee de lezer nu wel enigszins gemeensamer wezen zal dan droogstoppel bleek te zijn toen hij die benaming voor het eerst ontmoeten in Shaman's pak bladzede 33, Sida Alina over een constitutie, M.D. Voetnoot 15 Sawa's, Gagas, Tipas Rijstvelden onderscheiden naar lichting en wijze van bewerking vooral met het oog op de mogelijkheid om ze al of niet van water te voorzien Voetnoot 16 Paddy, Rijst in de bolster Voetnoot 17 Dessa Dorp, Elders, Negri ook Kampong Voetnoot 18 Cultuur emolumenten Deze zijn, wat de Europese ambtenaren aangaat, afgeschafd. Het spreekt vanzelf dat ik, die op de nootlotte gewerking van deze perspompmekaniek gewezen had, niet genoemd werd bij de beraadslagingen over dat onderwerp. Of de maatregel overigens de bedoelde verlichting voor de javaan tegenvolge heeft valt te betwijfelen, daar men verzuimt heeft de vaste inkomsten de Europese ambtenaren in de binnenlanden Ze zijn en blijven genootzaakt diensten en leveringen van de javaan te vorderen die nergens beschreven staan. Voetnoot 19 Gehele districten uitgestorven van honger Waarschijnlijk doelde ik hier op de hongersnoot die het regentschap Deemak en Korobokan ontvolkte. Na 1860 evenwel en tans vooral niet minder dan vroeger zijn de berichten om trendergelijke calamiteiten zo menigvuldig om moeite niet lood daarvan geregelde opgaven te doen. De beweering dat er op javaan telkens hongersnoot heerst is een truism geworden wat de labakken het bijzonder aangaat daar waren ze geregeld periodisch Hierop zal ik terugkomen Voetnoot 20 Alun Anun Kratun Kataratje De Alun Anun is een uitgestrekt voorplein voor de groep gebouwen die de woning van een regent uitmaken Gewoonlijk staan er op zo'n plein twee state gewaringen in bomen uit welker ouderdom blijkt dat niet zij op de Alun Anun geplant zijn maar dat de regents woning in hun nebijheid en waarschijnlijk juist daarom die nebijheid is opgericht Daar ik verzuimt heb op latzijde 63 2 Aliniërs ervoor, Md een nood te plaatsen bij het woord Kratun Kratun Wil ik die fout hier herstellen te meer omdat ze mij aanleiding geeft tot het bespreken van zeker per dag dat onlangs van officiële zijden wederjägens het Nederlandse volk gepleegd is en nog altijd bij sommigen zijn werking doet Men heeft om de Atchinese krijgsbedrijven in hun chauvinistisch licht te stellen De Kratun, de Zotans van Atchan toen voorkomen als investering welke verovering zeker schittigend succes betekende Ik gist dat het Atchan nooit een Kratun geweest is en zelfs dat Atchinese dit woord nooit gehoord hadden daar de zaak zeer speciaal een javanisme is Toch ook wanneer ik me hierin mocht bedrigen een vesting een militair punt is zo'n Kratun gewist niet Het veroveren van een Kratun is een wapenfeit na genoeg gelijkstaande met het innemen en erom heinden of desnoods om muur de Hollandse buiten plaats Als gewonelijk hebben de bestuursmannen in deze zaak het volk weer gepaard met een klank Ik bespeur dan ook dat men van lieverleden een kratun gaan overzetten in kottaratje een woord dat met wat goede wil als de Malijse vertaling van het javaans begrip keratuan kan worden opgevat met men niet met de woordboeken het woord kotta overzetten in stad in zulindische steden zijn er niet maar opvatten als woningsgroep of iets dergelijks al of niet op zekere wijze maar niet uit een oogpunt van versterkingskunst afgesloten dat dit afsluiten soms in oorlogstijd geschiet maar doch dit maakt kottas en kratuns evenmind tot vestingen als de buitenplaatser van ik zo even sprak dat wij europeanen soms aan een versterking in indie de naam van kotta geven is bij gebrek aan beter toch verandert niets aan de waarheid dat het woord kotta geen vesting betekent er is dus geen vijanderlijke sterkte genomen bij het betreden ik kies dit woord met opzet bij het betreden van daar zultans kratun wat het nu heet, zijn kottaratje dat is zijn vorste verblijf van daar dan ook de zondelingen manier waarop die verovering plaatsgeep onze bevelvoerende generaal bevond zich binnen de versterking zonder het te weten dat de heer van Zuitendit in eenzijne rapporten met de grootste eenvoud getuigd bewijst dat hij niet middenplichtig was aan het opzet en dat hij niet deelde in de ministeriële behoefte om de nazi zand in de oog te strooien maar uit het gelukken van het opzet blijkt alweer voor de duizendste maal dat die nazi niet lezen kan want van Zuitends opricht een zedig rapport werd gepubliceerd en toch toch moest het heeten dat er een vesting veroverd was Voetnoot 21 Mantrie Inlandse beambtenwienstbetrekking na genoeg door het woord opzienaar kan worden aangeduid Einde Voetnoten bij hoofdstuk 5 LibriVox opname behoort het publieke domein hoofdstuk 6 van Max Havelaag door Miltatili dit is een LibriVox opname alle LibriVox opname behoort het publieke domein voor meer informatie of om je aan te melden als vrijwilliger ga naar LibriVox.org opname door Anna Simon zesde hoofdstuk De controleur voor bruggen was een goed mens als men hem daar zag zitten in zijn blauw lakendse vrak met geboorduurde eiken en oranje takken op kraag en maalopslagen was het moeilijk in hem de type te miskennen die voorheerst onder de Hollanders in Indië een mensensoort in het voorbij gaan gezegd die zeer onderscheiden is van de Hollanders in Holland traag zolang er niets te doen viel en ver van de bereideringssucht die in Europa voor ijver geldt maar ijverig waar bezigheid nodig was invoudig, maar hartelijk voor je tot zijn omgeving behoorden mede deelsaam, hulpvaardig en gastvrij welge manier zonder stijfheid voor goede indrukken eerlijk en oprecht zonder even wendlust te voelen de martelaar van deze hoedanigheden te worden in het kort, hij was een man die overal op zijn plaat zou wezen zonder dat men echter op het denkbeeld komen zou de eeuw naar hem te noemen wat hij daar nog niet begeerde hij zat in het midden van de pendopo bij de tafel die met een witkleed bedekt en met spijzen beladen was wel enigszins ongeduldig vroeg hij van tijd tot tijd de zuster van m'n vrouw blauwaard aan de mandoer oppassig dat is het hoofd van de politie en bureaudinaren deir assistentresidentie of er niets in aantocht was dan stond hij eens op beproefde vergeef zijn spooren te doen kletteren op de gestampte kleifloer van de pendopo stak voor de 20ste maal zijn sigaar aan en ging als teleurgesteld weer zitten hij sprak weinig en toch had hij kunnen spreken want hij was niet alleen ik bedoel hiermee nu juist niet dat hij vergezeld was van de 20 of 30 javanen bedienden, mantries en oppassers die op de grond geherkt en buiten de pendopo zaten nog van de velen die aanhoudend uit en in liepen nog van het groot aantal inlanders van verschillende rang dat daar buiten de paarden vast hield of de paard rondreed nee de regent zelf van labak radden adipatie karten na te nagaren zat tegenover hem wachten is altijd vervelend een kwartier duurt een uur, een uur en halve dag enzovoort verbruggen had al wat spraakzamer mogen zijn de regent van labak was een beschaafd oud man die over veel wist te spreken met verstand en oordeel mij had hem slechts aan te zien om overtuigd te wezen dat het meer een deel de europeanen die met hem in aanraking kwamen meer van hem dan hij van hen te leren had zijn levendige donkere ogen weer spraken door een vuur de vermoeidheid er trekker van zijn gelaad de vermoeidheid zijn er haren wat hij zeiden was gewoondelijk lang overdacht een eigenaardigheid trouwens die bij de beschaafde oosterling al gemeen is en wanneer men met hem in gesprek was gevoelde men dat men zijn woorden te beschouwen had als brieven waarvan hij de minuut in zijn archief had om zo nodig daarop te verwijzen dit nu mogen on aangenaam schijnen voor wie niet gewoon is aan de omgang met javaanse groten het is niet moeilijk alle onderwerpen van gesprek die aanstoot geven kunnen te vermijden vooral daar zij van hun kant nooit op rust gewezen aan de loop van het onderhoud een andere richting geven zullen omdat ik na Oosterse begrippen in strijd wezen zou met een goede toon wie dus oorzaak heeft het aanroeren van een bepaald punt te vermijden behoeft slechts over onbeduidende zaken te spreken en hij kan verzekerd zijn dat in javaans hoofd hem niet door een onbegeerde wending in het gesprek zal voeren op het terrein dat hij liever niet betrat over de beste wijze van omgang met die hoofden bestaan overigens verschillende meningen uitkomt mij voor dat eenvoudige oprechtheid zonder streven naar diplomatische voorzichtigheid de voorkeur verdient sievoet no 22 hoe dit zij verbrugge begon met een banale opmerking over het weer en de regen ja meneer de controleur het is west moeson dit nu wist verbruggewel kari ze voet no 23 maar wat hij over de regen gezegd had wist de regent ook hierop volgde wederenig zwijgen de regent wenkte met een nauwzichtbare beweging van het hoofd een der bediende die neergehoord zaten aan de ingang der pandoppo een kleine jongen alle liefst gevat in een blauw, fluwelen buis witte pantalon met goud en lijfband die zijn kostbare sarong vasthield om de lenden al onder zijn zwarte ogen zo ondeugend tevoorschijn kwamen kroop hurkend tot aan de voeten des regent zette de gouden doos nedig die de tabak, de kalk, de sirie de pinang en de gambier bevatten maakte de slaamad door beide handen samengevoegd op te heffen tot aan het diep neergebogen voorhoofd en bood daarop zijn heer de kostbare doos aan sievoet no 24 de weg zal moeilijk zijn naar zoveel regen zij de regent als om het lang wachten klaarbaar te maken terwijl hij een bettelblad met kalk bestreek in het pandeklangs is de weg zo slecht niet antwoorden verbruggen die als hij tenminste niets stuitends wilde aanroeren dit antwoord wel wat ondordacht gaf want hij had moeten bedenken dat de regent van labak niet gaarne de wegen van pandeklang hoort roemen al zijn die dan ook werkelijk beter dan in het labakse de adipatie begint de fout van een te snel antwoord niet de kleine maas de regent, sievoet no 25 was reeds al hurkend achterwaarts teruggekropend tot aan de ingang der pendoppo waar hij onder zijn makkers plaats nam de regent had reeds zijn lippen en weinige tanden bruin rood geverft met het speeksel zijn er sirie voor hij zeiden ja, er is veel volk in pandeklang voor wie de regent en de controleur kenden voor wie de toestand van labak ging geheim was had het duidelijk kunnen blijken dat het gesprek reeds een strijd was geworden een toespeling namelijk op de betere staat daar wegen in een naburige afdeling scheen het vervolg te wezen op vergeefse pogingen om ook in labak dusdanige betere wegen te doen aanleggen of de bestaande beter te onderhouden toch hierin had de regent gelijk dat pandeklang dichter bevolkt was vooral in verhouding tot de veel kleinere oppervlakte en dat is daar de arbeid aan de grote wegen door vereende krachten lichter viel dan in het labakse een afdeling die op honderde palen oppervlakte slechts 70.000 inwoners telden dat is waar zei verbruggen we hebben weinig volk hier maar de adipati zag hem aan als wacht hij een aanval af hij wist dat er na dat maar iets volgend kon dat onaangenaam zou te horen zijn voor hem die seden 30 jaren regent van labak geweest was het scheen dat verbruggen op dit ogenblik geen lust had de strijd voor te zetten althans hij brak het gesprek af en volg weder aan de mandoor oppasser of hij niets komen zag ik zie nog niets van de kant van pandeklang meneer de controleur maar daar gint aan de andere zijde rijdt iemand te paard het is de toe aan het commandaan wel zeker dong zo zijn verbruggen naar buitenstaande dat is de commandant hij jaagt in deze buurt en is voor morgen voor gereeds uit gegaan hey du klari hij hoort u al meneer hij komt hierheen hij doet een kiedang hij voet noot 26 achter zich over het paard pegang kodania toe aan het commandaan hij voet noot 27 geboot verbruggen aan een daar bediende die buiten zaten bonjour du klari ben je nat wat heb je geschoten kom binnen een krachtig man van 30 jaren in leeftijd en flinke militaire houding hoewel van uniform ging spoor was trad de pendoppo in het was de eerste luitenand du klari de commandant van het kleine garnizoen terankers betoen verbruggen en hij waren bevriend en hun gemeenschermheid was te groter daar du klari zei dat enige tijd de woning van verbruggen betrokken had in de afwachting van voldooing van een nieuw fort hij trekte deze de hand goed de regent beleefd en ging zitten onder de vraag wel wat heb je al zo hier wil je thee du klari wel nee ik ben warm genoeg heb je geen klapperwater zie voet noot 28 dat is frissig dat laat ik je niet geven als men warm is houdt de klapperwater voor heel nadelig je wordt er stijven en jichtig van zie eens de coulis die zware vrachten over de bergen dragen ze houden zich vluggen en lenig door heet water te drinken of kopje down maar gember thee, zie voet noot 29 is nog beter wat kopje down thee van koffiebladeren dat heb ik nog nooit gezien omdat je niet op sumater gediend hebt laat me dammer tegengeven maar niet van koffiebladen en ook niet van gember ja je bent op sumateren geweest en een nieuwe assistentresident ook, niet waar? dit gesprek werd in het hollands gevoerd een taal die de regent niet verstand het zij du klari gevoelde dat er iets onbeleefd zin lag hem hierdoor van het onderhoud uit te sluiten het zij die hiermee een andere bedoeling had op eenmaal ging hij zich tot de regent wenden in het malijs voort denk meneer de adipatie dat meneer de controleur de nieuwe assistentresident kent wel nee, dat heb ik niet gezegd ik heb hem nooit gezien hij dient de enige jaren voor mij op sumateren ik heb je maar gezegd dat ik daar veel over heb horen spreken, anders niet nu, dit komt op hetzelfde neer, mijn behoeft iemand juist niet te zien om hem te kennen hoe denkt meneer de adipatie hierover de adipatie had juist nodig een bediende te roepen er verliep dus wat tijd voor hij zeggen kon meneer-commandant instemden maar dat het toch dik was nodig was iemand te zien voor men hem beoordelen kon over het geheel genomen is dit misschien waar ging die duclarie in het hollands voort het zij omdat deze taal hem gemeenzamer was en hij meende genoeg gedaan te hebben voor de beleefdheid het zij omdat hij alleen door verbruggen verstaan wilde worden dit mogen het algemeen waar zijn maar om Trent Havelaar heeft mijn warrachter geen persoonlijke kennis maken nodig hij is een gek gezicht duclarie nee jij hebt het niet gezicht maar ik zeg het na al wat je mij van hem verteld hebt ik noem iemand die in het water springt om een hond te redden van de haaien en gek nu ja verstandig is het zeker niet maar en hoorens dat versje tegen de generaal van Damme het kwam niet te pas het was geestig dat je dienst maar een jong mens mag niet geestig zijn tegen een generaal je moet in het hoog houden dat hij nog zeer jong was dus 14 jaar geleden hij was toen maar 22 jaar oud en dan de cocoon die hij stal dat heet hij om de generaal te plagen juist een jong mens mag geen generaal plagen die bovendien als civil gouverneur zijn chef was dat andere versje vind ik aardig maar dat eeuwige duweleren hij deed het gewoonlijk voor een ander hij trok al de partij voor de zwaksten wel laat ieder voor zichzelf duweleren als men het dan volstrekt doen wil ik voor mij geloof dat een duwel zelde nodig is waar het onvermijdelijk was zou ook ik een uitdaging aannemen en in zekere gevallen zelf uitdagen waarom daar van dagelijks werk te maken dank je, het is de hopen dat hij verandert is op dit punt wel zeker, daar is geen twijfel aan hij is nu zoveel ouder daarbij zet het langer tijd getrouwd en assistent-resident bovendien ik heb altijd gehoord dat zijn hart goed was en dat hij een warm gevoel had verrecht was komen in labak daar is mij juist iets voorgekomen dat zou de regent ons verstaan ik geloof het niet maar to me iets uit je wijtas dan denk jij dat we daarover spreken de clerie nam zijn wijtas haalde daaruit een paar bosduiven en die vogels betastende als sprak hij over de jacht deelde hij verbrug een mede dat hij zo even in het veld was nagelopen door een javaan die hem gevraagd had of hij niet iets doen kon tot verlichting van de druk waaronder de bevolking zuchte zee voelt no 30 en ging hij voort dit is zeer sterk verbruggen niet dat ik me verwonder over de zaak zelf ik ben lang genoeg in de patamze om te weten wat hier voor valt maar dat de geringen javaan gewoonlijk zo onzichtig en terughoudend waar het zijn hoofd te geld zoiets vraagt aan iemand die er niets mee te maken heeft dit bevreent me en wat heb je geantwoord de clerie wel dat het me niet aanging dat hij tot u moest gaan als hij zou aangekomen zijn terunk als betoeng en daar zijn klachten uiten in java toe aan toe aan datang riep op eenmaal de oppasser dong zo ik zie een mantrie die met zijn toedoen wuift zee voet no 31 allen stonden op de clerie die niet door zijn tegenwoordigheid in de pendoppo de schijn wilde aannemen als waren ook hij aan de grens in ter verwelkoming van de assistentresident die wel zijn meerdere toch niet zijn chef en bovenin een gek was tegen de paard en reed door zijn bediende gevolgd heen de adipatie en verbruggen stelde zich aan de ingang van de pendoppo en zagen een door vier paarden getokken reiswagen naderen die wel draaf vrij bemolderd bij het bamboezige bouwtje stil hield het zou moeilijk geweest zijn te raden wat er zich al zo in die wagen bevond voort dong zo geholpen door de lopers en een tal van bediende die tot het gevolg van de regent behoorden al de riemen en knoopsels hadden losgemaakt die het voertuig hielde ingesloten met een zwart lederen voedraal dat aan het discreetie herinnerde waarmee in vroeger jaren leeuwen en tijgers de stad inkwamen toen de zoologische tuinen nog reisende dieren spelen waren leeuwen of tijgers nu waren er in de wagen niet men had alles maar zo zorgvuldig gesloten omdat het westmoesom was en men dus op regen moest bedacht zijn nu is het uitstappen uit een reiswagen waarin men lang over de weg geholst heeft niet zo gemakkelijk als iemand die nooit of weinig gereist heeft zich verbeelden zou nagenoeg als de arme sauwreers uit de voorwereld die door lang wachten ten laatste en integrerend deel uitmaken van de klei waarin ze aanvankelijk niet gekomen waren met het plan om er te blijven heeft er ook bij reisgers die wat nauw op ingedrukt en in gedwongen houding te lang in een reiswagen gezeten hebben iets plaats wat ik u voorstel assimilatie te noemen men weet eindelijk niet juist meer waar het lederen kussen van de wagen ophoud en waar de ikheid aanvangt ja, het denkbeeld is me niet vreemd dat men in zulke wagen kiespijn of kramp hebben kan die men voor mod in het laken aanziet of omgekeerd er zijn weinig omstandigheden in de stoffelijke wereld die de denkende mens geen aanleiding geeft tot het maken van opmerkingen op verstandelijk gebied en zo heb ik mezelf dikwas afgevraagd of niet veel dwalingen die onder ons kracht van wet hebben veel scheefheden die wij voor recht houden zeer uit voortvloeien dat men te lang met hetzelfde gezelschap in dezelfde reiswagen heeft gezeten het been dat gedaarlinks uitstek moest tussen de hoedendoos en mantje met kersen de knie die getegen het portier gedrukt hield om de dame tegenover u niet te doen denken dat u een aanval in de zin had op kinolyne of deugd de gelik door in de voet die zo bang was voor de hakker van de commiss voyageur naast u de hals die gezo lang links moest wenden onder de drupt aan de richterzijden zie, dat worden zo alle tenlaatste halsen en knieën en voeten de iets verdraids bekomen ik houd het voor goed van tijd tot tijd eens te wisselen van wagens zitplaats en medereisgers men kan dan zijn hals eens anders wenden men beweegt nu en dan zijn knie en misschien zit er eentje vrouwen naast ons met danschoenen of een jongetje wie iets peentjes naar grond niet raken men heeft dan meer kans om recht te zien en recht te lopen zodra men weer vaste grond onder de voeten krijgt of er ook in de wagen die nu voor de pendopro stil hield zich iets verzetten tegen de oplossing ter continuïteit weet ik niet maar zeker is het dat dat lang duurde voor iets te voorschijn kwam er schenens strijd van hoffelijkheid gevoerd te worden met een vernamde woorden als het u belieft mevrouw en resident hoe dit zij eindelijk saapt er aan heruit die in houding en voorkomen wel iets vertoonden dat denkendeet aan de sauriers waarvan ik zo even gesproken heb daar wij hem later zullen weer zien wil ik u maar ter stond zeggen dat zijn onbeweegelijkheid niet uitsluitend moest geweten worden aan de assimilatie met de reiswagen want dat hij ook als er op meilen afstands geen voertuig in de buurt was een kalmte, een langzaamheid en een voorzichtigheid aan de daglij die menige saurier jaloers maken zou en die in de ogen van velen de kenmerken zijn van deftigheid zadigheid en wijsheid hij was, zoals de meeste europeanen in indië zeer bleek het geen echter in die streken geen sinds voor een blijk van minder goede gezondheid wordt gehouden en hij had fijne trekken die wel getuigden van verstandelijke ontwikkeling alleen was er iets koud sinds zijn blik iets wat u denkendeet aan een logaritmetafel en hoewel zijn voorkomen over het geheel niet onbehaagelijk of terugstotend was komen zich toch niet onthouden van de verdenking de drie grote magerenneus zich op dat gelaat verveelden omdat er zo weinig op voorviel met beleefdheid boten zijn hand en een dame om haar bij het uitstijgen behulpzaam te zijn en nadat deze van een heer die nog in de wagen zat een kind had aangenomen een klein blond jongetje van een jaar of drie traden zij de pendoppel in daarop vochten de heer zelf en wie op java bekend was zou het als een bijzonderheid in het oog gevallen zijn die ze hier wachten om het uitstijgen gemakkelijk te maken aan een oude javaanse babo sifootnoot 32 een drie tal bedienden hadden zichzelf verlost uit het wasleren kastje dat achter de wagen was vastgeplakt als een jong woester op de rug van zijn mama de heer die het eerst was uitgestegen had de regent en de controleur verbruggen de handgeboden die zij met eerbied aannamen en in hun gehele houding was te bespuren dat zij gevoelden zich in de tegenwoordigheid te bevinden van een gewicht persoon het was de resident van Bantam de grote landstreek waarvan de bak een afdeling, een regentschap of zoals men officieel zegt een assistentresidentie is bij het lezen van verdichte verhalen heb ik mij meermalig geërgeerd over de weinige eerbied der schrijvers voor de smaak van het publie en vooral was dit het geval waar zij blijk gaven iets te willen voortbrengen dat koddig of burleske eten moest om nu niet van humor te spreken een eigenaardigheid die bijna doorgaande alle jammerlijkst wordt verwart met het komieke men voert een persoon sprekende in die de taal niet verstaat of slecht uitsprekt men laat een fransman zeggen karkouw naar de grote krak of kritje kooit keen karekroentekraak kwek bij gebrek aan een fransman neem men iemand die staamelt of men schept een persoon die zijn stokpaartje maakt van een paar telkens wederkeerende woorden ik heb een allerzotste voordeveel zien reusseren omdat daarin iemand voorkwam die gedurigd zeiden mijn naam is meijer meij komen zulke geestigheden wat goedkoop voor en om de waarheid te zeggen ik ben boos op u als je zo iets schappig vindt maar nu heb ik zelf u iets dergelijks voor te stellen ik moet van tijd tot tijd iemand in de turnelen voeren ik zal het zo weinig mogelijk doen die inderdaad een manier van spreken had welke mij doet vreesen verdachten worden van een mislukte poging en lachen en hierom moet ik u uitdrukkelijk verzekeren dat het niet mijn schuld is als de hoogsteftige resident van Bantram van wie hier de reden is iets zo eigenaardig vertoonde in zijn wijze van spreken dat het me moeilijk valt dat weer te geven zonder de schijn op me te laden dat ik effect van geestigheid zoek in een tik hij sprak namelijk op een toon alsof achter elk woord een punt stond of zelfs een lang rust teken en ik kan de ruimte tussen zijn woorden kijken dan bij de stilte die er volgt op het Amen na een lang gepet in de kerk het welk zoals ieder weet een zijn is dat men de tijd heeft tot verzitten hoesten of neus snuiten wat hij zei was gewoonlijk goed overdacht en wanneer hij zich die ontijdige rustpunt had kunnen afwennen zouden zijn zinsneden uit een redekunstig oogpunt althans meestal een gezond aanzien gehaald hebben maar al dat afbrokkelen dat stooterige en hobbelige mijn vieler dan ook dik was over want gewoonlijk als men begonnen was te antwoorden in de goede mening dat de zin uit was en dat hij de aanvulling van het onbrekende aan de scherp zinnigheid van zijn toehorder overliet kwamen de nog onbrekende woorden als trenaers van een geslagen leger achteraan en deden nu gevoelen dat ge hem in de reden waard gevallen wat altijd de on aangenaam is het publiek ter hoofdplaatserang voor zover men niet in dienst stond van het goeverdement de verhouding die de meeste iets omzichters geeft noemde zijn gesprekken slijmrecht ik vind dit woord niet zeer smaakvol toch moet herkennen dat het de hoofd eigenschap van de residents wel sprekendheid vrij juist uitdrukte ik heb van Max Havelaar aan zijn vrouw want dit waren de beide personen die na de resident met hun kind en de babel uit de wagen gekomen waren nog niets gezegd en misschien waren het voldoende de kentschetsing van hun voorkomen en karakter op de gebeurtenissen en des lezers eigen verbeelding over te laten daar ik even wel nu eenmaal aan het beschrijven ben wil ik u zeggen dat me vrouw Havelaar niet schoon was dat ze echter een blik en spraak iets zeer lieftallig bezat en door de gemakkelijke ongedwongenheid van haar manieren het onmiskembaar teken gaf dat zij in de wereld was geweest en in de hogere klas en dermaatschappij thuis behoorden zat niet dat stijven en onbehagelijke van het burgerlijke fatsoen dat, om voor gedistingeerd door te gaan en andere meenten moeten plagen met gijnen en ze hechten dan ook niet aan veel uiterluks wat voor sommige andere vrouwen waardeschijn te hebben ook in haar kleding was zij een voorbeeld van eenvoudigheid een wit batje van mousselien met blauwe corbelieren ik geloof dat men in Europa zoek een kledingstuk peignoir noemen zou als haar reisklid om de hals had zij een dunzijde koordje waar aan twee kleine medallions die je echt van niet te zien kreeg daar ze verscholen waren in de plooien voor haar borst overigens de haren a la chinoise en een krantje melati in de con de sidaar al haar toilet sie voet nog 33 ik zeiden dat ze niet schoon was en toch wilde ik niet graag dat haar voor het tegendeel hield ik hoop dat ga haar schoonzood vinden zodra ik gelegenheid zal hebben haar voorstellen gloeiend van verontwaardiging over wat zij de miskenning van het chineen noemde als haar aangebeden Max in het spel was of wanneer haar een denkbeeld bezielden dat in verband soms met het wel zijn van haar kind te dikwijls reed is haar gezicht dat het gelaat de spiegel der ziel is om nog prijs te stellen op de portretwaarde van een onbeweegelijk gezicht dat niets heeft af te spiegelen omdat er ging ziel inweerschijnt wel nu zij had een schone ziel en wel moest men blind zijn om niet ook haar gelaat voor schoon te houden als die ziel daarop te lezen stond Havelaar was een man van 35 jaren hij was slang en vlug in zijn bewegingen buiten zijn korte en beweegelijke bovenlip en zijn grote flauwblauwe ogen die als hij een calme stemming was iets dromerigs hadden maar vuurschoten als een groot denkbeeld hem beheersten viel er in zijn voorkomen niets bijzonders op te merken zijn blonden haren hing een sluik langs de slapen en ik begrijp zeer goed dat weinigen hem voor het eerst zienden op het denkbeeld komen zouden iemand voorzicht te hebben die wat hoofd en hart beide aangaat tot de zeldzaamheden behoorde hij was een vat vol tegenstrijdigheids scherp als een vleim en zacht als een meisje voelde hij zelf altijd het eerste de wonen die zijn bitere woorden geslagen hadden en hij leed daaronder meer dan de gekwetsten hij was vlug van begrip wat het er stond het hoogste het ingewikkeldste speelde garne met de oplossing van moeilijke vragen had daar voor alle moeite alle studie alle inspanning veil en tik was toch begreepheid de invoudigste zaak niet om hem wat kunnen uitleggen vol liefde voor waarheid en recht verwaarloosde hij menigmaal zijn invoudigste naast bijliggende verplichtingen om een onrecht te herstellen dat hoogig of verder of dieper lag en dat door de vermoedelijk grotere inspanning van de strijd hem meer aanlockte hij was riddelijk en moedig maar verspeelde als die andruk donkie shot zijn dapperheid dik was op een windmolen hij gloeide van onverzadelijke eersucht die hem alle gewone onderscheiding maatschappelijk leven als niet echt deed voorkomen en toch stelde hij zijn groot geluk in een kalm, huiselijk, vergeten leven dichter in de hoogste zin van het woord droomde hij zich zonnestelsels bij een fonk bevolkte die bij het schepsel van zijn maaksel voelde zich hier van een wereld die hij zelf had in het leven geroepen en kon toch zeer goed ter stond daarop zonder de minste dromerij een gesprek voeren over de prijs van de reist de regels der taal of de economische voordelen in een egyptische hunderbroerij geen wetenschap was hem geheel vreemd hem aande wat hij niet wist en hij bezat in hoge maanden de gaven ondweinigen dat hij wist die der weet weinig en hij, misschien meer wetenen dan sommige anderen maakt op deze regel geen uitzondering omdat weinige aan te wenden op een wijs die de maat zijn herkennis vermedigvuldigde hij was stipt en oorderlijk en daarbij buiten gewoon geduldig toch juist omdat stiptheid, orde hij was langzaam en omzichtig in het beoordelen van zaken hoewel dit niet zo scheen aan wie hem zo haastig zijn slotsommen hoorde uit hem zijn indrukken waren te levendig dan dat mensen voor duurzaam houden durfden en toch bewees hij dik was dat ze duurzaam waren al wat groot en verheven was lokt hem aan en tegelijkertijd was hij onnoozel en naïef als een kind hij was eerlijk vooral waar eerlijkheid in het groot moeder geover ging een honderen die hij schuldig was onbetaald laten omdat hij duizenden had weggeschonken hij was geestig en onderhoudend wanneer hij gevoelde dat zijn geest begrepen werd maar anders stug en terugtrokken hartelijk voor zijn vrienden maakte hij, wat de snel soms zijn vriend van al wat leed hij was gevoelig voor liefde en aanhankelijkheid trouw aan zijn gegeven woord zwak in kleinigheden maar standfastig tot hoofdigheid toe waar het hem de moeite waarts geen karakter te tonen nederig en welwillend voor wie zijn geestelijk overwicht erkenden toch lastig wanneer men pogte zich daar tegen te verzetten rondborstig uit trots en bij vlagen achterhoudend waar hij vreesde dat men zijn oprechtheid zou aanzien voor onverstand even zeer vatbaar voorzinnelijk als voor geestelijk genot besroomd en slecht bespraakt waar hij menen niet begrepen te worden maar wel sprekend als hij gevoelde dat zijn woorden opwillige bodem vielen traag als hij niet werd aangespoord en geen geprikkel die voortkwam uit zijn eigen ziel maar ijverig, vuurig en doortastend waar dit wel het geval was voort, vriendelijk beschaafd in zijn manieren en onberispelijk van gedrag sidaar, nagenoog havenlaar ik zeg nagenoog want indien reeds alle bepalingen moeilijk zijn geldt dit vooral van de beschrijving van een persoon die zeer ver van de dagelijkse grondvorm afwijkt het zal dan ook wel hierom wezen dichters hun helden gewoondelijk op duifels of engelen maken zwart of wit laat zich gemakkelijk schilderen maar moeilijker is het juist weergeven van schakeeringen die daar tussen liggen wanneer men aan waarheid gebonden is en dus nog te donker, nog te licht mag kleuren ik gevoel dat het de schets die ik van havenlaar traagte te geven hoogst onvoorkomen is de bouwstoffen die voor me liggen zijn van zo uit eenlopende aard dat ze mij door overmaat van rijkdom belemmeren en ik zal dus wel licht daarop onder het ontwikkelen de gebeurtenissen die ik wens mee te delen ter aanvalling terugkomen dit is zeker, hij was een ongewoon mens en wel de moeite van het studeren waardig ik bemerk nu reeds dat ik verzuimd heb als een zijn er hoofdtrekken op te geven dat hij de belachelijke en de ernstige zijde der dingen met dezelfde snelheid en tegelijkertijd opvatten aan welke eigenschap zijn wijze van spreken zonder dat hij zelf dit wist een humor ontleende die zijn toehorders gedurig in twijfel bracht of ze getroffen waren door het diep gevoel dat in zijn woorden heerste of dat ze te lachen hadden over de koddigheid die op eenmaal de ernst daarvan afbrak opmerkelijk was het dat zijn voorkomen en zelf zijn aandoeningen zo weinig sporen drogen van zijn doorgebracht leven het roemen op ondervinding is een belachelijke gemeenplaats geworden er zijn lieden die vijftig of zestig jaren lang meedreven met het stroompje weer te zwemmen en die van al die tijd weinig anders zouden kunnen verhalen dan dat ze verhuis zijn van de A-gracht naar de B-straat niet is gewonig dan op ervaring te horen opogen juist door hen die hun grijze haren zo gemakkelijk verkregen andere weer menen hun aanspraak op ondervinding te mogen gronden of werkelijk ondergaande lotwisseling zonder dat echt eruit iets blijkt dat ze door die veranderingen werden aangegrepen in hun ziele leven ik kan me voorstellen dat het bijwonen zelfs van gewichtige gebeurtenissen weinig of geen invloed heeft op zeker soort van gemoederen die niet zijn toegerust met de vatbaarheid om indrukken op te vangen en te verwerken wie hieraan twijfelt, vragen zich af of men ondervinding zou mogen toekennen aan al de bewoners van Frankrijk die 40 of 50 jaar oud waren in 1815 en zij alle waren toch personen die het belangrijk drama dat in 1789 aanving hadden zien opvoeren niet alleen maar die zelfs in meer of min gewicht een rol dat drama hadden meegespeeld en omgekeerd hoeveelen ondergaan een reeks van aandoeningen zonder dat de uiterlijk omstandigheden hier toe schene aanleiding te geven men denken aan de cruiserweeromans aan Silviopelico's gevangerschap aan het allerliefste Pitchola van Centine aan de strijd in de borst inner oudervrijster die haar geheel leven door een liefde koesterde zonder ooit door een enkel woord te verraden wat er omging in haar hart van de mensenvriend die zonder uiterlijk in de loop der gebeurtenissen betrokken te zijn, vuurig belangstelt in het welzijn van medeburger of medemens men stellen zich voor hoe hij beurtelings hoopt en vreest hoe hij elke verandering gades laat zich opwind voor een schoon denkbeeld en geluid van verontwaardiging als hij het ziet wegdringen en vertrappen door de vele die voor een ogenblik althans sterker waren dan schone denkbeelden men denken aan de wijsgeer en zelf aan het volk terug te leren wat waarheid is als hij bemerken moet dat zijn stem overschreeuwd wordt door pietistische huigelarei of gewinn zoekende kwakzaalvers men stellen zich zo kredes voor niet als hij de gifbeker ledigt want ik bedoel hier de ondervinding van het gemoet en niet die welk rechtstreeks door uiterlijke omstandigheden veroorzaakt wordt hoe bitter bedroefd zijn ziel moet geweest zijn toen hij die het goede en ware zocht zich hoorde noemen een bederver der jeugd en een verachter der goden of beter nog men denken aan jezus waar hij zo treurig staart op Jerusalem en zich beklaagt dat het niet gewild heeft zulke kreeet van smart voor, gifbeker of kruishoud vloeit niet uit een ongedeerd hart daar moet geleden zijn veel geleden daar is ondervonden deze tiradisme ontsnapt ze staat er nu eenmaal en blijven Havela had veel ondervonden wild ge iets had opweeg tegen de verhuizing van de aangacht hij had schipreuk geleden meer dan eens hij had brand, oproer, sluikmoord, oorlog duwellen, wilde, armoede honger, cholera liefde en liefde in zijn dagboek staan hij had vele landen bezocht en omgang had met lieden van allerlei ras en stand, zeden, vooroordelen godsdienst en gelaadskleur wat dus de levensomstandigheden aangaat kon hij veel ondervonden hebben en dat hij werkelijk veel ondervonden had dat hij het leven niet was doorgegaan zonder de indruk en op te vangen die het hem zo ruimschoots aanboot daarvoor mogen ons de vlugheid van zijn geest borgen wezen en de ontvangelijkheid van zijn gemoet dit nu wekt de verwondering van allen die wisten of gissen konden hoeveel hij had bijgewoond en geleden dat hiervan zo weinig op zijn gelaten lezen was wel sprak er uit zijn trekken iets als vermoeienis toch dit deed eerdenken aan vroegrijpe jeugd dan aan naderen de ouderdom en naderen de ouderdom had het toch moeten zijn want in indie is de man van 35 jaar niet jong meer ook zijn aandoeningen zeid ik, waren jong gebleven hij kon spelen met een kind en als een kind en meer malen klaagde hij dat kleine Max nog te jong was om vliegers op te laten omdat hij, de grote Max daarvan zoveel hield met jongens sprong hij haastje over en hij tekende heel gaarne een patroon voor het perduurwerk van de meisjes zelfs nam hij deze meer malen de naald uit de hand en vermaakte zich met dat werk of schoon hij dik wel zei dat ze wel wat beters konden dan dat machinale steken tellen bij jongen Liede van 18 jaren was hij een jong student die gaarne zijn patriumcanimus zong of Gaudi Ames iggitur ja, ik ben niet geheel zeker dat hij niet nog zeer kort geleden toen hij met verlofde Amsterdam was een uithangbord heeft afgebroken dat hij niet behaagde omdat er een negen op geschilderd was gepoeid aan de voeten van een europea met een lange pijp in de mond en waaronder natuurlijk te lezen stond de roken de jonge koopman de babo die hij uit de wagen had geholpen gelijk op alle babo's in indië als ze oud zijn wanneer gedeze soort van bediende kent behoef ik u niet te zeggen hoe zij eruit zag en als jij ze niet kent kan ik het u niet zeggen dit alleen onderscheiden haar van andere kindermijden in indië dat ze zeer weinig te doen had want mevrouw Havelaar was een voorbeeld van zorg voor haar kind en wat er voor of met de kleine makste doen viel deed zij zelf tot grote verwondering van veel andere dames die niet goedkeurden dat men zich maakte tot slavin van zijn kinderen einde hoofd succes voetnoten bij hoofd succes voetno 22 diplomatische voorzichtigheid in de omgang met inlandse hoofden men vergeet gewoonlijk dat wij zelf voor een groot deel oorzaak zijn van de dubbel hartigheid die wij de javanse groote verwijten onder hen is de spruk in omloop valst als een christen en deze kwalificatie klinkt zo ongegrond niet als men de slenters en streken opmerkt waarmee we van houtman af tot heden toe ons hebben weten staan dat te houden wat mij betreft ik heb over het algemeen de inlandse hoofden niet geveinig te gevonden dan europeanen en waarom zou dit ook het diplomatisch actie om ke la parole à donner ne à l'homme pour dé guissé sa pensé is niet van asiatische oorsprong of het waar is dat taïran die bétis gezegd heeft à ne dé guisson nulement sa pensé à l'heure en dus nogal dom van zijn eigen standpuntje bezin laat ik daar de ware diplomatie bestaat in oprechtheid voetnot 23 west moeson de regentijd duurt op java van oktober tot maart in de noord van sumatra evenwel zijn de seizoenen andersom daar brengen stormen uit het westen heef geregens aan de juist in de tijd dat op java de gans en natuur smacht naar wat vocht opmerkelijk is het dat de regering te buiten zorg blijk gaf dit niet te weten zij zond de bevaamde eerst expeditie naar atje op een tijd sip toen hoorsburgs indien directory en elke scheepsjongen van een kustvaartuig haar had kunnen zeggen dat de westkust van sumatra zeer gevaarlijk was alweer een staaltje van de gevolgen de commissarij dat wil oorlog voeren en kent de eigenaardigheden van zijn eigen land niet wat overigens dat verschil van seizoenen aangaat op het zuidwestelijk deel van sumatra schijnen de jaargetijden in alkander te lopen te padang bijvoorbeeld kan men niet op stand vaste periodieke winden nog alzo op de daarvan afhangende regens of droogte staat maken voetnoot 24 siri pinang gambier slaamad de eerste drie woorden duiden de bestandelen aan die met tabak en kalk de voor de javaan onmisbare betelprime vormen in sommige gewesten van insulinde om moeten ik personen die niet prime doen maar op java zelden of nooit de vrouwen niet uitgezonderd het bruine sap van de tabak iets rode gekleurd nog door de gambier verft aller lippen en tanden vrij staat dit niet door het woord voor zeer mondzuiverend gehouden het gebruik van siri met toewoeren dan is zo algemeen dat het europees begrip drinkpenning in india wordt uitgedrukt door het woord wang siri dat is sirigeld de siri is het blad van een rank niet veel zwaarder dan onze erterplanten en die zo op een peperwompje gelijkt dat de onkundige deze beide gewassen varkelijk van alkander onderscheiden kan ik geloof dan ook dat ze tot dezelfde botanische familie behoeren al mocht het zijn dat vakgeleerden die graag wat vreemdsverkondigen een leeuw is een kat en de walf is mag geen visheten in die overeenkomst reden vinden om siri en peper heel ver van elkaar te zetten het verwondert me dat er in het tanteelkunde zo weinig gebruik van de siri gemaakt wordt me dukt dat de zuiverende samen trekende werking van dat blad en de smaak is niet onaangenaam daartoe aanleiding geven zou ik meen dat men aan de gambier wel een plaatje toe kent in de Europese farmocopie maar weet niet of dit al mede het geval is met de pinang of areca dit is een nood uiterlijk niet zeer ongelijk aan de muskaat dacht de boom waar aan ze groeit behoort tot de palmsoorten het woord slaamad betekent goed en in dit geval het zeer eigenaardig compliment samenvouwing dat in de tekst beschreven wordt vragen is er verband tussen het malijse slaamad selamad en het woordelijke selen dat zo vaak in de psalme voorkomt men weet dat volgens de rieten van het oosten godsdienstige oefeningen bestaan uit gembeden en gezangen telkens afgebroken door vele lei gebaren en complimenten zo iets geschieden misschien ook bij het voordragen der psalmen en deze gissing wordt versterkt door een opmerking over de vermoedelijke nadere betekenis van het woord slaamad of selamad verband gebracht met slaam of islaam door letterverzetting verwand met mozzel mozzelman zou misschien de oorspronkelijke zin kunnen geweest zijn de plechtstatige of rituele goed en dit zou voorkomen beantwoorden aan de betekenis die het woord sela in de psalmen gevoegelijk kan gehad hebben maar ik geef de opmerking om beter voetnoot 25 maas aardelijke titel die lager staat aan ratten toch soms ook met dat woord te samengebruikt wordt rattenmas het woord anakmas betekent een slaaf die niet gekocht maar in het huis sinds meesters geboren is en heeft dus met de titel maas niet te maken voetnoot 26 kiedang middelsoord hert veel kleinig en niet groter dan een minomaatige hond zijn de kanchils hertjes die uitmunten door vlugheid en bevalligheid men beweert dat ze in opgesloten staat niet in het leven kunnen gehouden worden de kiedang echter schijnt evenals de meeste soorten van onze herten zich makkelijk te schikken in een omheind kamp voetnoot 27 begankudania toe aan commandaan houd paard van meneer de commandant vast voetnoot 28 klapperwater dit is het vocht wat mij in holland kokosmilk noemt het is koel en fris maar wordt selder gedronken klapper of kokos wordt meestal geraspt bij het bereiden van spijs in de keuken hoofdzakelijk echter tot het slaan van olie maar zelden als hoofd en nooit als spijs gebruikt de vertellingen die in kinderboekjes en geleerde verhandelingen van vakmannen zie album der natuur over de klapper in omloop zijn klinken koddig in de oren van iemand die in indie geleefd heeft of de kokos in westindie een andere rol speelt dan in zilinde is mij onbekend met de banaan in zilindies pizang is het zeker het geval daar hij op de syrinamische plantages aan de negers tot voedsel wordt gegeven dit is dan ook een zeer grove soort van een paar voet lang de middelbare soort in oostindie haalt slechts 6 duim en één der kleinste de pizangmas of goudpizang een fijn vruchtje is niet veel groter dan een kinderpink en zeersmakelijk voetnoot 29 gember thee aftreksel van een gember wortel dat zo heet mogelijk moet gedronken worden ter verkoeling in india heerst een mening dat koude dranken en vruchten die in de mond een verfrissende werking doen het lichaam verhitten volgens een gelijkzortige stelling werken de spaanse papersoorten chabe en lombok westindies cayenne verkoelend voor zover ik in de praktijk heb kunnen nagaan zijn die meningen niet ongegrond maar vaak speelt in zulke zaken de verbeelding haar rol voetnoot 30 vraag van een inlander aan de luidenam duclarie de heerkolaar tans cd lang hoofdofficier en misschien gepensioneerd zal desgevraagd wel zo goed zijn te erkennen dat ik ook hier de waarheid zeg voetnoot 31 ini apatuan tuan datang daar komen de heren aan de toedoen is het in de vorm van een grote ronde de schotel gevlochte hoofdeksel van de javan en beschut zowel tegen het zon als tegen de regen waarvoor de inlander bespotelijk bang is zeker soort van tuinhoeden die onlangs bij onze dames in de moden waren geleken precies op toedoens voetnoot 32 babo, inlandse kindermijd voetnoot 33 konde het op het achterhoofd in een vroom verenigd haar dat echter nooit wel een afzonderlijk lint of kort wordt samengehouden die het in een lus of strik van het haarzelf vangt in die het woord chignon uitsluitend op vals haartoelt is de konde geen chignon einde van voetnoten bij hoofd succes deze LibriVox opname behoort het publieke domein